اِنہاں دِناں دَۄران جیکر تُسِیں آپݨے مۄبائِل پھۄن ’تے پںجّاب دی ہوا دی شُدھّتا نُۄں٬ جِس نُۄں اسِیں ایئر کُیالٹی اِںڈَیکس کہِںدّے ہاں٬ چَیکّ کرۄگے تاں تُسِیں پائۄگے کِہ پِچھلے دۄ مہِینِیاں تۄں اسِیں رَیڈّ جۄن وِچّ رہِ رہے ہاں۔ ہر سال اِنہاں دِناں دَۄران ساڈی ہوا اِکّ کھامۄش کاتل بݨ جاںدی ہَے۔ اِہ سِلسِلا ہر سال پہِلاں نالۄں ودھّ گھاتک ہۄ رِہا ہَے پر اسِیں سارے اِس پْرتی بیکھبر ہاں۔ اِسے سال 15 جنوری نُۄں اجِیت اکھبار دے اںتّرراشٹری پنّے ’تے لگّی اِکّ چھۄٹی جِہی کھبر نیں میرے ذِہن وِچّ پہِلاں تۄں چلّ رہی بیچَینی نُۄں کئی گُݨا ودھا دِتّا۔

کھبر اِہ سی کِہ ڈَینمارک دے وِشو دے نمبّر 3 کھِڈاری اَیڈرس اٹۄنسین نیں کِہا کِہ دِلّی دے اِنہِیں دِنِیں گمبھِّیر پْردُۄشݨ دی وجاہ کرکے اُہ بَیڈمِںٹّن ٹُۄرنامَیںٹ وِچّ ہِسّا لَیݨ نہِیں لَیݨگے۔ کھبر انُسار اَیٹۄنسین نیں اِںسٹاگْرام ’تے لِکھِیا٬ “بہُت سارے لۄک جاݨنا چُہُںدّے ہن کِہ مَیں لگاتار تِیجے سال اِںڈِییا اۄپن تۄں کِئۄں ہٹِیا ہاں۔ ورتمان سمیں وِچّ دِلّی وِچّ پْردُۄشݨ بہُت ذِیادا ہَے٬ اِس لئی مَینُۄں نہِیں لگدا کِہ اِہ بَیڈمِںٹّن ٹُۄرنامَیںٹ دی میذبانی کرن لئی سہی جگہا ہَے۔”

