جدۄں پہِلی وار سُݨِیا تاں بڑا اجِیب جِہا لگِّیا۔ لگّݨا ہی سی جدۄں گلّ ہی انۄکھی سی کِہ مہاراشٹر دی اِک سںسّتھا ’سرہدّ‘ ولّۄں پُݨے وِکھے ’وِشو پںجّابی ساہِت سمّیلن‘ کروائِیا جا رِہا ہَے۔ اُس تۄں وی ودھّ ہَیرانی اِہ کِہ سمّیلن سْری گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ جی دے 350ویں پْرکاش دِوس نُۄں سمرپِت ہَے۔ اِک پاسے مہاراشٹر اتے اُسدی بھاشا مراٹھی اتے دُۄجے پاسے پںجّاب اتے اُسدی بۄلی پںجّابی دے سبںدھّاں بارے سۄچِیا تاں پہِلی نذرے کۄہاں دا وکھریواں لگِّیا۔ اِہ تاں اِئۄں ہی سی جِویں کۄئی وڑا ساگ نال کھاݨ نُۄں کہے جاں مکّی دی رۄٹی سامبر نال۔ سمّیلن ’تے جاݨ لئی گڈّی وِچ بَیٹھِیا تاں اجِہے اٹپٹے جِہے خِیال مَینُۄں وار وار گھیردے رہے۔ آپݨے من نُۄں اِکسُر کرن لئی مَیں گُۄگل والی کھِڑکی کھۄلہ کے بَیٹھ گِیا۔ ویکھِیا کِہ ساڈا تاں بہُت کُجھ ساںجھا سی٬ بھگت نامدیو تۄں لَے کے سْری گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ تکّ اتے اُس تۄں وی اگّے ساڈے سمِیاں وِچ شہِید بھگت سِںگھّ تے راجگُرُۄ تکّ۔ بھاشا اتے ساہِت دے کھیتراں وِچ تاں اجِہا کِنّا کُجھ ہی سی جِہڑا دسّدا سی کِہ ساڈے سبھِیاچارک اوچیتن وِچ بھارتِیپُݨے دی اِک ساںجھی تںدّ چھُپی ہۄئی ہَے جِسنے ساڈے سبھِیاچاراں دے وکھّ-وکھّ مݨکِیاں نُۄں مالا دا رُۄپ دِتّا ہۄئِیا ہَے۔

کُجھ سال پہِلاں مَیں بیٹے دی اِںٹروِئۄُ دے سببّ نال پُݨے گِیا ساں۔ ساںولے سائۄُ جِہے لۄکاں دے بھراتری وِہار اتے کۄسے جِہے ساف-سُتھرے مَۄسم نیں میرا من مۄہ لِیا سی۔ اِس واری تاں اُہناں چیتِیاں دِییاں پٹارِییاں نُۄں پھرۄلݨ دا ہۄر وی ودھیرے مَۄکا مِلݨ والا سی۔

اُتھّۄں دے لۄک ساڈے نالۄں کِتے ودھّ پۄتھی-سبھِیاچار دے نیڑے ہن٬ اِس گلّ دی جھلک کانپھرںسّ دے پہِلے دِن ہی مِل گئی۔ شُرُۄیات اِس ترہاں ہۄئی کِہ مراٹھی٬ پںجّابی لیکھک اتے شہِر دے پتوںتّے اِک جلُۄس دی شکل وِچ اُس تھاں تۄں روانا ہۄئے جِتھّے لیکھک-بھون سی۔ گُرُۄ نانک دربار٬ پُݨے دی اِک بسّ وِچ وکھّ-وکھّ بھارتی بھاشاواں دِییاں کلاسکی مہتّتا والِییاں ساہِتک پُستکاں دی پالکی سجائی گئی۔ بسّ دے متھّے اُتّے لِکھِیا سی ’گرںتھّ دِںڈّی` اتے ’بھاشا انیک بھارت ایک`۔ کِسے مںتّری دی تھاں٬ ساڈی بھاشا دا سِرمَۄر کوی سُرجِیت پاتر سبھ پتوںتِّیاں دے وِچکار لاڑِیاں واںگ گَۄرومئی کدماں نال چلّ رِہا سی۔ سڑک دے دۄویں پاسے کھڑھے لۄک بڑے ہُلاس نال اِس انۄکھی ساہِتک یاترا نُۄں نِہار رہے سن۔

