پںجّابی کہاݨی نِرۄل آدھُنِک اتے کھیتری ساہِت-رُۄپاکار نہِیں۔ کالگت ارتھاں وِچ اِس دی ہۄںد مِتھّ-کتھاواں تکّ جا پھَیلدی ہَے اتے ستھانگت پاسارے وجۄں اِہ بِرتاںت دے اںتّرراشٹری ورتارے نال سبںدھِّت ہَے۔ اِس لئی آدھُنِک کہاݨی-رُۄپاکار وِچ اِک پاسے پُراتتّوی کتھا-اںشّاں دی ہۄںد ویکھی جا سکدی ہَے اتے دُۄجے پاسے کمپِّئۄُٹر یُگ دِییاں انیکاں ساہِتک اتے ساہِت باہرِییاں سںچّار پْرݨالِییاں دے لچھّݨاں دی مَۄجُۄدگی وی سہِجے ہی پچھاݨی جا سکدی ہَے۔ اِس لئی آدھُنِک پںجّابی کہاݨی دِییاں رُۄپاکارک وِشیشتائیِیاں دا اُلیکھ اُپرۄکت سںدّربھ تۄں سُچیت ہۄ کے ہی کِیتا جا سکدا ہَے۔ بِرتاںت رُۄپ اتے کہاݨی-رُۄپاکار :

وِشال ارتھاں وِچ سںکّلپ کہاݨی٬ بِرتاںت دا سمانارتھی شبد ہی ہَے کِئُںکِہ کہاݨی-تتّ بِنا بِرتاںت دی کلپنا ہی نہِیں کِیتی جا سکدی۔ کہاݨی-جُگت٬ وِشو-بھر دِییاں بِرتاںت ونّگِییاں وِچلا ساںجھا سُۄتر ہَے۔ دُۄجے شبداں وِچ کہاݨی-رچنا دے مُۄل تتّ - بِرتاںتکار٬ پاتر٬ گھٹناواں٬ گلپی-بھاشا - ہریک بِرتاںت رُۄپاکار وِچ مَۄجُۄد ہُںدّے ہن۔ مسلا بِرتاںت دی کِسے ونّگی-وِشیش وِچ اِنہاں دے ہۄݨ جاں ناں ہۄݨ دا نہِیں بلکِہ اِنہاں تتّاں دی ماترا٬ انُپات اتے پیشکاری دے لہِجے دا ہَے۔ اِس پکھّۄں ویکھِیاں کہاݨی-رُۄپاکار اِکۄ سمیں بِرتاںت دے سمانء رُۄپ ورگا وی ہَے اتے وِلکھّݨ سرُۄپ والا وی ارتھات اںتّر ونّگی (kind) دا نہِیں بلکِہ ماترا (degree) دا ہَے۔1

بِرتاںت دے سمانء رُۄپ دِییاں وِشیشتائیِیاں بارے بِرتاںت شاسترِییاں دی کاپھی ہدّ تکّ سرب-ساںجھی رائے ستھاپت ہۄ چُکّی ہَے۔ ‘’بِرتاںت وِچ کِسے کارج نیں اِک سِرے تۄں آرمبھّ ہۄ کے اںتّلے سِرے تکّ پہُںچّݨا ہُںدّا ہَے پر اِہ سفر ایدھر-اۄدھر بھٹکݨ تۄں بائد پُۄرا ہُںدّا ہَے٬ جِس کارن اِس وِچ دْرِش-ورنݨ اتے کہاݨی-پْردرشن دے اںشّ شامِل ہۄ جاںدے ہن۔ بِرتاںت رُۄپ اسل وِچ گھٹناواں٬ وِشیش کرکے سمیں اتے ستھان دے پْرسںگّ وِچ٬ دی پُنر-پیشکاری دا ہُنر ہَے۔‘‘’’2