اِس بَیڈمِںٹّن کھِڈاری دا ساڈے دیش وِچّ ناں آئُݨ دا کارن پْردُۄشݨ ہۄوے جاں کُجھ ہۄر٬ آپاں نُۄں اِسدی وِیاکھِیا کرن دی لۄڑ نہِیں۔ اِکّ گلّ پکّی ہَے کِہ دِلّی سمیت اُتّری بھارتی راجاں٬ جِنہاں وِچّ کھاس تَۄر ’تے پںجّاب اتے ہرِیاݨا٬ ہُݨ یُۄ پی اتے ہِماچل پْردیش وی اِس تۄں پاسے نہِیں رہے٬ اِنہاں راجاں وِچّ نومبّر 2025 تۄں جنوری 26 تک پْردُۄشݨ دا ستر کھترناک ہدّ تک لگاتار بݨِیا ہۄئِیا ہَے۔ ایئر کُیالٹی اِںڈَیکس جۄ ساپھ ہوا لئی 50 دے آس پاس ہۄݨا چاہِیدا ہَے٬ اُہ ذِیاداتر اِلاکِیاں وِچّ 200 تۄں 550 تک ہَے۔ اِہ کھترناک ستھِتی پِچھلے دۄ مہِینِیاں تۄں بݨی ہۄئی ہَے۔ ہوا دا اِہ پْردُۄشݨ جِیون لئی اِنا کھترناک ہَے کِہ اسِیں سارے اِنہاں دِناں دَۄران 16 تۄں 20 سِگرٹاں جِنّا دھُۄںیاں آپݨے اںدّر کھِچّ رہے ہاں۔ سنّ 2023 وِچّ دُنِییا بھر وِچّ ہوا دے پْردُۄشݨ کرکے 78 لکھّ مَۄتاں ہۄئیِیاں۔ اُتّری بھارت٬ کھاس کرکے پںجّاب وِچّ اِس کھترناک پْردُۄشݨ نال مَۄتاں وی ہۄ رہِییاں ہن اتے ساڈی سبھ دی اُمر وی اِس نال گھٹّ ہۄ رہی ہَے۔ اِکّ وِگِیانک کھۄج انُسار ہوا دا پْردُۄشݨ جدۄں 200 اے کِئۄُ آئی تک جاں اِس تۄں اُپّر جاںدا ہَے تاں ہوا وِچّ جِیون لئی کھترناک پی اَیمّ 2.5 اتے پی اَیمّ 10 کݨاں وِچّ وادھا ہۄ جاںدا ہَے۔ اِنہاں سِر دے والاں تۄں 30 گُݨا برِیک کݨاں دی جدۄں ہوا بھرمار ہُںدّی ہَے تاں اِہ ساہ لَیݨ نال ساڈے اںدّر جاںدے ہن۔ اِہ وڈّی پدھّر ’تے لۄکاں لئی ہارٹ اٹَیک٬ ساہ٬ دما٬ برین سٹرۄک٬ پھیپھڑِیاں دا کَیںسر٬ گُردِیاں دے رۄگ اتے بلڈّ پْرَیشّر ورگے کئی رۄگاں دا کارن بݨدے ہن۔ پلِیت ہوا دا اِہ پْرکۄپ ساڈے ہر اِکّ دی 2.2 سال اُمر گھٹّ کر رِہا ہَے۔ ہوا دے پْردُۄشݨ دا مانسِک بِمارِییاں نُۄں ودھائُݨ وِچّ وی وڈّا ہتھّ ہَے۔ اِس نال لۄکاں نُۄں ڈِپرَیشن٬ اَیںگذائِٹی اتے مانسِک تݨاء ودھدا ہَے۔ بہُت سارے لۄکاں نُۄں اِںجھ لگدا ہَے کِہ جِویں اُہناں نُۄں ساہ نہِیں آ رِہا اتے اُہ اِس ستھِتی تۄں ڈر کے مانسِک رۄگاں دا شِکار بݨ جاںدے ہن۔ اِس نال وڈّی اُمر دے لۄکاں وِچّ ڈِیمَیںشِییا اتے الذائیِمر٬ ادھرںگّ ورگِییاں بِمارِییاں لگّݨ دا کھترا ودھ جاںدا ہَے۔ لۄکاں دا اِمِئۄُن سِسٹم کمذۄر ہۄݨ لگدا ہَے اتے کئی ترہاں دِییاں اِنپھَیںکشناں دا کھترا ودھ جاںدا ہَے۔ لمّا سماں پْردُۄشِت ہوا وِچّ رہِݨ کرکے کِسے وی کھِتّے وِچّ کَیںسر دے رۄگِییاں دی گِݨتی ودھ جاںدی ہَے۔ اِہ بچِّیاں نُۄں مانسِک تَۄر ’تے کمذۄر کرن اتے اُنہاں وِچّ سِکھّݨ دی سمرتھّا نُۄں گھٹّ کر دِںدّا ہَے۔ اِہ ستھِتی سِگرٹ پِیݨ نالۄں کِتے ودھّ گھاتک ہَے اتے شراب پِیݨ نالۄں 3 گُݨا ودھّ کھترناک ہَے۔ اُتّری بھارتی راجاں وِچّ جیکر بارش ہُںدّی ہَیں اتے اِس مگرۄں ہواواں چلدِییاں تاں ہوا دی گُݨوتّا وِچّ کُجھ سُدھار ہۄ سکدا سی پر جدۄں اجِہا نہِیں ہُںدّا تاں دھِیمی مَۄت دا پْرکۄپ لگاتار برکرار رہِںدّا ہَے۔

