“سیوا دیش دی ذِںدّڑِیئے بڑی اَۄکھی٬

گلّاں کرنِییاں ڈھیر سُکھلِّییاں نیں٬

جِنہاں دیش سیوا وِچّ پَیر پائِیا٬

اُنہاں لکھّ مُسِیبتاں جھلِّییاں نیں۔”

اِنہاں ستراں نُۄں گائُںدِیاں اتے اِنہاں اُپّر امل کمائُںدِیاں آپݨی جان اُتّے لکھّاں مُسِیبتاں نُۄں جھلّدِیاں دیش دی سیوا کرن والا نَۄجوان٬ جِہنُۄں شہِید-ایے-آذم بھگت سِںگھّ آپݨا آدرش منّدا سی٬ غدر لہِر دے ہر کمّ وِچّ مۄڈھی بݨ کے رۄل ادا کرن والا اتے سِرپھ 19 کُ سالاں دی اُمر وِچّ ہسّ-ہسّ کے پھاںسی دا رسّا آپݨے گلھ وِچّ پائُݨ والا اُدّمی نَۄجوان ہَے کرتار سِںگھّ٬ جِسنے آپݨے نام نال آپݨے پِںڈّ دا تخلّس لا کے ’سرابھے‘ پِںڈّ نُۄں دُنِییاں وِچّ چمکا دِتّا۔ پِںڈّ سرابھا رائییکۄٹ تۄں لگبھگ 15 کِلۄمِیٹر اتے لُدھِیاݨے تۄں لگبھگ 28 کِلۄمِیٹر دُۄر گھُگّ وسدا پِںڈّ ہَے٬ جِتھّے کرتار سِںگھّ سرابھے نیں پِتا س. مںگّل سِںگھّ دے گھر ماتا ساہِب کَۄر جی دی کُکھّۄں 24 مئی 1896 نُۄں جنم لِیا۔ بچپن وِچّ ہی ماں-باپ دا سائِیا سِر تۄں اُٹھّ گِیا۔ کرتار سِںگھّ دی پالݨا اُنہاں دے دادے س. بدن سِںگھّ دی دیکھ-ریکھ ہیٹھ ہۄئی۔ کرتار سِںگھّ دی اِکّ بھَیݨ سی٬ جِسدا نام دھن کَۄر سی۔

کرتار سِںگھّ دا آپݨے دادے نال اںتّاں دا مۄہ سی۔ دادا بدن سِںگھّ وی کرتار سِںگھّ نُۄں کۄئی وڈّا اپھسر بݨِیا ویکھݨا چاہُںدّا سی۔ اِسے لئی کرتار سِںگھّ دی پڑھائی ’تے پُۄرا تاݨ لائِیا گِیا۔ مُڈھلی سِکھِّیا گُجّروال دے مِڈل سکُۄل تۄں پْراپت کرن اُپرںتّ کرتار سِںگھّ نیں مالوا کھالسا ہائی سکُۄل وِچّ داخلا لَے لِیا۔ دسوِیں جمات کرتار سِںگھّ نیں آپݨے چاچے بخشِیش سِںگھّ کۄل اُڑِیسا وِچّ پاس کِیتی۔ سکُۄل سمیں دَۄران کرتار سِںگھّ آپݨے جماتِییاں وِچّ بہُت ہرمن پِیارا بݨ کے رِہا کِئُںکِہ اُہ چُست٬ چلاک اتے مذاکِییا لہِجے دا ہۄݨ کرکے اُسدے ساتھی وِدِیارتھی اُس نُۄں ’اپھلاتُۄ‘ وی کہِ دِںدّے سن اتے کئی مِتّر-بیلی اُسدی چُستی-پھُرتی نُۄں دیکھ کے اُس نُۄں ’اُڈّݨا سپّ‘ نال وی سمبّۄدھِت ہُںدّے سن۔