سمُچِّییاں بِرتاںتک رچناواں واںگ ہی کہاݨی-وِدھا وی پْراݨی جگت دے کارجاں جاں کِسے وستُۄ دی گتِیوِدھی دا ورنݨ کردی ہَے۔ اجِہی گتِیوِدھی (Movement) دا ارتھ مانوی سںدّربھ وِچ ہی اُگھڑ سکدا ہَے کِئُںکِہ چِنّہاں دے پْرتِیکاتمک ارتھ سِرج سکݨ دی سمرتھّا کیول مانو جاتی کۄل ہی ہُںدّی ہَے۔3 پر کہاݨی-رُۄپاکار دی وِشیشتا اِہ ہَے کِہ اِہ پْرسپر سبںدھّاں ’چ بجھّے کارجاں دی لڑی دے مُۄل ہِسّے اُتے ہی کیںدرِت ہُںدّا ہَے۔ نِسچے ہی کہاݨی دے شُرُۄیاتی اتے اںتّلے سِرِیاں دے پار وی پاٹھک نُۄں اُس مُۄل کارج دا سِلسِلا چلدا نذر آئیگا پر کہاݨی آپݨے سںجّمی سُبھاء کارن اُس سِلسِلے ولّ سِرف سںکّیت ہی کردی ہَے۔ کہاݨی دا اِہ سںجّمی لہِجا اِسنُۄں آپݨے اتی نیڑلے گلپ-رُۄپاکاراں ناول اتے ناولِٹ تۄں وکھّرِیائُںدا ہَے۔

کہاݨی دے سںجّمی ہۄݨ دا اِہ ارتھ ہرگِذ نہِیں کِہ اِس نیں کِسے کارج دا سںکھّیپ-رُۄپ جاں پْرَیسی پیش کرنی ہُںدّی ہَے۔ اِسدے سںجّمی لہِجے دا سبںدھّ اتی ذرُۄری گلپی ویروِیاں دی ڈھُکوِیں چۄݨ دے ہُنر نال ہَے۔ ‘’کۄئی کارج آپݨے کُدرتی سرُۄپ انُسار کِنّا وی وڈّا ہۄ سکدا ہَے پر کہاݨی وِچ اُس دی پیشکاری سںکھّیپ ڈھںگّ نال ہی کِیتی جاویگی۔‘’4 سںجّمی لہِجا کہاݨی-رُۄپاکار نُۄں شبداں دی گِݨتی-مِݨتی جاں سپھِیاں دے بںدھّیج دا مُتھاج وی نہِیں بݨائُںدا٬ سگۄں اِس دے اُلٹ کہاݨی کِنّی وی لمّی٬ بہُ-پرتی اتے بہُ-پاساری ہۄ سکدی ہَے پر شرت سِرف اِنی ہَے کِہ اِسدا وِستھار وی سںجّمی لہِجے انُسار ہی ہۄویگا اتے وِستھار کردِیاں کہاݨی مُۄل کارج جاں کیںدری نُکتے نُۄں نہِیں وِساریگی۔ اِس لئی وِستھار کہاݨی-رُۄپاکار لئی کۄئی وِورجت جُگت جاں اَۄگُݨ نہِیں بلکِہ اِسدے اُلٹ وِستھار دی جُگت کہاݨی-بِرتاںت نُۄں کاہلی نال بںدّ ہۄݨ تۄں رۄکݨ لئی کارگر سِدھّ ہُںدّی ہَے۔ بِرتاںت دی ہۄںد-وِدھی دا مُۄل لچھّݨ وی اجِہا وِرۄدھابھاس ہی ہَے کِہ ‘’اِسنے تیجی نال اںتّ ولّ ودھݨا ہُںدّا ہَے پر نال ہی اںتّ اُتے پہُںچّݨ لئی دیری وی کرنی ہُںدّی ہَے۔‘’5