اسِیں بھارتی لۄک سبھ ترہاں دے مسلِیاں لئی گمبھِّیر ہاں۔ اِہ مسلے چاہے راجنِیتک ہۄݨ, سماجِک ہۄݨ جاں دھارمِک ہۄݨ, اِس لئی اسِیں اِکٹھّے ہۄ سڑکاں ’تے نِکل آئُںدے ہاں۔ آپݨے آپ دا وِکھاوا کرن٬ وڈِّییاں گڈِّییاں٬ اُچِّییاں کۄٹھِییاں٬ مہِںگّے کپّڑے اتے سماگماں اُتّے بیتہاشا پَیسا کھرچ کرکے اسِیں آپݨی ہئۄُمَیں نُۄں پٹھّے پائُݨ دی کۄئی کسر اسِیں باکی نہِیں رہِݨ دِںدّے۔ پر جِتھّے جِیون دا مسلا ہُںدّا ہَے٬ جِتھّے ساڈی ذِںدّگی نال سِدھّے تَۄر ’تے جِیون نُۄں پْربھاوت کرن والے سںکّٹ ہُںدّے ہن٬ اُتھّے اسِیں اکسر کھامۄش رہِںدّے ہاں۔ وِچارن والی گلّ اِہ ہَے کِہ اِس دھِیمی مَۄت دے منُکھّ ولّۄں سِرجے بِرتاںت وِچّ وڈّے تۄں وڈّے راجنِیتک لۄکاں تۄں لَے کے آم لۄک وی ساہ لَیںدے ہن کِہ پر مذال کی کِہ کِسے مںچّ ’تے٬ کِسے چَینل ’تے جاں کِسے سبھا اِکٹھّ وِچّ اِس سبںدھّی گمبھِّیر چرچا ہۄئی ہۄوے۔ اسِیں لکھّاں بھارتی لۄک پِچھلے دۄ مہِینِیاں تۄں اِس بھِیانک مَۄت دے ماہَۄل وِچّ ساہ لَے رہے ہاں پر اِس پْرتی جۄ پھِکرمںدّی ہۄݨی چاہِیدی سی٬ اُہ پھِکرمںدّی کِتھّے ہَے؟ اِس سبںدھّی جدۄں مَیں آپݨے دۄست مۄگے دے اِکّ مشہُۄر دِل دے ماہِر ڈاکٹر نال گلّ کِیتی تاں اُسنے دسِّیا کِہ اِنہاں دِناں دَۄران بہُت گھٹّ اُمر دے لۄک وی دِل دے رۄگاں دے مرِیذ بݨکے آ رہے ہن۔ پںجّاب وِچّ اِہ اُہ دِن ہُںدّے ہن٬ جِنہاں دِناں دَۄران لۄکاں نُۄں مَۄتاں دے بھۄگاں دے ودھّ سدّے آئُݨ لگدے ہن۔

ہر سال مَۄت دے اِس بِرتاںت دی شُرُۄیات نومبّر مہِینے تۄں ہُںدّی ہَے۔ اِسے سمیں وِچّ ہی دِوالی دَۄران اُتّری بھارت وِچّ بیتہاش پٹاکے چلائے جاںدے ہن۔ کی دِوالی٬ گُرپُۄرب اتے وِیاہ شادِییاں٬ جنم دِناں دَۄران چلائے جاںدے پٹاکے بںدّ نہِیں کِیتے جا سکدے؟ ہُݨ سماں آ گِیا ہَے کِہ دیش وِچّ پٹاکِیاں نُۄں بݨائُݨ جاں اِنہاں دی وِکری ’تے پُۄرن تَۄر ’تے پابںدّی لائی جاݨی چاہِیدی ہَے۔ ساڈے لۄکاں نُۄں اِہ وی سمجھݨا چاہِیدا ہَے کِہ پٹاکے اِتِہاسک تَۄر ’تے کِسے تِئُہار نال جُڑی ہۄئی رسم نہِیں ہن۔ دِوالی دے تِئُہار دَۄران اسِیں مہانگراں٬ شہِراں٬ کسبِیاں نُۄں اِنا پلِیت کر دِںدّے ہاں کِہ اِنہاں تۄں دھُۄںئیں دے بدّلاں دے وڈّے گُبار اُٹھّدے ہن اتے ہوا وِچّ نمی ہۄݨ کرکے اِہ دھُۄںیاں پھِر اگلے مہِینِیاں دَۄران (جِویں اِس وار ہۄئِیا ہَے) اُڈ کے کِسے پاسے جاںدا نہِیں بلکِہ ساڈی سبھ لئی جان دا کھَۄء بݨکے ساڈے آلے دُیالے مَۄت دا بِرتاںت سِرجدا ہَے۔ اِنہاں ہی دِناں دَۄران جھۄنے دی پرالی نُۄں اگّاں لگدِییاں ہن۔ اِس راہِیں مِیتھین گَیس وڈّی ماترا وِچّ ہوا وِچّ گھُلدی ہَے۔ اِنہاں ہی دِناں دَۄران اسِیں دھارمِک استھاناں ’تے وکھّ وکھّ ترہاں دے سماگم کرکے بمبّ پٹاکے چلا کے آپݨے آپݨے آپ نُۄں ودھّ تۄں ودھّ دھارمِک ہۄݨ دا سبُۄت دِںدّے ہاں۔ ہوا نُۄں ودھّ تۄں ودھّ پلِیت کرن وِچّ اسِیں پھکھر مہِسُۄس کردے ہاں٬ بِناں اِہ وِچار کِیتِیاں کِہ ساڈے گُرُۄ نیں سانُۄں اِہ تاگِید کِیتی سی کِہ دھرتی ماں٬ پاݨی پِتا اتے ہوا ساڈے لئی ساڈے گُرُۄ سمان ہَے۔ پٹاکِیاں دے کھترناک پْربھاو بارے دھارمِک٬ سماجِک٬ راجتِیتک اتے پْرشاسنِک مںچّ ’تے لۄکاں وِچّ جاگرُۄکتا پَیدا کِیتی جاݨی چاہِیدی ہَے۔ چاہِیدا اِہ ہَے کِہ پٹاکِیاں اُتّے پُۄرن تَۄر ’تے پابںدّی ہۄوے جاں اِنہاں دی وِکری ’تے اِنا ٹَیکس لا دِتّا جاوے کِہ اِنہاں نُۄں کھرِیدݨ والا سَۄ وار سۄچے۔