اِہ ساہِتک یاترا آپݨے مُکام اُتّے پہُںچّی۔ کُجھ وِچار-چرچا شُرُۄ ہۄئی تاں اِک خُۄبسُۄرت کہاݨی بݨ گئی کِہ ساڈے پُرکھِیاں نیں ساںجھاں دا جِہڑا بِیج بۄئِیا سی اُہ ہُݨ فلدار رُکھّ بݨ گِیا ہَے۔ اِس سبںدھّی سمّیلن دے کرتا-دھرتا سںجّے ناہر دا گِیان اتے سںوّیدنا تاں مُۄلۄں ہی ہَیران کرن والی سی۔ کی کِسے دُۄجے سبھِیاچار٬ اِتِہاس اتے بھاشا وِچ کِسے دی اَینی جنُۄنی رُچی ہۄ سکدی ہَے٬ منّݨا اَۄکھا لگدا سی٬ پر اِہ سچّ سی۔ سںجّے ناہر اتے اُسدے ساتھی پِچھلے سالاں وِچ گھُماݨ (پںجّاب) وِکھے بھگت نامدیو نُۄں سمرپِت اِک سماگم کروا کے پہِلاں ہی بہُ-سبھِیاچاری ساںجھ دی بُنِیاد پکّی کر چُکّے سن۔ اِس وار سںجّے ناہر نال اُسدا پںجّابی مِتّر دِیپک بالی٬ جۄ سٹیج دا دھنی ہَے٬ وی سجّی باںہ بݨ کے کمّ کر رِہا سی۔

شام نُۄں وِدھِیوتّ ڈھںگّ نال سمّیلن شُرُۄ ہۄئِیا تاں لۄکاں نال کھچاکھچ بھرِیا وڈّا ہال اتے سماگم دا اُچّا مِیار ویکھ کے اِک وار پھِر اِہ کہِݨ نُۄں جِیء کِیتا کِہ اِسنُۄں کہِںدّے نیں کانپھرںسّ۔ پںجّاب وِچ بہُتی واری کانپھرںسّاں میلا جِہا ہی بݨ جاںدِییاں ہن۔ اِس گلّ نیں ہۄر وی دھِیان کھِچِّیا کِہ ساہِتک سمّیلن وِچ مںتّری وی چِںتّکاں دے رُۄپ وِچ آئے اتے پُۄری شِدّت نال شمُۄلِیئت کِیتی۔ بھاویں اُہ وِرۄدھی پارٹِییاں دے وی سن پر کِسے نیں ساہِتک سماگم نُۄں راجسی رۄٹِییاں سیکݨ لئی ورتݨ دی کۄشِش نہِیں کِیتی۔ اِسے لئی اُہ ہر رسم سمیں بڑی نِرماݨتا نال سُرجِیت پاتر نُۄں اگّے اگّے کردے رہے۔ اجِہا نذارا ساڈے وی.آئی.پی. کلچر دے جھمبّے پںجّابِییاں لئی تاں کۄئی دُرلبھّ جِہا دْرِش سی۔ اِسے کرکے سُرجِیت پاتر نیں آپݨے پْردھانگی بھاشݨ سمیں کِہا٬ "پْرۄگرام شُرُۄ ہۄݨ ویلے مَینُۄں لگِّیا کِہ مَیں دۄ مںتّرِییاں دے وِچکار بَیٹھا ہاں پر اُنہاں نُۄں سُݨن تۄں بائد مہِسُۄس ہۄئِیا کِہ نہِیں مَیں تاں گِیانوان وِئکتِییاں وِچکار بَیٹھا ساں۔”

