کُلوںتّ سِںگھّ وِرک جِئۄُںدا ہُںدّا تاں اُہنے 2023 دی 20 مئی نُۄں 103 سال دے ہۄ جاݨا سی۔ پر کی کُلوںتّ سِںگھّ وِرک سچِّیں ’مر‘ گِیا ہَے۔ وِرک نیں انیکاں امر کہاݨِییاں دی رچنا کِیتی۔ جد تکّ اُہ کہاݨِییاں جِئۄُںدِییاں رہِݨگِییاں تاں وِرک نُۄں کَۄݨ مار سکیگا! وِرک اۄنا چِر تکّ جِئۄُںدا ہَے٬ جِنّا چِر پںجّابی کہاݨی دا اِتِہاس جِئۄُںدا ہَے۔

وِرک پںجّابی دا اِکّۄ-اِکّ کہاݨِیکار ہَے جِسنُۄں سارے سمِیاں دے لیکھک٬ آلۄچک تے پاٹھک اِکّۄ جِنّی مُہبّت نال یاد کردے تے اُسنُۄں پںجّابی دا سرو-سْریٹھ کتھاکار آکھ کے ماݨ نال وڈِیائُںدے ہن۔

اجّ جے پںجّابی کہاݨی کِسے اُچاݨ ’تے ہۄݨ دا دائوا کردی ہَے تاں اُہدے پَیراں ہیٹھاں کُلوںتّ سِگھ وِرک دا ہتھّ ہَے۔ اُہ پںجّابی کہاݨی دا ’دھرتی ہیٹھلا بَۄلد‘ سی۔ اِہ کُلوںتّ سِںگھّ وِرک ہی سی جِسنے چھۄٹی کہاݨی تۄں اِلاوا کِسے وی ہۄر وِدھا ’تے ہتھّ نہِیں اذمائِیا؛ سگۄں اُسنے چھۄٹی کہاݨی نُۄں ہی وستُۄ تے پیشکاری دے سںتُّلت سںیّۄگ راہِیں اِس کلاتمک بُلںدّی ’تے پہُںچّا دِتّا کِہ اُسنُۄں ’چھۄٹی کہاݨی دے وڈّے لیکھک‘ وجۄں یاد کِیتا جاݨ لگّا۔

وِرک بہُت برِیک-بُدھّ کتھاکار سی۔ کئی وار آم جِہے پاٹھک نُۄں اُہدی سُۄخم گلّ دے ارتھ سمجھݨ لئی سۄچݨا پَیںدا ہَے۔

نوِیں-نوی گِیانی پاس کر کے آئے ساڈے گِیانی ماسٹر نیں سانُۄں نَۄوِیں جمات وِچّ کہاݨی پڑھائُݨ سمیں وِرک دی کہاݨی٬ ’مُردے دی تاکت‘ بارے کِہا٬ “اِہ وِرک اَیویں جِہا ہی کہاݨِیکار ہَے۔ پتا ای نہِیں لگّدا کِہ کہِݨا کی چاہُںدّا اے! اِہنُۄں چھڈّۄ اگلی کہاݨی پڑھدے ہاں!”

میری ذِںدّگی وِچّ اُہ پہِلا تے آخری بںدّا سی جِس نیں وِرک بارے اجِہی ٹِپّݨی کِیتی۔

پہِلی مِلݨی

وِرک نال نِجّی تَۄر ’تے کدی میرا بہُتا نیڑلا رِشتا نہِیں رِہا۔ اِسدا وڈّا کارن تاں اِہ سی کِہ مَیں دُۄر سرہدّ دے اِکّ پسِتّے جِہے پِںڈّ وِچ رہِںدّا ساں تے وِرک میرے پِںڈّۄں دُۄر وکھّ-وکھّ شہِراں دا وسنِیک رِہا سی۔ ساڈِییاں اُمراں تے لِکھݨ-اُمر وِچّ وی وڈّا فرک سی۔ جے کِتے کِسے ساہِتک-سماگم ’تے مِلݨ دا مَۄکا مِلدا وی تاں وِرک نُۄں دُۄرۄں ویکھ کے ہی سار چھڈِّیدا سی۔ وڈّے بںدِّیاں نُۄں ’بھجّ کے‘ مِلݨ تۄں مَینُۄں سدا جھِجک رہی ہَے۔ مَینُۄں تاں اِہ وی اِلم نہِیں سی کِہ وِرک ساہِب نیں میری کۄئی کہاݨی پڑھی وی ہۄویگی۔

پر اِکّ وار وِرک ساہِب نیں مَینُۄں ہَیران کر دِتّا۔ رام سرُۄپ اݨخی دی ’چھپڑی وِہڑا‘ کِتاب ’تے لائِلپُر خالسا کالج جلںدھّر دے پںجّابی وِبھاگ نیں اِکّ گۄشٹی کروائی۔ مَیں اُدۄں آپݨے پِںڈّ ہی پڑھائُںدا ساں۔ اُس گۄشٹی ’تے مَینُۄں وی بُلائِیا گِیا سی۔ جدۄں مَیں امبّرسرۄں بسّ لَے کے جلںدھّر دے بسّ اڈّے ’تے اُتّرِیا تاں ویکھِیا کِہ کُلوںتّ سِںگھّ وِرک رِکشے ’تے بَیٹھا اڈّے تۄں باہر نِکل رِہا سی۔ مَینُۄں پتا سی کِہ وِرک نیں اِس گۄشٹی دی پْردھانگی کرنی ہَے۔ مَیں وی رِکشا لَے کے اُہدے مگر ہۄ تُرِیا۔ کالج وِچّ اسِیں اگّڑ-پِچھّڑ آپۄ-آپݨے رِکشِیاں تۄں اُتّرے۔ سواگت لئی کھلۄتے پںجّابی وِبھاگ دے مُکھی تے میرے مِتّر نِرںجّن سِںگھّ ڈھیسی نیں پہِلاں وِرک نُۄں ’فتہِ‘ بُلا کے ’جی آئِیاں‘ کِہا تے پھِر مَینُۄں جفّی پائُںدِیاں٬ وِرک نُۄں آکھِیا٬ “وِرک ساہِب! کہاݨی وِچّ تُہاڈا وارس تے ساڈا یار ورِیام۔”

وِرک نیں پُشٹی کرن لئی ہَۄلی جِہی کِہا٬ “ورِیام سںدھُّۄ؟”

“جِیء!”

جواب سُݨ کے وِرک خامۄش رِہا۔ اسلۄں نِربھاو چِہرا۔ مَیں کِئُںکِہ پہِلی وار وِرک نُۄں مِل رِہا ساں٬ تے میری جاݨ-پچھاݨ وی بڑے چںگّے شبداں وِچّ کروائی گئی سی٬ اِس لئی مَیں ادب نال تھۄڑا کُ جھُک کے وِرک اگّے دۄویں ہتھّ جۄڑے۔ مَینُۄں یاد نہِیں٬ اُہنے میرے نال ہتھّ مِلائِیا کِہ نہِیں؟ کالج دی لائِبْریری٬ جِتھّے سماگم ہۄݨا سی٬ وِچّ گئے تاں پہِلاں آ چُکّے لیکھکاں نیں وِرک نُۄں واری واری فتہِ بُلائی۔ آئے مہِماناں لئی چاہ تے پکَۄڑِیاں دا اِںتذام کِیتا ہۄئِیا سی۔ سارے جݨے چاہ دے کپّ لَے کے گرما-گرم پکَۄڑِیاں دا سواد لَے رہے سن۔ لیکھکاں وِچّ گھِرِیا وِرک میرے تۄں دُۄر خلۄتا سی۔ مَیں اُدھر ہی ویکھ رِہا ساں۔ آپݨے مہِبُۄب کتھاکار ولّ۔ اچنچیت وِرک دِییاں نذراں میرے نال مِلِییاں تے اُہ لیکھکاں دی ڈھاݨی چھڈّ کے میرے کۄل آ گِیا تے مَینُۄں اِشارا کر کے آپݨے نال لائِبْریری دی نُکّر ولّ لَے تُرِیا۔ مَیں بڑا ہَیران۔ اِکّلوںجھّے جِہے ہۄئے تاں وِرک کہِںدّا٬ “مَیں اِس وار دے ’سِرجݨا‘ وِچّ تیری کہاݨی ’دلدل‘ پڑھی اےَ۔”

میری ہَیرانی تے خُشی دا کۄئی ہدّ-بنّا ناں رِہا۔ ’وِرک ساہِب نیں وی میری کہاݨی پڑھی اے!!’