چاچے کۄل رہِںدِّیاں کرتار سِںگھّ نیں اںگّریذی بۄلݨ اتے لِکھݨ دا ابھِیاس وی چںگّی ترہاں سِکھّ لِیا سی۔ اُہ نویں دِسہدّے ستھاپِت کرنا چاہُںدّا سی۔ اِسے لئی اُہ رسائِݨ وِگِیان دی اُچیری سِکھِّیا پْراپت کرن لئی امرِیکا روانا ہۄ گِیا۔ اُتھّے پہُںچّݨ ’تے کرتار سِںگھّ دی سخت پُچھّگِچھّ (اِںٹروِئۄُ) ہۄئی۔ اِنی سخت لہِجے وِچّ ہۄئی پُچھّگِچھّ تۄں سرابھا ہَیران سی۔ جدۄں اُسنے ہۄر اِمِیگْریٹاں تۄں اِس بابت جاݨکاری پْراپت کِیتی تاں اُس نُۄں اہِساس ہۄ گِیا کِہ اُہ گُلام دیش (بھارت) دا واسی ہۄݨ کرکے اُس نال اجِہا سلُۄک کِیتا گِیا٬ جِسنُۄں اُہ کدے وی بھُلا ناں سکِیا اتے اِتھّۄں ہی پَیدا ہۄئِیا اُس اںدّر آذادی لئی جُۄجھݨ دا جنُۄن۔

امرِیکا وِچّ پُجّ کے اُسنے برکلے یُۄنِیورسِٹی وِچّ رسائِݨ وِگِیان دی سِکھِّیا پْراپت کرن لئی داخلا لَے لِیا۔ پہِلاں-پہِل اُہ کِرائیدار بݨ کے کِسے پرِوار وِچّ رہِݨ لگّ پِیا۔ اِکّ دِن اُس گھر دی اَۄرت نیں امرِیکا دے آذادی دِہاڑے نُۄں منائُݨ لئی آذادی خاتر جُۄجھݨ والے نَۄجواناں دِییاں تسوِیراں نُۄں پھُلّاں نال سجائِیا ہۄئِیا سی۔ اِہ سبھ کُجھ دیکھ کے سرابھے نیں اُس نُۄں پُچھِّیا کِہ اُہ کی کر رہی ہَے؟ تاں اُسدا اُتّر سُݨ کے سرابھے نیں ہئُکا لِیا اتے سۄچِیا کِہ اسِیں کدۄں آذاد ہۄواںگے؟ کی ساڈا دیش وی اِس ترہاں آذادی دا جشن منائییگا؟

یُۄنِیورسِٹی وِچّ پڑھدِیاں سرابھے دا میل ہۄر بھارتی نَۄجواناں٬ جِہڑے وکھّ-وکھّ سُۄبِیاں جِویں بںگّال٬ مدراس اتے پںجّاب تۄں گئےے ہۄئے سن٬ نال ہۄئِیا۔ اِہ سارے وِدِیارتھی دیش نُۄں آذاد کروائُݨ دا سُپنا آپݨے مناں وِچّ پال رہے سن۔ سرابھے سمیت سارے پںجّابی نَۄجواناں دا متّ سی کِہ آذادی ہتھِیاربںدّ گھۄل لڑ کے ہی پْراپت کِیتی جا سکدی ہَے٬ جدۄںکِہ بںگّالی اتے مدراسی وِدِیارتھی اہِںسّاوادی سن۔ کُجھ وی ہۄوے٬ دیش نُۄں آذاد ہُںدّا ویکھݨا ہر کۄئی چاہُںدّا سی۔ اِنکلابی وِچاراں دے دھارنی وِدِیارتِییاں وِچّ کرتار سِںگھّ سرابھا آگُۄ دا رُۄپ اِکھتِیار کر چُکّا سی۔ اُہ ہۄراں دیشاں وِچّ ہۄ رہے اِنکلاب بارے وی پڑھدا-سُݨدا رہِںدّا سی اتے آپݨے ساتھِییاں نال وِچار-وٹاںدرا وی کردا رہِںدّا۔ جِتھّے سرابھے نیں پھراںس٬ اِٹلی جاں ہۄر دیشاں دے اِنکلابِییاں دِییاں لِکھتاں جاں جِیونِییاں پڑھِییاں٬ اُتھّے اُہ آپݨی سرذمِیں دے مہان آگُۄ گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ جی تۄں بہُت پْربھاوِت سی۔