کہاݨی-وِدھا وِچ بیلۄڑے وِستھار دا مسلا اُتھے ہی کھڑھا ہُںدّا ہَے جِتھے بِرتاںتکار مُۄل کارج اُتے کیںدرِت ناں رہِ کے دُجَیلے بِرتاںتک دائِرِیاں ولّ بھٹک جاںدا ہَے جاں سُۄتردھاری پَیںتڑا اپݨا لَیںدا ہَے جاں کُدرتی کال نُۄں بِرتاںتک سمیں وِچ رُۄپاںترِت کرن دے ہُنر تۄں کۄرا ہُںدّا ہَے۔ اِس لئی کہاݨی-رُۄپاکار دی سںجّمتا دا گُݨ کہاݨِیکار تۄں وِشیش یۄگتا دی مںگّ کردا ہَے۔ ‘’کہاݨی دے وِستار٬ آکار تے اِسدی چال دا مسلا اِسدی بِرتاںتکاری وِچ کال دی گتی دے نِیںتّرݨ (Timing) نال سبںدھِّت ہَے۔ اِسدا وِشلیشݨ کہاݨی کال تے پْروچن کال وِچلے نِکھیڑے نُۄں مُکھّ رکھّ کے کِیتا جا سکدا ہَے۔... سمیں دی گتی نُۄں نِیںتّرِت کرن دِییاں کئی وِدھِییاں دا پْریۄگ کہاݨِیکار کر سکدا ہَے جِویں کِسے گھٹنا نُۄں سںکھّیپݨا تے کِسے دا وِستار کرنا٬ کِسے گھٹنا٬ وِچار جاں بھاگ دا دُہرائۄ کرنا٬ کہاݨی نُۄں رۄک کے کِسے دْرِش٬ پاتر ستھِتی دا ورݨن کرنا٬ کئی گھٹناواں نُۄں بِرتاںت وِچ تھاں ناں دے کے بِرتاںتک پاڑے (gaps) کھڑھے کرنا٬ بِرتاںتکاری دی چال نُۄں دْرِشاں تے سمری نال گھٹائُݨا-ودھائُݨا آدِ۔ جے لیکھک کۄل سمیں نُۄں کںٹّرۄل کرن دی سِرجݨاتمک سُۄجھ ہۄوے تد ہی اُس دی رچنا اکائۄُ تے اپْرسںگِّک وِستھار تۄں بچ سکدی ہَے۔‘’6

کہاݨی-رُۄپاکار لئی سںجّم سِرپھ وِستھار گھٹائُݨ دی وِدھی نہِیں بلکِہ ارتھ-سںچّار دا سلِیکا وی ہَے۔ اِسے لئی آدھُنِک کہاݨی مدھّکالِین لۄک-کتھاواں واںگ اُپدیشاتمک٬ پْرچاراتمک٬ وِیاکھِیامئی٬ دْرِشٹاںتک آدِ ہۄݨ تۄں سںکّۄچ کردی ہَے۔ ”کہاݨی دا سُبھاء سںگّائۄُ ہَے۔ اِہ سِدھّی گلّ کہِݨ تۄں شرمائُںدی ہَے۔ اِہ اُچا نہِیں بۄلدی٬ کاناپھُۄسی کردی ہَے۔ شبداں دا لِباس پہِن کے٬ اِہ پاٹھ دِییاں ستراں اُتے نہِیں٬ ستراں وِچکار وِچردی ہَے۔‘’7 پر اِہ اُس ہدّ تکّ وی سںگّائۄُ نہِیں ہُںدّی کِہ مُۄلۄں ہی چُپّ ہُںدِّیاں جاں سِمٹدِیاں امُۄرتوادی ہۄݨ دی دھارنی بݨ جاوے۔