پر من وِچّ خُتخُتی وی کِہ پتا نہِیں وِرک ساہِب نُۄں کہاݨی پسںدّ وی آئی ہَے جاں نہِیں!

مَیں اُہناں دے شاںت-چِتّ چِہرے ولّ ویکھ رِہا ساں۔

وِرک پُچھّدا٬ “تیری کہاݨی دے اخِیر ’تے تُۄں ذِکر کِیتا ہَے کِہ سُتّے پئے سںدھُّۄیاں دِییاں اکھّاں کھُلّہِییاں رہِںدِّییاں نیں۔ تَینُۄں اِس گلّ دا کِویں پتَے؟”

مَیں وِرک نال سُتّے پئے سںدھُّۄیاں دِییاں اکھّاں کھُلّہِییاں رہِݨ بارے چلی آئُںدی مِتھّ ساںجھی کِیتی۔ سُݨ کے وِرک دے چِہرے ’تے مِنّہی جِہی مُسکاݨ لِشکی۔

وِرک نُۄں اِہناں گلّاں دا بڑا پتا سی۔ مَینُۄں پتا سی٬ وِرک دی پںجّاب دے لۄک-جِیون٬ پںجّابی مِتھّاں تے لۄک کہاݨِییاں وِچّ ڈاڈھی دِلچسپی سی۔ کھۄجِییاں والی دِلچسپی۔ اُہ میرا پْرِیکھِئک بݨ کے میری سمجھ دے ڈُۄںگھ نُۄں ٹۄہ رِہا سی۔

میرا جواب سُݨ کے اُہنے میرے مۄڈھے ’تے ہتھّ رکھّ کے پۄلے جِہے کِہا٬ “ٹھِیک اے!”

مَیں سُکھ دا ساہ لِیا۔ لگّا٬ جِویں بڑا اَۄکھا اِمتِہان پاس کر لِیا ہَے۔

اینے نُۄں پْربںدھّکاں نیں سٹیج تۄں سماگم دی کاروائی شُرُۄ کردِیاں وِرک نُۄں پْردھانگی دی کُرسی سامبھݨ دی بینتی کِیتی تے اسِیں سٹیج ولّ تُر پئے۔

اِہ میری وِرک نال سںکھّیپ جِہی پہِلی مِلݨی تے گلّبات سی۔ پر مَیں اینے نال ہی مالا-مال ہۄ گِیا ساں کِہ وِرک نیں میری کہاݨی پڑھی ہَے تے اُہدے بِرتاںت دے ہوالے اُہنُۄں یاد وی نیں۔

ساڈی (وِرک دی تے میری) ساںجھ تے وکھریواں-وِرک دی ذبانی

1979 وِچّ پںجّاب کھیتِیباڑی یُۄنِیورسِٹی وِچّ ڈا سادھُۄ سِںگھّ تے سُرجِیت پاتر ہُراں دے اُدّم نال میرے نویں چھپے کہاݨی-سںگّْرہِ ’اںگّ-سںگّ‘ ’تے گۄشٹی رکھّی گئی٬ جِس وِچّ وِرک ساہِب نیں اُدگھاٹنی بھاشن دِںدِّیاں کِہا٬ “دۄ کہاݨِیکار میرے بہُت نذدِیک نیں۔ اِکّ سُکھوںتّ کَۄر مان تے دُۄجا ورِیام سںدھُّۄ۔ سُکھوںتّ کُجھّ ذِیادا نیڑے٬ اَۄرت ہۄݨ کر کے نہِیں٬ مِیلاں وِچّ۔ اُہدا پِںڈّ ساڈے پِںڈّ دے نیڑے سی۔ ورِیام وی کِہڑا دُۄر سی٬ ساڈے درمِیان نِکّا جِہا راوی درِیا پَیںدا سی۔ درِیا وی کاہدا سی! اَیویں پاݨی دی لِیک جِہی۔ ورِیام دِییاں کہاݨِییاں پڑھ کے مَینُۄں لگّدا اے اَیہ میرا پِںڈّ اے۔ مَیں اۄتھے بَیٹھاں۔”

پھیر اُہناں مِٹھّی جِہی مشکری کِیتی٬ “اِکّ گلّ ورِیام نال میری ہۄر ساںجھی اے۔ اُہ اِہ وے کِہ وِرک اتے سںدھُّۄ دۄویں جاہِل کَۄماں نیں!”

اُستۄں بائد اُہناں ساڈے دۄواں دے وکھّریپن بارے گلّ کردِیاں کِہا٬ “اِک گلّ ورِیام دِییاں کہاݨِییاں وِچّ میرے تۄں وکھّری اے۔ مَینُۄں لبھّی نہِیں۔ ساڈے ویلے پِںڈّ وِچّ کُلَیکٹو اَیکشن ہُںدّا سی۔ مسلن کھالھ کھالݨا ہۄوے تاں رات نُۄں پِںڈّ وِچّ پِیپا کھڑکا دِئۄ٬ سویرے لۄک آپݨِییاں کہِییاں لَے کے آ جاںدے۔ رات-براتے چۄر دا کھڑکا سُݨ کے کِسے آوذ دیݨی تاں سارا پِںڈّ اُٹھّ کے بھجّ تُردا سی۔ ورِیام دِییاں کہاݨِییاں وِچّ اِہ مِسِںگّ اے۔ شائِد ہُݨ دا پِںڈّ اِںج دا ہی ہۄ گِیا ہۄوے۔ مَینُۄں نہِیں پتا٬ ورِیام نُۄں بہُتا پتا ہۄ سکدا اے۔”

“اِکّ ہۄر گلّ ورِیام دِییاں کہاݨِییاں وِچّ میرے تۄں وکھّری اے۔ اسِیں کمِئۄُسٹاں تۄں ڈردے ہُںدّے ساں جاں گھٹّۄ گھٹّ اُہناں دے نیڑے دِسݨ دی کۄشِش کردے ساں٬ پر ورِیام کمِئۄُنِسٹاں دی کھُلّہ کے آلۄچنا کردا اے!”