مںتّرِییاں دے وِچار وی مہِذ رٹے-رٹائے کھُشک ویروِیاں دا بھںڈّار نہِیں سن بلکِہ سںوّیدنا نال لبریذ مَۄلِک خِیال سن۔ جدۄں مہاںراشٹر دے مُکھّ مںتّری دویںدر پھڑنوِیس نیں پںجّابِییاں نال آپݨی بھاوُک اتے ذاتی ساںجھ دسّݨ لئی چھۄٹے ساہِبذادِیاں دے نِیہاں وِچ چِݨے جاݨ دے بِرتاںت نُۄں وکھّرے اںدّاذ وِچ سُݨائِیا تاں جِویں سبھ دِییاں اکھّاں نم ہۄ گئیِیاں۔ اُنہاں نیں دسِّیا کِہ سکُۄل وِچ پڑھدِیاں اُس نیں اِک ناٹک وِچ چھۄٹے ساہِبذادے دی بھُۄمِکا نِبھائی سی۔ وڈّے بھرا دِییاں اکھّاں وِچ ہںجھُّۄ ویکھ کے چھۄٹے ساہِبذادے نیں پُچھِّیا کِہ اِہ ہںجھُّۄ کَیسے؟ تاں وڈّے نیں کِہا کِہ جد چِݨائی ہۄویگی تاں میری واری پِچھّۄں آویگی جد کِہ شہِید ہۄݨ دا پہِلا ہکّ میرا بݨدا ہَے۔ اجِہی نِگھّی ساںجھ دا بِیان ساڈے دھُر اںدّر تکّ اُتّر گِیا۔

رات دیر تکّ چلّے اِس اُدگھاٹنی سَیشن وِچ سرۄتِیاں دا اِئۄں مںتّر-مُگدھ ہۄ کے سُݨدے رہِݨا وی اِہ دسّݨ لئی کاپھی سی کِہ مہاںراشٹر وِچ گِیان-گۄشٹ دی پرمپّرا دِییاں جڑھاں بہُت ڈُۄںگھِییاں ہن۔ سارے بُلارِیاں نیں ہِںدّی نُۄں آپݨی سمپّرک بھاشا وجۄں ورتِیا۔ بھارت دِییاں کھیتری بھاشاواں وِچ سمپّرک دا مادھِئم بݨن لئی ہِںدّی نُۄں اِس ترہاں دی سکاراتمک بھُۄمِکا ہۄر وڈّے پدھّر تے نِبھائُݨی چاہِیدی ہَے۔ جے اجِہا ہۄوے تاں ہِںدّی پْرتی ساڈا نذرِییا ہی بدل جاوے۔

ساڈے اںدّر بہُت ڈُۄںگھی دبّی پئی بھارتِیئتا کدے-کدے وِشیش مَۄکِیاں تے ہی اُبھّر کے باہر آئُںدی ہَے۔ سَیشن دے اںتّ وِچ جدۄں لکھوِںدّر وڈالی نیں پُۄرے تاݨ اتے شِدّت نال گائِیا تاں مراٹھی-پںجّابی اِئۄں رل کے نچّݨ لگّے جِویں اُہ سارے اِکّۄ سبھِیاچار دے لۄک ہی ہۄݨ۔ شائِد اجِہا اِس کرکے ہۄئِیا کِہ بھارتِییاں دی سںگِّیت دی بھاشا وِچ پُۄربِیئت دی تںدّ ساںجھی ہَے۔ بھارت دِییاں اَۄرتاں اِس بھاشا نُۄں سبھ تۄں ودھّ سمجھدِییاں ہن۔ ڈھۄل دی بِیٹ اُتّے نچّدِییاں مہاراشٹر دِییاں مُٹِیاراں نُۄں ویکھ کے مَینُۄں اِہۄ جاپِیا۔ اُس ویلے ونّ-سُونّے ہِںدِّییاں نُۄں اِکٹھّے نچّدے ویکھ کے مۄہن سِںگھّ دی کوِتا ’آئۄ نچِّیئے‘ مَینُۄں وار وار یاد آئُںدی رہی۔