کہاݨی-رُۄپاکار کِئُںکِہ ناول ورگا کھُلّہا-رُۄپ نہِیں اِس لئی اِہ دُۄجِییاں ساہِتک وِدھاواں اتے غَیر-ساہِتک وِدھِییاں دا آپہُدرا دخل نہِیں سہار سکدا٬ پر اِس وِچ اجِہے تتّاں دی ورتۄں دی مناہی بِلکُل نہِیں۔ آپݨی ارتھ-سمرتھّا ودھائُݨ لئی آدھُنِک کہاݨی-وِدھا نیں پْرگِیتک٬ ناٹکی٬ ورنݨاتمک جُگتاں نُۄں وی اپݨائِیا ہَے اتے مِتھّ٬ اِتِہاس٬ وِگِیان٬ اِلَیکٹْرۄنِک مِیڈِییا آدِ انُشاشناں نال وی ساںجھ-بھِیالی کِیتی ہَے٬ پر اجِہا آپݨی سںکّۄچی بِرتی مُتابک ہی کِیتا گِیا ہَے۔ کہاݨی-وِدھا دا اجِہا سںجّم٬ سںکّۄچ٬ سلِیکا اتے سُہج اِک پاسے کہاݨِیکار دی رچنا-دْرِشٹی اتے دُۄجے پاسے پاٹھک دی مںگّ نُۄں وی کرڑے بںدھّے} دی دھارنی بݨائُںدا ہَے۔ کہاݨِیکار رچنا-وستُۄ دی چۄݨ سمیں اتِیت جاں بھوِکھّ دے وڈیرے سرۄکاراں دی تھاں سمکال دی چُݨَۄتِییاں دے سنمُکھ بدلدے منُکھّی وِہار اُتے ودھیرے کیںدرِت رہِںدّا ہَے۔8 اتِیت اتے بھوِکھّ نُۄں کہاݨی-رُۄپاکار وِچ ودھیرے کرکے سمکال دی دْرِشٹی تۄں ہی چِتوِیا اتے چِترِیا جاںدا ہَے۔ اِس پکھّۄں کہاݨی٬ ناول اتے بِرتاںتک-کاوِ تۄں کاپھی وِتھّ اُتے وِچردی ہَے۔ سمکال دے پْریرک٬ کاوِ واںگ٬ تٹّپھٹّ ڈھںگّ نال کہاݨی-رچنا نُۄں پْریرِت نہِیں کردے اتے ناں ہی اِہ اِنہاں پْریرکاں نُۄں لمّا سماں اݨگَۄلِیاں کردی ہَے۔

پاٹھک جد کہاݨی-رچنا نُۄں پڑھن لئی چُݨدا ہَے تاں کہاݨی-رُۄپاکار دے بںدھّیج دا سہِج-بۄدھ اُس دی اِس سُبھاوک اِچھّا نُۄں تُۄل دِںدّا ہَے کِہ کہاݨی دا ہریک چھۄٹے تۄں چھۄٹا ویروا وی پْرکارجی مہتّتا والا ہۄوے۔ اجِہا پاٹھکی-بۄدھ کہاݨِیکار نُۄں اِک تکڑے دباء ادھِین رکھّدا ہَے۔ سِٹّے وجۄں پْرتِبھاوان کہاݨِیکار کہاݨی دے نامکرن٬ آرمبھّ٬ گھٹنا-کْرم٬ سِکھر٬ اںتّ٬ پاتر-کارج٬ بِرتاںتکار دی سُۄتردھاری بھُۄمِکا٬ گلپی بھاشا (بَۄڈی لَیںگُۄئیج دی ورتۄں٬ چِنّہ٬ پْرتِیک٬ دْرِش-سِرجݨا آدِ) پْرتی اتی سُچیت رہِںدّا ہَے۔ آپݨے اجِہے گُݨاں-لچھّݨاں کرکے بھاویں کہاݨی-رُۄپاکار نیں بِرتاںت دِییاں ہۄر وِدھاواں تۄں سُتںتّر پچھاݨ بݨائی ہَے پھِر وی بِرتاںت دے سمانء لچھّݨاں تۄں کہاݨی-وِدھا مُۄلۄں ہی مُکت نہِیں کہی جا سکدی۔ اِہ بِرتاںت دا ہی اِک بھید ہَے پر اِس دی نِویکلی ہۄںد دا اہِساس پاٹھک نُۄں بھلی-بھاںت ہۄ جاںدا ہَے۔ آدھُنِک پںجّابی کہاݨی : رُۄپاکارک ہۄںد-وِدھی اتے رُۄپاںترݨ :