ہوا دی اِس کھامۄش مَۄت پْرتی اسِیں پھِلہال بیہدّ اویسلے ہاں۔ اِہ بھِیانک ستھِتی سال وِچّ کئی وار بݨدی ہَے پر ہر سال نومبّر مہِینے تۄں دسمبّر٬ جنوری تک تاں اِہ اِکّ ترہاں نال مَۄت دے دِن ہُںدّے ہن۔ اِس پْرتی سانُۄں ہر اِکّ نُۄں اتے ساڈِییاں سرکاراں نُۄں سُچیت ہۄݨا چاہِیدا ہَے۔ ہر ترہاں دے نپھے نُکسان تۄں اُپّر اُٹھّ کے سربتّ دے بھلے لئی سانُۄں اِس پْرتی گمبھِّیر ہۄݨ دی لۄڑ ہَے۔ پرالی ساڑنی ہر ہال بںدّ ہۄݨی چاہِیدی ہَے۔ اِس لئی سرکار نُۄں ڈھُکوِیں وِوستھا کرکے دیݨی چاہِیدی ہَے۔ پُراݨے واہناں٬ جۄ پْردُۄشݨ پھَیلائُݨ دا کارن بݨدے ہن٬ ’تے پُۄری ترہاں پابںدّی لائی جاݨی چاہِیدی ہَے۔ پھَیکٹرِییاں٬ کارکھانِیاں٬ مِلّاں دِییاں چِمنِییاں نُۄں اُچّا کرن اتے اِنہاں ’تے پْردُۄشݨ نُۄں گھٹّ کرن کرن والے یںتّر لائے جاݨے چاہِیدے ہن۔

ساڈا پںجّابِییاں دا اِہ کھاسا ہَے کِہ اسِیں راجنِیتک اتے دھارمِک ماملِیاں پْرتی اکسر سںوّیدنشِیل رہِںدّے ہاں پر جِتھّے جِیون نال جُڑے مسلے ہۄݨ, اُتھّے اسِیں بِلکُل ہی گمبھِّیر نہِیں ہاں۔ اِہ بھاویں سِہت سبںدھّی مسلے ہۄݨ, درِیاواں دا پلِیت ہۄ رِہا پاݨی٬ کھاݨ پِیݨ دِییاں چِیذاں جاں ہوا-پاݨی اتے مِٹّی دی بربادی دا مسلا ہۄوے٬ اسِیں اِس پْرتی اِنے گمبھِّیر نہِیں٬ جِنّے سانُۄں ہۄݨا چاہِیدا ہَے۔ شائِد اِسے کرکے اسِیں آپݨے آلے دُیالے مَۄت دا بِرتاںت سِرج لِیا ہَے۔ اجّ جیکر اسِیں ہوا پْردُۄشݨ دے اِس گمبھِّیر سںکّٹ پْرتی چِںتّت ناں ہۄئے تاں اِہ ناں ہۄوے کِہ کلّہ تک بہُت دیر ہۄ جاوے۔ ہوا کِسے اِکّ دی نہِیں٬ اِہ سُۄرج دی رۄشنی واںگ سبھ لئی ہَے۔ اسِیں سبھ نیں اِس وِچّ ساہ لَیݨا ہَے۔ اِس نُۄں ساپھ رکھّݨ لئی جِتھّے رُکھّاں دی کٹائی رۄکے جاݨ دی لۄڑ ہَے٬ اُتھّے سانُۄں ودھّ تۄں ودھّ رُکھّ لائُݨ اتے پْردُۄشݨ پَیدا کرن والے سرۄتاں نُۄں بںدّ کرن دی لۄڑ ہَے تاں کِہ ڈھُکوِییاں جِئۄُݨ ہالتاں سِرجِییاں جا سکݨ۔

* * * * *