اِس پْرکار دیش نُۄں آذاد کروائُݨ والے نَۄجواناں دا کاپھلا ودھدا گِیا اتے اِسے اییکے دی لہِر وِچّۄں غدر لہِر دا جنم ہۄئِیا۔ بیشک اِس پارٹی دا پہِلا ناںء ’ہِںدّی اَیسۄسِیئییشن آپھ پَیسِیپھِک کۄسٹ‘ سی پر ’غدر‘ اخبار دی پْرکاشنا نال پارٹی دا ناںء وی ’غدر پارٹی‘ پَے گِیا٬ جۄ ہَۄلی-ہَۄلی پارٹی تۄں لہِر وِچّ تبدِیل ہۄ گِیا۔

کرتار سِںگھّ سرابھا غدر لہِر دا چمکدا سِتارا سی۔ غدر اخبار دی پْرکاشنا وِچّ وی کرتار سِںگھّ دے نِبھائے رۄل نُۄں اکھّۄں پرۄکھے نہِیں کِیتا جا سکدا۔ جدۄں کۄئی لہِر چلدی ہَے تاں اُسدے سُنیہے نُۄں لۄکاں تک پہُںچّائُݨ لئی کۄئی ’نَیٹّورک‘ ذرُۄر ستھاپِت کرنا پَیںدا ہَے٬ جۄ کِہ ’غدر‘ اخبار دی پْرکاشنا نال سِرے چڑھ چُکِّیا سی۔ ’غدر‘ اخبار نُۄں کئی تھاںویں ’غدر دی گُۄںج‘ لِکھِیا وی مِلدا ہَے۔ اُس لہِر دے سُنیہے نُۄں لۄکاں تک پہُںچّائُݨ دا سِہرا وی سرابھے دے سِر بجھّدا ہَے۔ سرابھے دا اِہ متّ بڑا دھِیان بھالدا ہَے کِہ سُنیہا لۄک بۄلی وِچّ ہی دِتّا جا سکدا ہَے٬ جِس ترہاں بُدھّ نیں آپݨا سُنیہا لۄک بۄلی ’پالی‘ وِچّ اتے گُرُۄ ساہِبان نیں آپݨا سُنیہا پںجّابی لۄک بۄلی وِچّ دِتّا٬ اِسے ترہاں سرابھے دا متّ سی کِہ ’غدر‘ لہِر دا سُنیہا پںجّابِییاں لئی پںجّابی وِچّ ہی ہۄݨا چاہِیدا ہَے اتے ہۄرناں سُۄبِیاں وِچّ اُنہاں لۄکاں دی بھاشا وِچّ اِہ اخبار 11 گِیاراں بھاشاواں وِچّ پْرکاشِت ہُںدّا رِہا۔

کِسے وی لہِر دا دُۄجا پکھّ ہُںدّا ہَے لہِر نُۄں چلائُݨ لئی مائِیا (دھن) دی لۄڑ۔ بیشک جُجھارُۄ سُۄرمے آپݨا تن اتے من لۄک لہِراں نُۄں سمرپِت کر چُکّے ہُںدّے ہن پر ہالات اِس ترہاں بݨ جاںدے ہن کِہ ’لہِراں‘ پَیسے بگَیر آپݨے کارج نُۄں نِبھائُݨ وِچّ اسمرتھّ ہۄ جاںدِییاں ہن۔ اجِہا کُجھ ہی سرابھے ویلے واپرِیا۔ اِس کھپّے نُۄں پُۄرا کرن لئی دیش بھگتاں نُۄں ڈاکے وی مارنے پئےے۔

سرابھے دی اُچّی-سُچّی شکھسِیئت دا پْربھاو دیکھݨ لئی اِکّ گھٹنا دا ذِکر کرنا ذرُۄری ہۄویگا۔ سرابھا آپݨے ساتھِییاں سمیت کِسے گھر ڈاکا مارن گِیا۔ سرابھے دے دُۄجے ساتھی نیں اُس گھر دی سُنکھّی مُٹِیار دا ہتھّ پھڑ لِیا۔ اُسنے چِیکاں مارنِییاں شُرُۄ کر دِتِّییاں۔ جدۄں سرابھے نیں اِہ سبھ تکِّیا تاں اُسنے آپݨے ساتھی دے متھّے ’تے پِستَۄل تݨ لِیا اتے گرذ کے بۄلِیا٬ “تُۄں مَۄت دا ہکّدار ہَیں۔ چھیتی کر٬ جاں تاں اِس کُڑی دے پَیراں وِچّ ڈِگ کے مافی مںگّ لَے٬ نہِیں مرن لئی تِیار ہۄ جا۔”