مُڈھّلی آدھُنِک پںجّابی کہاݨی دی ہۄںد-وِدھی نُۄں نِردھارت کرن وِچ بھارتی کتھا-پرمپّرا اتے آدھُنِک پچھّمی کہاݨی-چیتنا دا یۄگدان کِس انُپات وِچ ہَے ? اِہ پْرشن پںجّابی دے کہاݨی-آلۄچکاں لئی بہِس دا مُدّا رِہا ہَے۔ مُڈھّلے پںجّابی کہاݨِیکاراں دی کہاݨی-رچنا اتے اُنہاں دُیارا کہاݨی دی ہۄںد-وِدھی سبںدھّی کِیتِییاں بھُۄمِکائی ٹِپّݨِییاں تۄں اِہ دھارنا بݨدی ہَے کِہ اِک پاسے اُہ بھارتی لۄک-کتھا دی رچنا-وِدھی تۄں وِتھّ تھاپ کے آدھُنِکمُکھی ہۄݨ دا یتن کردے ہن اتے دُۄجے پاسے پچھّمی کہاݨی-وِدھی نُۄں پُۄری ترہاں گْرہِݨ کر سکݨ تۄں اسمرتھ رہِݨ دی سُۄرت وِچ لۄک-کتھا دی وِدھی نُۄں اپݨائی رکھّدے ہن۔ اِس لئی سُچیت جاں اچیت تَۄر تے اُہ لۄک-کتھا اتے پچھّمی کہاݨی دی بِرتاںت-چیتنا دے مِشرت پْربھاو راہِیں اجِہی مِلگۄبھا کِسم دی کہاݨی لِکھدے ہن جِسنُۄں پںجّابی وِدواناں نیں رُۄپاکار دی دْرِشٹی تۄں پْرتِمان مُۄلک کہاݨی دا وِشیشݨ دِتّا ہَے۔9 پںجّابی کہاݨی دے پہِلے سمِیکھِئک کہاݨِیکار کیسر سِںگھّ نیں اُس دَۄر دی پںجّابی کہاݨی دِییاں چھے کِسماں دا نِردھارن کِیتا ہَے : 1.وارتک کہاݨی (آم گھٹنا) 2. جاسُۄسی کہاݨی 3. اِشکِییا کہاݨی 4. اِتِہاسک کہاݨی 5. جِنّ پرِییاں دی کہاݨی 6. نِکّے ناٹک دے رُۄپ وِچ پیش کِیتی کہاݨی10

کیسر سِںگھّ دے اِس ورگِیکرن تۄں وی سپشّٹ ہۄ جاںدا ہَے کِہ اُس دے من-مستک وِچ پُۄربی کتھا-وِدھی (جِنّ پرِییاں دی کہاݨی), پچھّمی کہاݨی-جُگت (جاسُۄسی کہاݨی٬ نِکّے ناٹک دے رُۄپ وِچ پیش کِیتی کہاݨی) اتے دۄناں دا مِشرت سرُۄپ (وارتک کہاݨی (آم گھٹنا), اِتِہاسک کہاݨی٬ اِشکِییا کہاݨی) رلگڈّ ہۄئے پئے ہن۔ اُس دے دۄویں لیکھاں دا نِچۄڑ پیش کرِیئے تاں وی اِہی سِٹّا نِکلدا ہَے :

- اُہ اںگّریجی دے شبد شارٹ-سٹۄری دا انُواد رُۄپ ”نِکّی کہاݨی‘’ ورت کے اِسنُۄں مدھّکالی لۄک-کتھا تۄں وکھرِیائُݨا چاہُںدّا ہَے۔