اُہناں نیں بڑے ہی سادا شبداں وِچ آپݨے ویلے دے پِںڈّ تے میرے ویلِیاں دے پِںڈّ وِچ آئی تبدِیلی دی نِشاندیہی کر دِتّی سی۔

وِرک دے دَۄر دی اِکّ وِشیشتا اِہ سی کِہ کِرسانی سماج بھاویں وںڈِّیا تاں جاتاں٬ جماتاں وِچّ سی پر اِہناں وںڈِّییاں دے باوجُۄد پِںڈّاں دی بھائیِچارک ساںجھ بڑی مذبُۄت سی۔ آپسی بھائیِچارا بڑا سںگّٹھِت سی۔ پِچھّۄں ہَۄلی ہَۄلی پُۄںجِیوادی کِیمتاں دے پْرویش نال اِس ساںجھ وِچّ فرک پَیݨا شُرُۄ ہۄ گِیا سی تے نِجّمُکھّتا دے رُجھان وِچّ وادھا ہۄ جاݨ کارن پہِلِییاں پِیچوِییاں بھائیِچارک ساںجھاں تِڑکݨ ٹُٹّݨ وی لگّ پئیِیاں سن۔ کُلوںتّ سِںگھّ وِرک دی برِیک نذر کِرساݨی سماج وِچّ واپر رہے اِس پرِورتن نُۄں تاڑ گئی سی۔ وِرک دِییاں کہاݨِییاں وِچّ جِتھّے پُراتن سںگّٹھِت بھائیِچارے دا گلپ-بِمبّ بڑی کُشلتا نال اُسارِیا گِیا ہَے اۄتھے اُسنے نویں ذمانے دِییاں نوِییاں رَۄیاں دے وہائۄ ادھِین بدل رہے جِیون نُۄں وی کلاتمک ذبان دِتّی ہَے۔ اُسدِییاں کہاݨِییاں؛ ’اُجاڑ‘, ’تُۄڑی دی پںڈّ‘, ’اُلامہاں‘ تے ’مُکتسر‘ آدِ وِچّ سانُۄں جِتھّے سںگّٹھِت بھائیِچارے تے آپسی بھرپّی ساںجھ دے پْرماݨِک ہوالے مِلدے ہن اۄتھے پُۄںجِیوادی کِیمتاں دے پْرویش نال ٹُٹّ-تِڑک رہے بھائیِچارے دا پْرماݨِک دْرِش وی دْرِشٹِیگۄچر ہُںدّا ہَے۔

وِرک دِییاں پہِلے دَۄر دی کہاݨِییاں وِچّ وِشیش کرکے تے پِچھلے دَۄر دِییاں کہاݨی وِچّ آم کرکے٬ سانُۄں پںجّاب دا پِںڈّ آپݨی ساری وِبھِنّتا تے رںگّ-ب-رںگّتا وِچّ بۄلدا سُݨدا اتے جِئۄُںدا-وِچردا وِکھائی دِںدّا ہَے۔ دیش وںڈّ تۄں پہِلاں دے پںجّاب نُۄں جے جانݨا٬ سمجھݨا جاں ویکھݨا ہۄوے تاں سانُۄں وِرک دِییاں کہاݨِییاں دا پاٹھ تاں کرنا ہی پویگا۔

تُۄں ساڈے ہِسّے دے ورکے سانُۄں دے جا۔

وِرک کِتابی بھاشا وِچ گلّ نہِیں سی کردا۔ ناں ہی وِدوانی گھۄٹدا۔ بڑی سادا ذبان وِچ سہِج نال گلّ کردا٬ پر گلّ ہُںدّی بڑی ڈُۄںگھی۔ آپݨی گلّ نُۄں وِئںگّ جاں مِٹھّی مشکری دی پاݨ وی چاڑھ دِںدّا۔

اِکّ وار گُربھجن گِلّ نیں جگرائۄں کالج وِچّ کہاݨی دربار کروائِیا۔ رام سرُۄپ اݨخی تے مَینُۄں کہاݨِییاں پڑھن لئی بُلائِیا۔ اِکّ جݨا شائِد کۄئی ہۄر وی سی۔ یاد نہِیں رِہا۔ وِرک ساہِب نیں کہاݨی دربار دی پْردھانگی کِیتی۔ مَیں آپݨی کہاݨی ’آپݨا آپݨا ہِسّا‘ پڑھی۔ مر گئی ماں دے پھُلّ گںگّا پا کے آئُݨ اتے اُہدے اِلاج ’تے ہۄئے خرچے دی وںڈّ-وںڈّائی دے مُدّے نُۄں لَے کے کہاݨی دے اخِیر ’تے آپݨے وڈّے بھراواں تے بھَیݨ دی ودھِیکی تۄں اکِّیا ہۄئِیا٬ کہاݨی دا مُکھّ-پاتر گھُدُّۄ کہِںدّا اے کِہ اُہدی ہال دی گھڑی پُجّت نہِیں۔ اُہدے ہِسّے دے پھُلّ کِلّی ’تے ٹںگّ دِئۄ۔ جدۄں پُجّت ہۄئی مَیں پا آئۄُںگا۔ پھُلّ وںڈّ دے ہوالے نال پْردھانگی بھاشن دِںدِّیاں وِرک نیں کہاݨی بارے ’وِرک-سٹائیِل‘ وِچّ مذاہِییا ٹِپّݨی کِیتی۔

“ساڈے کِسے پڑھے-لِکھے وِرک نیں وِرکاں دے پِںڈّاں وِچّ جا کے کِہا٬ “مَیں وِرکاں دا اِتِہاس لِکھ رِہاں۔ جدۄں چھپ گِیا٬ وِرک امر ہۄ جاݨگے۔ پر کِتاب چھاپݨ ’تے پَیسے لگّݨے نیں۔ اُہناں دا رلھ-مِلھ کے اِںتذام کر دیوۄ۔ تاں اگّۄں وِرک کہِںدّے٬ “تُۄں ساڈے ہِسّے دے ورکے سانُۄں دے جا۔ اسِیں آپے چھاپ لواںگے۔”

اَیڈا تیرا کِہڑا دردی!

جد مَیں اَیم فِل کرنی سی تاں میرا گُݨا سہِجے ہی آپݨے سبھ تۄں پسںدِّیدا کہاݨِیکار وِرک ’تے ہی پَیݨا سی۔ جۄ مَیں لِکھِیا٬ اُسنُۄں بائد وِچّ کِتابی شکل وِچّ چھاپ دِتّا٬ “کُلوںتّ سِںگھّ وِرک دا کہاݨی-سںسّار۔” جگرائۄں والے کہاݨی دربار مَۄکے مَیں اُہ کِتاب وِرک ساہِب نُۄں بھیٹ کِیتی۔

کِتاب دیݨ تۄں بائد مَینُۄں کئی وار وِرک ساہِب نُۄں مِلݨ دا مَۄکا مِلِیا۔ آپݨے مِتّر ڈا سادھُۄ سِںگھّ نیں بھائی رݨدھِیر سِںگھّ نگر کۄل بݨی نوِیں ابادی وِچ گھر لِیا تاں وِرک نیں سادھُۄ سِںگھّ نُۄں کِہا کِہ اُسنُۄں وی آپݨے نیڑے گھر لَے دیوے۔ جد مَیں سادھُۄ سِںگھّ کۄل رات رہِںدّا تاں سویرے سَیر نُۄں جاںدِیاں وِرک راہ وِچ مِلدا۔ گھر آئُݨ لئی کہِںدّا۔ اسِیں گھر وی جاںدے۔ اَیدھر-اۄدھر دِییاں بتھیرِییاں گلّاں ہُںدِّییاں٬ پر اُہنے میری کِتاب بارے کدی اِکّ وی شبد ناں بۄلِیا۔

وِرک بہُت گھٹّ بۄلدا سی۔ جد وی بۄلدا٬ پتے دی گلّ کردا تے چُپّ ہۄ جاںدا۔ اگلا اُڈِیکدا رہِںدّا کِہ کُجھّ ہۄر وی کہیگا٬ پر کہی جاݨ والی گلّ تاں کہی جا چُکّی ہُںدّی سی۔

کئی سال بائد مَینُۄں جۄگِںدّر سِںگھّ نِرالا دی وِرک ساہِب نال کِیتی اِکّ اِںٹروِیئۄُ لبھّی٬ جۄ اُہناں دے سدِیوی وِچھۄڑے تۄں کئی سال بائد چھپی سی۔ اُس وِچّ نِرالے نیں اُہناں ’تے ہۄئے آلۄچناتک کمّ بارے پُچھِّیا تاں اُہناں کِہا٬ “میرے بارے جِنّاں وی لِکھِیا گِیا اے٬ اُس وِچۄں سبھ تۄں ودھِییا کِتاب ورِیام سِںگھّ سںدھُّۄ دی ہَے۔”

اِہ شبد میرے لئی بہُت وڈّا سنمان سن۔ اݨمُلّا سرمائِیا!