اجِہے گھٹناکْرم نُۄں دیکھ کے اُس کُڑی دی ماں نیں سرابھے نُۄں کِہا کِہ پُتّر لگدے تاں تُسِیں بڑے سُۄجھوان ہۄ پر اِہ ڈاکے مارنے تُہاڈے ورگِیاں لئی شۄبھدے نہِیں؟ تاں سرابھے نیں دیش خاتر آپݨی ذِںدّگی داء ’تے لائُݨ دی ساری گلّ اُس ماتا نُۄں سمجھائی۔

جِس گھر وِچّ ڈاکا مارِیا گِیا سی٬ اُتھّے کُڑی دا وِیاہ رکھِّیا ہۄئِیا سی۔ کُڑی دی ماں ہتھّ جۄڑ کے سرابھے کۄل کھڑھ گئی٬ “پُتّ آہ کُڑی دے ہتھّ پِیلے کرن لئی اِہ سمان مساں جۄڑِیا سی۔”

اَینا کہِݨ دی دیر سی کِہ سرابھے دا من پِگھل گِیا۔ اِہ نہِیں کِہ پہِلاں سرابھا پتھّر دِل سی پر مجبُۄرِییاں کارن اُنہاں نُۄں اِہ رستا اِکھتِیار کرنا پَے رِہا سی۔ سرابھے نیں چُکِّیا ہۄئِیا سمان اُس مائی نُۄں واپس کر دِتّا پر اگّۄں مائی نیں خُش ہۄ کے سرابھے دی جھۄلی وِچّ کُجھ وستاں پا دِتِّییاں اتے کامیابی دا آشِیرواد دِتّا۔

سرابھے دے دِل وِچّ دیش تۄں کُربان ہۄ جاݨ دا جذبا کِنّا کُٹّ-کُٹّ بھرِیا سی٬ اُہ اِس گلّ تۄں سپشٹ ہۄ جاںدا ہَے کِہ جیلہ وِچّ مُلاکات لئی آئِیا سرابھے دا دادا بدن سِںگھّ اُس نُۄں کہِݨ لگِّیا٬ “کرتار پُتّر٬ تُۄں چھڈّ دیش بھگتی دِییاں گلّاں... کِئۄں آپݨی جان اجائیِں گُیا رِہا ہَیں؟”

اِس ترہاں دِییاں گلّاں کرکے دادا آپݨے مۄہ دا سبُۄت دے رِہا سی۔ گلّاں کردِیاں-کردِیاں کرتار سِںگھّ نیں آپݨے دادے تۄں پُچھّݨا شُرُۄ کر دِتّا٬ “دادا جی٬ پھلاݨے دا کی ہال ہَے؟”

دادا کہِںدّا٬ “’پُتّرا٬ اُہ تاں پلیگ نال مر گِیا۔”

کرتار سِںگھّ نیں پھِر پُچھِّیا٬ “دادا جی٬ پھلاݨے دا کی ہال ہَے؟” تاں دادا بۄلِیا٬ “پُتّرا٬ اُہ تاں ہادسے وِچّ مر گِیا۔”

بسّ اجِہِییاں تِنّ-چار مَۄتاں بارے سُݨ کے سرابھا بۄلِیا٬ “دادا جی٬ اِکّ دِن سبھ نیں مر جاݨَے ... جِہڑا پلیگ نال جاں کِسے ہۄر بِماری نال مر گِیا٬ اُہنُۄں کِیہنے یاد کرنا پر کرتار سِںگھّ نُۄں دُنِییاں یاد کریگی۔ مَیں اِکلّا نہِیں٬ میرے نال دے ہۄر دیش بھگت اجِہِییاں پَیڑاں پا کے جا رہے ہاں٬ جِنہاں نُۄں لۄک یاد رکھّݨگے۔”