- کہاݨی ”منۄہر اتے سِکھِیادائِک وارتا‘’ ہُںدّی ہَے (کہِ کے پھِر اُس نُۄں لۄک-کتھا دے نیڑے لَے جاںدا ہَے)

- ”سںکھّیپتا‘’ (نچۄڑ) اِس دی وِدھاگت لۄڑ دسّدا ہَے۔

- اِس دی ہۄںد-وِدھی دا اسلی نِردھاتکار پاٹھک نُۄں منّدا ہَے۔

- نِکّی کہاݨی ”جِیون‘’ دے ”نِکّے جِہے بھاگ‘’ دی پیشکاری کردی ہَے۔

- اِہ ”سِر بِیتی‘’ ارتھات یتھارتھک انُبھو نُۄں وِشا-وستُۄ بݨائُںدی ہَے۔

- نِکّی کہاݨی ”ناول‘’ دا نِکّا رُۄپ ہَے۔11

چرن سِںگھّ شہِید دا 1933 وِچ پْرکاسِت کہاݨی-سںگّْرہِ ’ہسدے ہںجھُّۄ‘, کیسر سِںگھّ دِییاں دھارناواں نُۄں سچِیائُݨ والا پْرتِینِدھ نمُۄنا کِہا جا سکدا ہَے۔ اِس وِچ نِکِّییاں وارتک کہاݨِییاں (نواں سُۄٹ٬ امِیر }ۄرُۄ٬ اِستری سبھا٬ چھیڑ٬ گرِیبݨی٬ دِبّ-دْرِشٹی٬ نِیںدر ہرام٬ کرڑی آدِ), ناٹکی وارتک کہاݨِییاں (نِکّا جِہا ڈراما٬ ہسان ڈراما آدِ), ورنݨی کاوِ-کہاݨِییاں (ہِیر دی نما}, اُدھار٬ پھِکر کِس گلّ دا٬ نامُمکِن٬ غم ناں کھا٬ چَۄدھر بھُلّ گئے٬ بچّے دی سِکائِت٬ آپݨا تے اۄپرا٬ کپُۄت٬ جوان بیٹے دی مَۄت٬ یمراج تے جِتّ آدِ), جھگڑا-رُۄپ ارتھات ناٹکی کاوِ کہاݨِییاں (پڑھی تے اݨپڑھی٬ شاںتی تے اشاںتی٬ خُۄبسُۄرتی تے بدسُۄرتی٬ مرد تے اَۄرت), ادھارِت (دربوکد) کہاݨِییاں (ٹھاݨیداری٬ پارٹی٬ آدِ) لۄک-کتھا جاں ساکھِینُما کہاݨِییاں (دھنّ پِتا تے دھنّ پُتّر٬ اچھُۄت تے مہاراجے٬ سِیتا جی دی سپِرِٹ آدِ) شامِل ہن۔ ہالاں کِہ پُستک دی بھُۄمِکا وِچ چرن سِںگھّ شہِید نیں کہاݨی-رُۄپاکار دے پچھّمی ماڈل تۄں سُچیت ہۄݨ دی گلّ وی کِیتی ہَے پر آپݨے اچیت پْریرکاں ادھِین اُہ کہاݨی-رُۄپاکار دی ہدّبںدّی وِچ کِسے وی ترہاں ناں سمائُںدِییاں رچناواں نُۄں وی کہاݨِییاں وجۄں سںگّْرہِ وِچ شامِل کر لَیںدا ہَے۔ پھِر وی اُس دِییاں نِکِّییاں وارتک کہاݨِییاں اِہ یکِین بھلی-بھاںت کرائُںدِییاں ہن کِہ پںجّابی کہاݨی-رُۄپاکار نیں آپݨا مَۄلِک سرُۄپ تلاش لِیا ہَے۔ گُرچرن سِںگھّ دے شبداں وِچ٬ ”اِس ترہاں اسل ارتھاں وِچ تے اویسلے جِہے ہی چرن سِںگھّ شہِید نیں کُجھ اجیہِییاں کہاݨِییاں رچ مارِییاں جۄ آپݨے بݨت گُݨ کرکے آدھُنِک نِکّی کہاݨی دے بہُت نیڑے تیڑے پہُںچّ گئیِیاں۔‘’12