پھِر دۄ دِن پںجّابی بھاشا٬ ساہِت٬ سبھِیاچار٬ مِیڈِییا بارے بھرپُۄر گلّاں ہُںدِّییاں رہِییاں تے مراٹھی سرۄتے پُۄری لگن نال اِئۄں سُݨدے رہے جِویں اِہ گلّاں اُنہاں بارے ہی ہۄݨ۔ اِس دَۄران س. سربجِیت سِںگھّ وِرک اتے سْری کیتن پاٹِل دے انُبھو تاں بہُت ہی رَۄچِک رہے۔ وِرک ساہِب نیں لمّا سماں مہاراشٹر دی پُلس وِچ اُچّے اہُدے ’تے کمّ کِیتا سی اتے سْری پاٹِل امّْرِتسر وِکھے پُلِس دے اُچّ ادھِکاری ہن۔ وِرک ہۄراں دا من مہاںراشٹر دے پۄتھی-سبھِیاچار نیں مۄہِیا تاں پاٹِل ہۄراں نُۄں پںجّابِییاں دے اُدّمی اتے مِلاپڑے سُبھاء نیں پْربھاوِت کِیتا۔ ٹھیٹھ پںجّابی وِچ بھاشݨ دے کے پاٹِل ہۄراں نیں سبھ نُۄں ہَیران کر دِتّا۔ دۄہاں پُلِس افسراں دا ساںجھا نُکتا اِہ سی کِہ دُۄجے سبھِیاچار بارے جۄ من وِچ شںکّے ہُںدّے ہن اُہ مِل-گِل کے بہُت چھیتی دُۄر ہُںدّے ہن۔

مَیں آپݨے بھاشݨ وِچ بہُتی گلّ آپݨے نامور کہاݨِیکار کُلوںتّ سِںگھّ وِرک دے ہوالے نال کِیتی تاں بائد وِچ دۄ دِن پتّرکار اتے نَۄجوان مُںڈّے-کُڑِییاں مَینُۄں وِرک دِییاں ہۄر گلّاں سُݨائُݨ لئی پھرمائِش کردے رہے۔ مَینُۄں بڑا ماݨ جِہا مہِسُۄس ہُںدّا رِہا کِہ ساڈے کۄل وی وِرک اتے پاتر جِہے کِنّے مُہتبر لیکھک ہن جِنہاں نُۄں اسِیں آپݨا پرچم بݨا کے جھُلا سکدے ہاں٬ پر اسِیں اجے تکّ اُنہاں نُۄں باہرلی دُنِییاں دے ساہمݨے وڈّے پدھّر ’تے لِیا نہِیں سکے۔ اِس سمّیلن دا میرے ’تے اِہ اسر ہۄئِیا کِہ میرا پںجّابی دِییاں پْرتِینِدھ کہاݨِییاں نُۄں مراٹھی وِچ لَے کے جاݨ دا من بݨ گِیا۔ اِہ کارج اُسے ترہاں کرن دا من ہَے جِویں اے.کے. بھاگوت نیں ’مراٹھی نِکّی کہاݨی سںگّْرہِ` پںجّابی پاٹھکاں لئی 2001 وِچ تِیار کِیتا سی۔ اِہ کہاݨِییاں سورن سِںگھّ نیں انُواد کِیتِییاں سن اتے ساہِت اکادمی نیں چھاپِییاں سن۔ خَیر! ساڈا سُرجِیت پاتر تاں اِس سمّیلن دے بہانے بڑے سۄہݨے ڈھںگّ نال مراٹھِییاں تکّ پہُںچّ گِیا ہَے۔ اُنہاں دِییاں چۄݨوِییاں کوِتاواں دی مراٹھی وِچ چھپی کِتاب پہِلے دِن ہی رِلِیذ کِیتی گئی سی اتے اگلے دِناں وِچ اُہ ہریک مراٹھی پاٹھک دے ہتھّ وِچ پھڑی دِسدی رہی۔