مَینُۄں بھُشن نیں اںدّرلی گلّ اِہ وی دسّی سی٬ کِہ جدۄں 1981 وِچّ میرے کہاݨی-سںگّْرہِ ’اںگّ-سںگّ‘ نُۄں پںجّاب آرٹس کَۄںسل چںڈِّیگڑھ ولّۄں اِنام دِتّا گِیا سی تاں اِس لئی وِرک ساہِب نیں ہی میری سِفارِش کِیتی سی۔

مَینُۄں اُدۄں لۄک بۄلی یاد آئی٬ “اَیڈا تیرا کِہڑا دردی٬ سُتّی پئی نُۄں پکھّی دی جھلّ مارے!”

واہ! میرے دھنّبھاگ! وِرک ساہِب نیں اِسترہاں وی ہماتڑاں نُۄں پکھّی دی جھلّ ماری سی۔

جِویں اُس دِییاں کہاݨِییاں وِچ بہُت کُجھ اݨکِہا ہُںدّا سی٬ اُہ وِیاکھِیا وِچّ نہِیں سی پَیںدا٬ اِںجھ ہی رِشتِیاں وِچ وی اُہ وِیاکھِیا وِچ نہِیں سی پَیںدا۔ ہۄرناں واںگ٬ “مَیں تَینُۄں اَیں سمجھداں جاں مَیں تَینُۄں اۄں سمجھداں۔” آکھݨ وِچ اُہدا وِشواس نہِیں سی۔ کہاݨِییاں وِچ وی اُہدی چُپّ بۄلدی سی تے ساںجھاں وِچ وی۔ شائِد ایسے کر کے اُہنے کدی مَینُۄں نہِیں سی دسِّیا کِہ میری لِکھی کِتاب اُہنُۄں کِہۄ جِہی لگّی سی جاں اُہنے مَینُۄں پںجّاب آرٹس کَۄںسل دا اِنام دِوائُݨ دی سِفارِش کِیتی سی۔

اجّ وِرک نُۄں یاد کردِیاں سانُۄں سبھناں نُۄں٬ کہاݨی لِکھݨ والِیاں نُۄں٬ اُہناں دے پاٹھکاں نُۄں وِرک ساہِب دِییاں کہاݨِییاں دی پکھّی دی جھلّ وجّ رہی ہَے تے کلیجے نُۄں ٹھںڈھّ پا رہی ہَے۔

میرے سمیت پںجّابی پاٹھکاں دے مناں وِچ کُلوںتّ سِںگھّ وِرک بۄلدا رہِںدّا ہَے:

سُرجِیت بِںدّرخِیئے دا گائِیا شمشیر سںدھُّۄ دا گِیت ہَے٬ “تُۄں نہِیں بۄلدی رکانے٬ تُۄں نہِیں بۄلدی٬ تیرے ’چۄں تیرا یار بۄلدا!” اِںجھ ہی میرے اںدّرۄں کُلوںتّ سِںگھّ وِرک دِییاں دِییاں کہاݨِییاں کِویں بۄلدِییاں رہِییاں نیں٬ اِسدے کُجھ ویروے ساںجھے کرن دی آگِیا دِئۄ:

وِرک دِییاں سمُچِّییاں کہاݨِییاں دے ادھِئن تۄں اِہ تتھّ بھلی بھاںت اُجاگر ہُںدّا ہَے کِہ اُہ اَۄرت بارے بڑا ہی سںوّیدنشِیل ہَے اتے نویں سماج دی اُساری وِچّ اُسنُۄں اَۄرت دا رۄل بڑا ہی مہتّوپُۄرن لگّدا ہَے۔ پِچھلے دَۄر وِچّ٬ جدۄں اُہ شہِری جِیون وِچّ پڑھ٬ بدل تے سماج دی اُساری وِچّ ہِسّا پا رہی اَۄرت دے چِتر اُلِیکدا ہَے٬ تاں اُسنُۄں اجِہِییاں اَۄرتاں ’شیرنِییاں‘ لگّدِییاں ہن اتے اُہناں وِچّ اُسنُۄں نویں بھارت دی آتما وسّدی نذر آئُںدی ہَے۔ نویں بھارت دِییاں پْرتِینِدھ اجِہِییاں سمرتھّ اَۄرتاں نُۄں اُہ ’نمسکار‘ کردا ہَے۔ اُہ اَۄرت دی سِرجݨہاری سمرتھّا نُۄں وی نمسکار کردا ہَے جِس وِچّ مرد نالۄں برداشت کرن دی شکتی وی ودھیرے ہَے اتے اُہ آپݨے آپ نُۄں ہالات دے مُتابک ڈھال سکݨ دی وڈّیری سمرتھّا دی مالک وی ہَے۔ اَۄرت دی نویں ہالات نال نِپٹݨ تے اُس انُکُۄل آپݨے آپ نُۄں ڈھال سکݨ تے آپݨِییاں جڑھاں نوِیں ذمِین وِچّ گڈّ سکݨ دی اتھاہ سمرتھّا دی اُداہرݨ ’کھبّل‘ کہاݨی وِچۄں ویکھی جا سکدی ہَے۔

وِرک دِییاں انیکاں کہاݨِییاں اسِیں ہوالِیاں واںگ ورتدے ہاں۔ اِکّ ہوالا آپݨے سفرنامے , ’پردیسی پںجّاب‘ وِچۄں ہَے۔ 1997 وِچ امرِیکا وِچ ہۄݨ والی وِشو پںجّابی کانفرںسّ وِچ شامل ہۄݨ لئی وِیذے لوائُݨ تۄں بائد اسِیں ٹِکٹاں دیݨ والی آپݨی ایجںٹّ پرِئگِّیا دے دفتر اسِیں شام اٹھّ وجے دے کرِیب پُجّے۔ سلوار کمِیذ تے پںجّابی جُتّی وِچ پھبّ رہی اُہ دفتر وِچ بَیٹھی ہۄئی ہتھلے کمّ نِپٹا رہی سی۔ اسِیں آپݨے ناں دسّ کے ٹِکٹاں اۄ. کے. ہۄ جاݨ دی پُشٹی کرنی چاہی۔ اُس نیں کٹّے والھاں دی لِٹ دھَۄݨ دا جھٹکا دے کے متھّے اُپر کِیتی تے کاہلھی-کاہلھی کاغذ-پتّر پھۄلدی کہِݨ لگّی٬ ‘’ٹھہِرۄ ایک مِںٹّ! ایک تۄں ییہ ورِیام بہُت ہَیں لِسٹ میں....’’