اِہ کہاݨِییاں کیول آپݨی وستُۄ-چۄݨ کرکے ہی لَۄکِک نہِیں بلکِہ رُۄپاکارک ہۄںد-وِدھی وجۄں وی آدھُنِک سرُۄپ والِییاں ہن۔ ”مُڈھّلی آدھُنِک پںجّابی کہاݨی دا بِرتاںتکار وی بھاویں لۄک-کہاݨی واںگ ہی انئپُرکھی سربگِیاتا سرُۄپ والا ہۄݨ کرکے سُۄتردھاری ٹِپّݨِییاں وی کردا ہَے اتے مَۄکا-میل دی جُگت راہِیں پاتراں دے کارج دے یتھارتھک امل نُۄں وی بھںگّ کردا ہَے پر اُہ اجِہا کِسے سربشکتِیمان سںچّالک شکتی اتے آلَۄکِک دَیوی ہۄںداں (پری٬ پںجّ پِیر جِنّ آدِ) دے دخل راہِیں کرن تۄں گُریج کرن لگّ پَیںدا ہَے۔ اِس بِرتاںتکار وِچ پاٹھک-چیتنا اِس کدر سِر چُکّݨ لگّ پَیںدی ہَے کِہ اُہ ہریک کارج تۄں پہِلاں اُس دی ہاذری نُۄں ربّ دی ہۄںد واںگ سوِیکارن لگّ پَیںدا ہَے۔ اُس نُۄں پتا ہَے کِہ اُس نیں وِشواسی سرۄتے دی تھاں شںکّامُۄلک پاٹھک نُۄں سںتُّشٹ کرنا ہَے۔ گھٹناواں دی جڑت وِچ کارج اتے پْربھاو دا سِلسِلا یتھارتھک بݨائُݨ اتے پاتر-اُساری نُۄں سمیں تے ستھان دے پْرسںگّ وِچ کرن دی چاہ اُپرۄکت دباء اتے اِچھّا وِچۄں ہی پَیدا ہُںدّی ہَے۔‘’13

آپݨی سُدھاروادی رچنا-دْرِشٹی کارن اِس مُڈھّلی پںجّابی کہاݨی دا مُۄل بل کۄئی ناں کۄئی سداچارک پْرتِمان اُبھارن اُتے رہِںدّا ہَے٬ جِویں چرن سِںگھّ شہِید ’ہسدے ہںجھُّۄ‘ دی بھُۄمِکا وِچ ہی پاٹھک نُۄں وِشواس دُیائُںدا ہَے کِہ ”کۄئی بھی کہاݨی کِسے کھاس سِکھِیا تۄں بِناں نہِیں۔‘’ پر رُۄپاکارک نذرِیئے تۄں ویکھِیئے تاں اِہ کہاݨِییاں کہاݨی-وِدھا دا بُنِیادی سںجّمی ڈھاںچا اُسارن وِچ سپھل رہِںدِّییاں ہن۔