سرابھے دے اِس اُتّر نیں آپݨے دادے نُۄں نِر-اُتّر کر دِتّا۔

سرابھے دی سمُچّی جِیونی وِچّۄں جۄ سیدھ مِلدی ہَے٬ اُہ اِس گلّ دا پْرگٹاوا کردی ہَے کِہ ہتھِیاربںدّ گھۄلاں بِناں آذادی پْراپت نہِیں ہۄ سکدی۔ لۄکاں اُتّے ذُلم ڈھاہُݨ والے کدے وی مِنّتاں-ترلے کرِیاں تۄں آپݨے ذُلم بںدّ نہِیں کردے٬ سگۄں اِٹّ دا جواب پتھّر نال دیݨ والے ہی آپݨے سںگھّرش وِچّ کامیاب ہُںدّے ہن۔ گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ جی دی سۄچ نُۄں پْرݨائِیا سرابھا اِسے گلّ دا دھارنی سی کِہ جدۄں دلِیل٬ اپِیل ردّ ہۄ جاوے اتے ذُلم دی اتّ ہۄ جاوے٬ اُدۄں تلوار اُٹھا لَیݨی چاہِیدی ہَے۔ پںجّاب٬ پںجّابی اتے پںجّابِیئت نُۄں پْرݨائِیا ہۄئِیا سرابھا آپݨے لۄک نائِکاں دا کدردان ہَے اتے پںجّابی ماں-بۄلی نُۄں ستِکار دِںدّا ہۄئِیا اُہ اخبار دی سمپّادنا دا کارج پںجّابی وِچّ کردا ہَے پر اپھسۄس٬ کُجھ اکھَۄتی بُدھِّیجِیوِییاں نُۄں کرتار سِںگھّ سرابھے دے سِر سجِیا پںجّابِیئت دا ماݨ ’پگّ‘ راس نہِیں آئی۔ پِچھلے سالاں وِچّ کرتار سِںگھّ سرابھا دی جِیونی نال سبںدھِّت دۄ-چار کِتاباں پڑھن نُۄں مِلِییاں٬ جِسدے ٹائِٹل پیج اُپّر بِناں پگّ تۄں سرابھے دی پھۄٹۄ دیکھ کے دِل نُۄں دھُۄہ جِہی پَیںدی ہَے اتے اِںجھ لگدا ہَے کِہ جِویں اِہ کۄئی نکلی سرابھا ہۄوے۔ پگّ پںجّابِیئت دی پچھاݨ ہَے۔ کرتار سِںگھّ سرابھا پںجّاب دا ماݨ ہَے۔ اُہدے سِر تۄں پگّ لاہُݨی شہِید دا اپمان ہَے۔ اکھَۄتی بُدھِّیجِیوی بھراواں نُۄں بینتی ہَے کِہ سرابھے دے سِر دا تاج اُس ترہاں ہی رہِݨ دِئۄ۔ تُہاڈے ولّۄں کِیتی ہۄئی بھُلّ اِتِہاس وِچّ ناں-بخشݨیۄگ ہۄویگی۔

اںتّ وِچّ شہِید کرتار سِںگھّ سرابھے دی شہِیدی نُۄں منائُںدِیاں سانُۄں اِس گلّ دا اہِساس ہۄݨا چاہِیدا ہَے کِہ اجّ وی ساڈے ساہمݨے بہُت سارِییاں سمسِّیاواں مُۄںہ اڈّی کھڑھِییاں ہن۔ ساڈے دیش دے ہاکم لۄکاں دے لہُۄ نُۄں پاݨی واںگ پی رہے ہن۔ یاد رکھّݨا٬ سرابھے دے آپݨے دادے نُۄں پُچھّے سوال٬ “کۄئی پلیگ نال مر گِیا٬ کۄئی کِسے ہۄر بِماری نال‘, اجّ وی کۄئی ڈیںگُۄ نال مر رِہا ہَے٬ کۄئی کَیںسر نال اتے بہُت سارے لۄک خُدکُشِییاں کرکے آپݨے جِیون دا اںتّ کر رہے ہن۔ اجِہِییاں مَۄتاں نال اِتِہاس نہِیں سِرجِیا جاںدا۔ آئۄ! سرابھے دی سۄچ ’تے پہِرا دِںدّے ہۄئے لامبںدّ ہۄ کے سںگھّرش دے راہ پئیِئے۔

* * * * *