پر لبھّے اُس نُۄں جگدِیش سِںگھّ ورِیام تے ورِیام سِںگھّ سںدھُّۄ ہی۔

مَیں جاݨ-بُجھّ کے اُس نُۄں سُرِںدّر گِلّ والھا سوال کِیتا کِہ کَینیڈا دے وکھّ-وکھّ شہِراں وِچ جاݨ لئی اِتھۄں ہی کۄئی سستی ٹِکٹ وغَیرا مِل سکدی ہۄوے! اُس نیں اُںجھ ہی سجّے ہتھّ دے اںگُّۄٹھے نالھ پہِلی اُںگل جۄڑی۔ ہتھّ ہوا وِچ لہِرائِیا٬ ‘’ایک وُۄذا ہۄتا ہَے ناں....وۄہ آپ لے جائیں یہاں سے....مَیں بنوا دُۄںگی.....آپ چِںتّا ناں کریں....ہۄ جائیگا سبھ....ہۄ جائیگا....۔‘’ اُس نیں اُںجھ ہی ’ہۄ جائیگا‘ نُۄں پُشٹ کرن لئی ہتھّ ہوا وِچ لہِرائِیا۔

اینی رات گئے اُہ اِکلّی نِکّی جِہی لگّدی کُڑی اینے سوَے-وِشواس نالھ بَیٹھی سبھ دِییاں نذراں دا کیںدر بݨی ہۄئی سی۔ اَۄرت دا اِہ اُبھّر رِہا ماݨ-متّا رُۄپ مَینُۄں بڑا چںگّا لگّا۔ ناں اُہنُۄں کۄئی فِکر سی کِہ مَیں اینے مرداں وِچ اِکلّی نِکّی جِہی جان گھِری بَیٹھی ہاں تے ناں ہی اُسدے گھردِیاں نُۄں کۄئی پھِکر سی کِہ اینی رات گئے اُہناں دی دھی اجے تکّ گھر نہِیں پہُںچّی۔

پرِئگِّیا مَینُۄں کُلوںتّ سِںگھّ وِرک دی کہاݨی ’شیرنِییاں‘ دی پاتر ’شیرنی‘ کُڑی لگّی۔ مرداں دے سماج وِچ بیخَۄپھ وِچر رہی....جںگّلاں ’چۄں آپݨے لئی راہ بݨا رہی۔

اسل وِچّ وِرک اَۄرت مرد سمبّںدھّاں نُۄں بھُۄپوادی کِیمتاں دے چَۄخٹے وِچّ رکھّ کے ویکھݨ دی تھاں نذر دی تاذگی نال ویکھدا ہَے۔ اُہ اَۄرت مرد سمبّںدھّاں نال جُڑی سادھُۄوادی نَیتِکتا دا مُدئّی نہِیں۔ ناں ہی اُہ اِہ سمجھدا ہَے کِہ کۄئی وِشا اِس کرکے ذِکر یۄگ نہِیں کِہ سماج اُسنُۄں ورجِت سمجھدا ہَے۔ اُس انُسار تاں جِہڑا جذبا لکھّاں لۄکاں دے دِلاں وِچّ دھڑکدا ہَے٬ اُسنُۄں ساہِت وِچّ وی پیش کرنا کۄئی ماڑی گلّ نہِیں۔

اَۄرت ہی نہِیں پںجّاب دے کِسانی بھائیِچارے وِچّ مرد کۄل وی دُکھّ نُۄں سہِ سکݨ دی بیمِسال سمرتھّا ہَے۔ اسل وِچّ پںجّاب دے کِرسان دا جِیون بڑا سںکّٹاں بھرِیا رِہا ہَے۔ دھرتی دی ہِکّ چِیردے٬ دھرتی جِڈّے جیرِیاں والے٬ اِہ لۄک سِراں اُتّے پئے سںکّٹاں دے سنمُکھّ ہۄݨا تے اُہناں نُۄں سہِݨا جاݨدے سن۔ اِسدی سبھ تۄں اُتّم اُداہرݨ وِرک دی کہاݨی ’دھرتی ہیٹھلا بَۄلد‘ ہَے۔ بذُرگ باپ آپݨے پُتّ دی مَۄت دی خبر آپݨے پُتّ دے دۄست تۄں لُکائی رکھّدا ہَے کِئُںکِہ اُہ نہِیں چاہُںدّا کِہ آپݨے پِیارے دۄست دی مَۄت دی خبر سُݨ کے اُہدے پُتّ دے دۄست مان سِںگھّ دی چھُٹّی خراب ہۄوے۔ کہاݨی دُۄجے دے سُکھ لئی آپ دُکھّ سہِ سکݨ دی سادھارن بںدّے دی اسدھارن سمرتھّا دا بِرتاںت ہَے۔

وِرک دے پںجّابی کہاݨی اتے میرے اُتّے اسر دا اِکّ ہۄر بِرتاںت ساںجھا کرن دا لالچ کر لَیݨ دِئۄ۔

آپݨے پُتّ دی مَۄت دی خبر٬ گھر دے جِییاں تۄں وی لُکا کے٬ کنیڈا پہُںچّݨ دے ہوالے دُیالے بُݨی میری کہاݨی ’جمرَۄد‘ دے سچّ دا اِہ دُکھّ دس-باراں سال میرے اںدّر رِجھّدا رِہا۔ اِس وِشے ’تے کہاݨی لِکھی تاں جا سکدی سی٬ پر اِسے وِشے نُۄں لَے کے میرے ساہمݨے پہاڑ جِڈّی کہاݨی پہِلاں ہی کھلۄتی سی٬ ’دھرتی ہیٹھلا بَۄلد‘! مَیں من وِچّ لِکھے جاݨ والی کہاݨی دی بھنّ-تۄڑ کردا رِہا۔ آخرکار کہاݨی لِکھݨ لئی پْریرک نُکتا میرے من وِچّ لِشکِیا۔ ’دھرتی ہیٹھلا بَۄلد‘ دا بِرتاںت ’مانوی دائِرے‘ وِچّ وِچرن والا سی پر مَیں آپݨی کہاݨی نُۄں پںجّابِییاں دے پرواس دھارن کرن دی لمّی پْرکِرِیا دے اِتِہاس نال جۄڑ کے ’اِتِہاسک دائِرے‘ وِچّ سِرجݨ دا من بݨا لِیا۔ پر اجِہا کردِیاں مَیں ’دھرتی ہیٹھلا بَۄلد‘ تۄں اکھّ چُرا کے نہِیں ساں لںگھّ سکدا۔ ’ارجن‘ نُۄں ’آپݨا یُدھّ‘ شُرُۄ کرن تۄں پہِلاں دْرۄݨاچارء دے پَیراں وِچّ نمسکاری تِیر چلائُݨا چاہِیدا سی! مَیں کُلوںتّ سِںگھّ وِرک نُۄں نمسکار کِیتی تے آپݨی کہاݨی نُۄں وی ’دھرتی ہیٹھلا بَۄلد‘ والے پِںڈّ اتے پرِوار نال جۄڑ دِتّا۔