سمّیلن دا وِدائِگی سَیشن اِس گلّۄں ہۄر وی سِکھر ہۄ نِبّڑِیا کِہ سارے پںجّابی بُلارے اِس پکھّۄں چیتنّ ہۄ کے بۄلے کِہ کِتے اُہ سمّیلن دَۄران سَیٹّ ہۄ چُکّی گمبھِّیر سُر تۄں ہیٹھاں ناں رہِ جاݨ۔ ہال پھِر اُویں ہی آپ-مُہارے نکّۄ-نکّ بھرِیا گِیا۔ نویں گِیان لئی مراٹھِیاں دی اَینی پِیاس٬ کمال ہۄ گئی سی۔ مَیں مُۄہرلِییاں سِیٹاں اُتّے بَیٹھا ساں پر وار وار بھئۄں کے سرۄتِیاں دے سمُںدّر نُۄں ویکھݨ نُۄں من کردا سی۔ سْری انّا ہذارے اتے سْری سُشِیل کُمار شِںدّے جی دے جھںجّۄڑویں بھاشݨاں نال ور میچدِیاں وائیِس-چاںسلر ڈا. جسپال سِںگھّ ہۄراں نیں بڑے بھاوپُۄرت ڈھںگّ نال کِہا کِہ مہاراشٹر وِچ بھگت نامدیو نُۄں بھاویں مںدّر وِچ وڑن تۄں منہا کر دِتّا گِیا سی پر پںجّاب وِچ ہریک سِکھّ جدۄں گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب اگّے نت-مستک ہُںدّا ہَے تاں بھگت نامدیو اگّے وی جھُکدا ہَے۔ اِس لئی بھگت نامدیو نُۄں مہاراشٹر تاں بھاویں بھُلّ جاوے پر پںجّاب یُگّۄ-یُگّ یاد رکھّیگا۔ اِس بھاوُک کر دیݨ والی اپِیل نال ماہَۄل وِچ اجِہا ہُلاس پسرِیا کِہ جاپݨ لگِّیا جِویں دۄویں سبھِیاچار پل-چھِݨ لئی اِک ہی ہۄ گئے ہۄݨ۔ پھِر ستِںدّر ستّی نیں آپݨی بھاشݨ کلا اتے سُرجِیت پاتر نیں رِشِییاں ورگی آپݨی دارشنِک سُراں والی کاوِ-سںوّیدنا نال اجِہا ماہَۄل سِرج دِتّا کِہ پہِلاں سُنّ-سمادھی والی اوستھا پَیدا ہۄئی اتے بائد وِچ دیر تکّ تاڑِییاں دی گُۄںج سُݨائی دِںدّی رہی۔

اِس سمّیلن نال اِک پاسے بھارت وِچ سبھِیاچارک سںوّاد دے اِتِہاس وِچ اِک نواں ادھِیائ سِرجِیا گِیا ہَے اتے دُۄجے پاسے بہُ-سبھِیاچارواد دے سِدھاںتک پَیمانِیاں نال ساڈے سبھِیاچارک سمبّںدھّاں اتے وکھریوِیاں نُۄں سمجھݨ والے چِںتّکاں لئی وی اِہ سمّیلن وڈّا سمگّری-سرۄت سِدھّ ہۄویگا٬ میرا اِہ ڈُۄںگھا وِشواس ہَے۔ اِس سمّیلن نال اُبھّری ’آئۄ ہِںدِّیئۄ رل کے نچِّیئے٬ کۄئی اِشک دا تْرِکھڑا تال ولے’دی دھُنی چِراں تکّ سانُۄں پْریردی رہیگی۔