دھِیان نال ویکھِیاں پتا چلّ جاویگا کِہ کہاݨی وِچّ جرنَیل سِںگھّ دا پاتر اُس مُںڈّے نُۄں بݨائِیا گِیا ہَے٬ جۄ ’دھرتی ہیٹھلا بَۄلد‘ والے ’کرم سِںگھّ‘ دا پُتّر ہَے٬ جِہڑا مان سِںگھّ دے آئُݨ ’تے ڈِئُڑھی وِچّ کھیڈدا پھِردا سی۔ ’دھرتی ہیٹھلا بَۄلد‘ والا کرم سِںگھّ ’جمرَۄد‘ وِچّ وی ’کرم سِںگھّ‘ ہی رہِںدّا ہَے٬ پر٬ ’دھرتی ہیٹھلا بَۄلد‘ وِچلے کرم سِںگھّ دے چھۄٹے بھرا جسوںتّ دا ناں مَیں ’جمرَۄد‘ وِچّ جاݨ-بُجھّ کے ساہِتک اۄہلا رکھّݨ لئی دھرم سِںگھّ رکھِّیا ہَے۔ برہماں دے فرںٹّ ’تے کرم سِںگھّ دے مارے جاݨ دا بِرتاںت اتے جد اُہ جِئۄُںدے-جی چھُٹّی آئُںدا سی٬ تاں٬ اُہدا کھُۄہی ’تے نہائُݨ دا بِرتاںت٬ وِرک دی کہاݨی نال جُڑدے سںکّیت ہی نیں۔ جِویں وِرک دی کہاݨی وِچّ ترنتارن متھّا ٹیکݨ دا ہوالا ہَے٬ ’جمرَۄد‘ وِچّ وی اِہ ہوالا مِلدا ہَے۔ سۄ اُنّی-اِکّی دے پھرک نال اِہ اۄہۄ پرِوار ہَے٬ چڑھت سِںگھّ دا٬ جۄ وِرک دی کہاݨی وِچلا دُکھّ سہِݨ والا بذُرگ وی ہَے؛ بھاویں آپݨی کہاݨی دِییاں آپݨِییاں لۄڑاں مُتابک اِس وِچّ کئی تبدِیلِییاں وی کرنِییاں پئیِیاں۔ مسلن: کرم سِںگھّ دی مَۄت ویلے میرا پاتر چڑھت سِںگھّ جیلہ وِچّ ہَے تے وِرک دی کہاݨی والا بذُرگ باپ گھر وِچّ ہی ہَے۔ اُںجھ پھَۄجی گارد کۄلۄں ہتھِیار کھۄہݨ لئی ’ولّے‘ پِںڈّ دی نہِر دے پُل ’تے مارے ڈاکے وِچّ ہۄرناں غدرِییاں نال جِہڑے غدری گئے سن٬ اُہناں وِچّ ٹھٹھّی کھارے پِںڈّ دے غدری ہرنام سِںگھّ تے آتما سِںگھّ وی سن٬ جِہڑے پھڑے جاݨ بائد آپݨے تِنّ ہۄر ساتھِییاں نال فاںسی لا دِتّے گئے۔ سۄ مُۄل رُۄپ وِچّ اِہ ماجھے دا اُہۄ پِںڈّ ہَے٬ جۄ وِرک دی کہاݨی والا پِںڈّ ہی ہَے٬ ’ٹھٹھّی کھارا’۔

اسل وِچّ ’جمرَۄد‘ وِچّ ’ٹھٹھّی کھارا‘ پِںڈّ نُۄں جاݨ-بُجھّ کے بینام رکھِّیا گِیا ہَے۔ اِہ اِس کر کے٬ کِئُںکِہ٬ اِہ اِکّ پِںڈّ ہی نہِیں٬ پُۄرا پںجّاب ہَے٬ پںجّاب دا کئی سدِییاں دا گتِیشِیلھ اِتِہاس ہَے۔ راجنِیتک٬ سماجِک٬ سبھِیاچارک جاں آرتھِک ہی نہِیں٬ ساہِتک-اِتِہاس وی ہَے۔ پںجّاب دِییاں رگاں وِچّ وہِںدّا ہۄئِیا لہُۄ ہَے۔ کہاݨی وِچّ اِس اِتِہاسک نِرںتّرتا دے سںکّیت ساف لبھّدے ہن۔ اِہ کہاݨی ’دھرتی ہیٹھلا بَۄلد‘ والی پرمپّرا دی وارِس کہاݨی ہَے٬ جِس دے نائِک اسلۄں سادھارن منُکھّ ہۄݨ دے باوجُۄد٬ سِر تے پئی جھلّݨ ویلے اسادھارن جِگرے والے ہۄ نِبّڑدے نیں۔ اِہۄ بںدّے پںجّابی بںدّے دی پْرماݨِک پچھاݨ نیں؛ جِہڑے ڈِگّݨ-ڈِگّݨ کردے پںجّاب نُۄں آپݨے مۄڈھِیاں تے چُکّ کے مُڑ کھڑا کر سکدے سن۔

اِںجھ ہالات اتے اِتِہاس دے دباواں ادھِین اۄسے پِںڈّ/پںجّاب دے اسادھارن جِگرِیاں والے اِہ لۄک ہُݨ ڈِگّ رہے پںجّاب نُۄں مۄڈھا دیݨ تۄں اسمرتھّ کِئۄں ہُںدّے جا رہے نیں! ہُݨ اِہ ’دھرتی ہیٹھلے بَۄلد‘ کِتھّے تے کِئۄں غرکدے جا رہے نیں تے اِہناں ہیٹھلے پَیراں ہیٹھلی ذمِین امرِیکا کنیڈا کِئۄں کھۄہ کے لَے چلِّیا اے! ?

اِہ لمّا ہوالا اِس کر کے دِتّا ہَے کِہ پاٹھک جاݨ سکݨ کِہ وِرک دِییاں کہاݨِییاں دا جادُۄ کِویں پںجّابی پاٹھکاں اتے لیکھکاں دے سِر چڑھ بۄلدا رِہا ہَے٬ بۄلدا رہِݨا ہَے۔

وِرک دی کہاݨی دی کھِچّ

سدھارن لۄکاں نُۄں وی کِویں اُہدی کہاݨی آپݨے ولّ کھِچّ لَیںدی سی٬ اِسدی ہۄر پْرماݨِک اُداہرݨ پیش ہَے۔

مَیں 1975 وِچّ اَیمرجَیںسی لگّݨ کر کے جیلہ وِچّ ساں۔ جِہل وِچلی ’وِہل‘ دا لابھ لَیݨ لئی مَیں پںجّابی دی اَیم اے کرن واستے کِتاباں جیلہ وِچّ ہی مںگّوا لئیِیاں۔ آپݨے انپڑھ ساتھی کَیدِییاں نُۄں وِرک دِییاں کہاݨِییاں٬ ’اُجاڑ‘, ’تُۄڑی دی پںڈّ‘, کھبّہل ورگِییاں پیںڈُۄ جِیون نال جُڑِییاں کہاݨِییاں پڑھ کے سُݨائُںدا تاں اُہ پُۄرے دھِیان نال سُݨدے تے کہِںدّے٬ “مجا آ گِیا یار۔ کمال دا بںدّا اےَ۔ ساڈے مناں دِییاں بُجھّ لَیںدا اے اِہ تاں۔ ساڈِییاں ای گلّاں کری جاںدَے۔”

رۄذ اِکّ گھںٹّا کہاݨی پاٹھ چلّدا تے ہوالاتی میرے دُیالے سںگّت واںگ جُڑ بَیٹھدے۔

اِہ ہُںدّی ہَے کہاݨی دی کرامات!

نویں کہاݨی لِکھݨ والِیاں نُۄں وی کدی آپݨِییاں کہاݨِییاں٬ جِنہاں بارے لِکھِییاں گئیِیاں نیں پڑھ کے پِںڈّ دی ستھّ وِچ سُنائُݨِییاں چاہِیدِییاں نیں۔ پھِر پتا چلُۄ کِس بھاء وِکدی اے!

اجِہا ماݨ پںجّابی دے کِسے کہاݨِیکار نُۄں نہِیں مِلِیا۔

کِرساݨی جِیون دے سِرڑھ٬ سںگھّرش تے سہِݨ-شکتی دا پْرماݨِک لیکھک وِرک مَۄت اتے ذِںدّگی دی کشمکش نُۄں سہِج-سںتُّلن وِچّ بنّہ کے پیش کر سکݨ دے ہُنر دا بیمِسال سِرجک ہَے۔ آئُݨ والِییاں نوِییاں پِیڑھِییاں نُۄں سدا وِرک دی کہاݨی وچۄں سِکھّݨ لئی مِلدا رہیگا۔

کِرساݨی جِیون دے کٹھِن جِیون دی جھاکی دا دِیدار کرن لئی اسِیں اُہدے لیکھ٬ ’جٹّ لۄک‘ وِچۄں ہوالا دیݨا چاہُںدّے ہاں۔

اُہ آپݨے درشنی سرِیر والے٬ لمّے-لںجھّے کِرسان بھرا دا ہوالا دِںدّا ہَے جِہڑا وںڈّ تۄں بائد مِلی نوِیں ذمِین نُۄں آباد کرن وِچّ لگّا ہۄئِیا ہَے تے اجّ وِرک کۄل آئِیا ہۄئِیا ہَے۔ اُسدے بھرا دے پَیر اُتّۄں ہیٹھۄں ذخمی تے سُجّے ہۄئے ہن تے اُہناں وِچّ پاک پئی ہۄئی ہَے۔

وِرک اُسدے پَیراں دی اجِہی ہالت ہۄ جاݨ دا کارن پُچھّدا ہَے۔ دۄواں بھراواں دے سوال جواب وِچۄں کِرسانی جِیون دی اتھاہ مِہنت٬ سرِیرک تکلِیف اتے تکلِیف نُۄں سہِ سکݨ دا سِرڑھ بھلِیبھاںت دِکھائی دے جاںدا ہَے:

“… اِہ پَیراں ’تے تَینُۄں کی بِماری ہۄ گئی اے؟” مَیں پُچھِّیا۔

“بِماری کۄئی نہِیں۔ مُںجّی لا کے آئِیا ہاں۔ نوِیں بھۄئِں ہۄݨ کرکے اُتھّے گںدّ بہُت سی۔ مُڈھِّییاں سن کانِیاں دِییاں٬ برُۄٹِییاں دِییاں۔ سپّ سلُۄںگڑا وی بہُت سی٬ پر بچا ہی ہۄ گِیا اے۔”

“اِہۄ جِہے پَیراں نال تُۄں کدُّۄ ماردا رِہَیں؟” مَیں بیئکِین ہۄ کے پُچھِّیا۔

“ہۄر کی کرنا سی۔ جے کمّ رہِ جاںدا تاں ماڑی گلّ سی۔ لۄکِیں آںہدے چائیِں چائیِں گِیا تے سی٬ پر ذمِین سامبھی نہِیں گئی اِہدے تۄں۔ دھمّی ویلے اُٹھّݨا٬ پَیر پالے نال آکڑے ہۄݨے۔ بھۄئِں ’تے دھرے ناں جاݨے۔ ہتھّاں بھار ہۄ کے مںجّی تۄں اُتّرنا۔ پھِر مںجّی دا آسرا لَے کے سہِںدّا-سہِںدّا بھار پَیراں ’تے پاݨا تے اِسترہاں پںجّ ستّ پَیر پُٹّ کے اِنہاں نُۄں گرم کرنا۔ ہَۄلی ہَۄلی سِدھّے ٹُرن جۄگے ہۄ جاݨا تے ڈھگّے جۄ لَیݨے۔ اِکّ وار کدُّۄ وِچّ جا وڑے پھِر دِن ڈُبّے ہی نِکلݨا۔ مگر دُۄجے ہل لگے آئُںدے۔ اگلے دِن پھِر اِسے ترہاں۔”

اِہ کۄئی منّݨ والی گلّ سی۔ اِکّ آدمی دے لتّاں پَیر گلے پئے ہن٬ پر اُہ پھِر اُنہاں ترکّے ہۄئے٬ کںڈِّیاں والے کھیتاں دے چِکّڑ وِچّ ہل واںہدا ہَے۔ جِتھۄں اُسنُۄں اِہ رۄگ ہۄئِیا ہَے٬ اۄتھے اِتِہاس وِچّ کدے کۄئی فسل بِیجی ہی نہِیں گئی۔ سَیپٹِک ٹَیٹنِس آدِ کی چِیذاں ہن۔‘

اِہ ہَے پںجّابی کِرساݨ دی اتھاہ سمرتھّا٬ سِرڑھ٬ تاکت تے وڈّی تۄں وڈّی پِیڑ نُۄں کسِیس وٹّ کے پی جاݨ دا جیرا۔

جدۄں مَیں وِرک دی کِتاب٬ ’میرِییاں سارِییاں کہاݨِییاں‘, چۄری کِیتی:

جدۄں اسِیں بچِّیاں دے کہِݨ ’تے کنیڈا جاݨ دا فَیسلا کر لِیا تاں مَیں آپݨِییاں بہُت سارِییاں کِتاباں وکھّ وکھّ لائِبْریرِییاں وِچ وںڈّ دِتِّییاں۔ آپݨے کۄل مَیں چار کُ سَۄ چُنِںدّا کِتاباں رکھّ لئیِیاں۔ تُرگنیو٬ گۄرکی٬ ٹالسٹائ٬ شۄلۄخۄو دے ناول٬ چَیخو٬ مںٹّۄ٬ بیدی٬ کْرِشن چںدّر دِییاں کہاݨِییاں تے اِںجھ دِییاں ہی کئی ہۄر مُلّوان کِتاباں۔

کُجھ سال پہِلاں میرے مِتّر ملُۄک سِںگھّ نیں آپݨے پِںڈّ لائِبْریری بݨوائی اتے اُس اِمارت دا اُدگھاٹن کِسے لِیڈر کۄلۄں کروائُݨ دی بجائ میرے کۄلۄں کروائِیا۔

اِکّ دِن اسِیں کار وِچ کُجھ کِتاباں رکھّ کے اُہدے پِںڈّ گئے۔ اۄتھے ہاذر سجّݨ کِتاباں کار وِچۄں کڈھّ کے الماری وِچ رکھّݨ لگّے۔ مَیں وی کِتاباں نُۄں خانِیاں وِچ ٹھِیک کر کے رکھّݨ وِچ اُہناں دی مدد کر رِہا ساں۔ الماری وِچ کِتاباں رکھّدِیاں اچنچیت اِکّ کِتاب ہتھّۄں چھُٹّ کے فرش ’تے ڈِگّ پئی۔ مَیں ویکھِیا؛ کِتاب سی٬ وِرک دی , ’میرِییاں سارِییاں کہاݨِییاں۔‘

کِتاب مَیں فرش تۄں چُکّی تے جھاڑ کے ہتھّ وِچ پھڑ لئی۔ کھالی لِفافا لبھِّیا تے اکھّ بچا کے٬ سمجھۄ چۄری کر کے٬ کِتاب لِفافے وِچ ’لُکا‘ کے ہِکّ نال گھُٹّ لئی۔ آخر وِرک دی کِتاب سی! جے چۄری کر وی لئی سی تاں کی آخر آ گئی! وِرک وی تاں چۄری کرن لئی مشہُۄر ہن۔ کِتاب چۄری کر کے مَیں وِرک بھائیِچارے دی تے وِرک دی وی ’لاج‘ رکھّ لئی سی!

اُںجھ اسلِیئت اِہ سی کِہ لائِبْریری نُۄں دِتِّییاں گئیِیاں اِہ سارِییاں کِتاباں میرِییاں ہی سن۔ اِہ کِتاب وی ’میری‘ ہی سی۔ آپ ہی دِتّی کِتاب مَیں چُرا لئی سی۔ جے ملُۄک سِںگھّ نُۄں دسّ وی دِںدّا کِہ اِہ کِتاب مَیں واپس لَے جاݨی ہَے تاں اُہنے مَینُۄں کی آکھݨا سی!

پر اِکّ وار تاں کِتاب ملُۄک سِںگھّ دی لائِبْریری دی ہۄ گئی سی ناں! پر وِرک نال آپݨی بیئۄڑک مُہبّت ’چۄں میرے اںدّر نیں کِہا٬ ’نہِیں٬ اِہ کِتاب مَیں لائِبْریری نُۄں نہِیں دیݨی۔ دے ہی نہِیں سکدا۔ اِہ میری نِجّی جائِداد ہَے۔ تے اِہ میرے کۄل ہی رہیگی۔ رہِݨی چاہِیدی ہَے۔ وِرک نُۄں کۄئی آپݨے تۄں دُۄر کِویں کر سکدا ہَے!’

مَیں ملُۄک سِںگھّ نُۄں پتا ہی نہِیں لگّݨ دِتّا کِہ مَیں اُہدی لائِبْریری دی کِتاب چۄری کر کے لَے آئِیا ہاں!

کہاݨی دا شہِنشاہ وی تے سُبھاء دا وی شہِنشاہ

کُلوںتّ سِںگھّ وِرک لیکھک تاں وڈّا ہَے ہی سی پر اِنسان وی لاسانی سی۔ سادھُۄ سِںگھّ تے وِرک نیں اِکّۄ یُۄنِیورسِٹی وِچّ وی کمّ کِیتا تے اِکّۄ کالۄنی وِچّ گواںڈھی بݨ کے وی رہے۔ مَیں سادھُۄ بھاء جی کۄل جاںدا تاں اسِیں سویرے سَیر کردِیاں اگّۄں وِرک نُۄں سَیر کر کے پرتدِیاں ویکھدے/مِلدے۔ وِرک دے گھر وی مِلݨ گئے۔ وِرک دی شخسِیئت دے سُرکھ رںگّ دے دِیدار ہُںدّے رہے۔ سادھُۄ بھا جی تۄں اُہناں دے بادشاہی سُبھاء دِییاں کئی گلّاں سُݨن نُۄں مِلِییاں۔ اُہ آپݨے نیڑلِیاں ’تے کِنّا بھرۄسا کردے سن٬ سادھُۄ سِںگھّ دے ہوالے نال اُہدِییاں دۄ مِسالاں دیݨِییاں چاہاںگا۔

وِرک دی دھی دا وِیاہ سی تے اُہنے دھی دی جںجّ دی آئۄ-بھگت تے ہۄر کمّاں دی ذِمّیواری بھُگتائُݨ لئی آپݨے پی اے وِردی دے ہتھّ ’تے پَیسِیاں دا تھبّا رکھّ دِتّا تے آپ سُرخرُۄ ہۄ گِیا۔ وِیاہ بھُگت گِیا تاں وِردی پُۄری ترتِیب نال سامبھ کے رکھِّییاں خرچے دِییاں رسِیداں والی فائیِل دا مُۄںہ کھۄلہ کے وِرک ولّ گھُمائُݨ ہی لگّا سی تاں اُہ کہِںدّا٬ “وِردی تُۄں میرا بڑا بھار وںڈّائِیا ہَے۔ وںڈّائِیا وی کی٬ سارا خُد ہی چُکِّیا ہَے۔”

“اُہ تاں ساڈا فرذ سی جی۔”

“کِدّاں٬ پَیسِیاں دا سر گِیا سی۔ تھُڑے تاں نِیں؟”

“نہِیں جی٬ سگۄں بچے نیں بہُت سارے۔”

وِردی نیں بچے پَیسِیاں والا لِفافا پیش کر دِتّا۔

وِرک نیں بِناں گِݨِیاں لِفافا دراذ وِچّ رکھِّیا٬ “رسِیداں دی کۄئی لۄڑ نہِیں۔ شام نُۄں سارے مُںڈِّیاں نُۄں نال لَے کے گھر آ جائیِں۔ گلّ-شپّ ماراںگے۔”

اینے وڈّے دِل والا سی کُلوںتّ سِںگھّ وِرک۔

اِکّ ہۄر بِرتاںت مُلاہذا ہۄوے۔ وِرک نیں سادھُۄ سِںگھّ ہُراں دی کالۄنی وِچّ گھر لَیݨ دا نِرݨا کر لِیا۔ سادھُۄ سِںگھّ نیں اِکّ مکان دے پَیںہٹھ ہذار وِچّ بݨدے سَۄدے دی دسّ پائی تاں وِرک ساہِب نیں الماری کھۄلہ کے پںجّ ہذار رُپئے اُہدے ہتھّ پھڑا کے کِہا٬ “جاہ٬ سائی دے آ۔ پںدّراں دِناں دی مۄہلت لَے آئیِں۔ اُدۄں باکی بچدے پَیسے وی دے آواںگے۔”

“وِرک ساہِب مکان ’تے اِکّ وار نِگاہ تاں مار لَیںدے۔”

“مَیں کی نِگاہ مارنی ہَے۔ تُۄں ماری ہۄئی آ نِگاہ۔”

سۄچݨا ہی اَۄکھا لگّدا ہَے کِہ آپݨا گھر خرِیدݨا ہۄوے تاں اُہنُۄں ویکھݨ دی وی لۄڑ ناں سمجھی جاوے کِئُںکِہ مکان اُہدے کِسے اذِیذ نیں ہی ویکھ تے پسںدّ کر لِیا ہَے۔

کِتھّے لبھّدے نیں اجِہے وڈّے دِلاں والے بںدّے!

اجّ وِرک ساہِب نُۄں پںجّابی دا سبھ تۄں وڈّا کتھاکار منِّیاں جاںدا ہَے٬ پر٬ اُہ کِہا کردے سن٬ “لیکھک کۄئی بہُت وڈّے لۄک نہِیں ہُںدّے۔ آپݨے بھائیِچارے دے مِراسی ہی تاں ہُںدّے نیں۔ بسّ تھۄڑھا جِہا ہی فرک ہُںدّا ہَے لیکھکاں دا مِراسِییاں نالۄں۔ مِراسی آپݨا کمّ لاگ لَیݨ خاتر کردے ہن تے لیکھک مُفت ہی٬ بسّ٬ آپݨے شَۄک وجۄں۔”

اِہ وِرک ساہِب دی وڈِیائی سی کِہ اُہ آپݨے آپ نُۄں لۄکاں دا مِراسی آکھدے سن۔ سادھُۄ سِںگھّ وِرک دی نِمرتا نُۄں آپݨے کھِتّے دے مہاں کوی بابا نانک تۄں بخشِش وِچّ پْراپت ہۄئی منّدا ہَے٬ جِس بابے نُۄں جگت گُرُۄ دے لکب نال یاد کِیتا جاںدا ہَے٬ پر اُہ آپݨے آپ نُۄں ’بیکار ڈھاڈی‘ آکھِیا ہی پْرسنّ ہۄ جائِیا کردے سن۔

سۄ اجِہا سی ساڈا وِرک! کہاݨی دا شہِنشاہ تے دِل دا وی شہِنشاہ!

ذِںدّاباد وِرک ساہِب!

('ہِیرے بںدّے : شبد چِتّر' وِچّۄں)