وِیہوِیں سدی دے چَۄتھے دہاکے دے اںتّلے سالاں وِچ رُۄپاکارک مَۄلِکتا پکھّۄں پںجّابی کہاݨی وِچ بُنِیادی تبدِیلی آئُںدی ہَے۔ کہاݨی آپݨِییاں رُۄپاکارک ہدّبںدِّییاں اُتے کرڑائی نال پالݨ کردِیاں گَیر-بِرتاںتک وِدھاواں نالۄں لۄڑِیںدی وِتھّ تھاپ لَیںدی ہَے۔ اِس لئی کاوِ-کہاݨی اتے ناٹ-کہاݨی دی ونّگی دِییاں رچناواں لُپت ہۄ جاںدِییاں ہن۔ مَۄلِک اتے انُواد کہاݨی دِییاں دۄ سپشّٹ کۄٹِییاں بݨ جاݨ کارن آدھارِت کہاݨِییاں دا سِلسِلا وی تھمّہ جاںدا ہَے۔ پچھّمی کہاݨی دی پْرسِدھّ ونّگی٬ جاسُۄسی کہاݨی٬ وی نذرۄں اۄہلے ہۄ جاںدی ہَے۔ پچھّمی شارٹ-سٹۄری دے ماڈل دی ترذ اُتے سمکالی پںجّابی جن-جِیون نُۄں رچنا-وستُۄ بݨائُݨ والی مَۄلِک پںجّابی کہاݨی لِکھی جاݨ لگدی ہَے۔ سںتّ سِںگھّ سیکھۄں دُیارا دِتّی کہاݨی دی پرِبھاشا رُۄپاکارک دْرِشٹی تۄں اجِہے نویں ماڈل ولّ سںکّیت کردی ہَے۔ اُس انُسار ”...چھۄٹی کہاݨی کِسے سںکھّیپ گھٹنا دا گد-رُۄپ وِچ ناٹکی بھاںت دا ورنݨ ہَے پر اِہ ساکھِیات ناٹک نہِیں۔‘’14

کہاݨی-رُۄپاکار وِچ رُۄپاںترݨ سںتّ سِںگھّ سیکھۄں دی اُپرۄکت پرِبھاشا انُسار ہی ہۄݨا شُرُۄ ہُںدّا ہَے۔ یتھارتھوادی جِیون-دْرِشٹی دا پْربھاو ودھݨ نال واستوِک جِںدّگی دے پْرتِرُۄپ سِرجے جاݨ دی دھارنا بل پھڑھدی ہَے۔ ”اِس وِدھاگت رُجھہاݨ نال بِرتاںتکار دی ستھِتی سُۄتردھار دی تھاں پْرتِرُۄپ سِرجک دی ہۄ جاںدی ہَے۔ اُہ سدھارݨ منُکھّ نُۄں اِکبھاوی بݨائُݨ دی تھاں اُسنُۄں بہُبھاوی منُکھّی وِوہار سمیت چِتردا ہَے۔ آپݨے کِتّے٬ نسل٬ دھرم٬ لِںگّ٬ جات اتے ستھِتی انُکُۄل وِچردے ہڈّ-ماس دے منُکھّ دا پْرتِینِدھتو کردے پاتر اِس کہاݨی وِچ کیںدری ستھان ہاسل کر لَیںدے ہن۔ اُنہاں دے سرِیرک اتے مانسِک کارج نُۄں سمیں اتے ستھان دے پْرسںگّ وِچ کارج اتے پْربھاو دے سُۄتر انُسار چِترِیا جاݨ لگدا ہَے۔ کتھانک٬ پاتراں اتے بھاشا دا یتھارتھک سُبھاء اِس کتھا-وِدھی دے مُۄل-پچھاݨ-چِنّہ بݨ جاںدے ہن۔‘’15

دُۄجی پِیڑھی دے کہاݨِیکار پْرمُکھّ تَۄر تے پیںڈُۄ مدھّ-شْریݨی نال سبںدھِّت ہۄݨ کرکے اُنہاں دی وستُۄ-چۄݨ دا مُۄل آدھار پیںڈُۄ پںجّاب بݨن لگدا ہَے۔ اِس لئی اُہ آپݨے سمکالِین پںجّابی جن-جِیون دے سمانںتّر اُس دا اِک گلپی پْرتِرُۄپ سِرج دِںدّے ہن جِس وِچ چھڑا بابا جَیمل (سںتّ سِںگھّ سیکھۄں دی کہاݨی بابا جَیمل), بہادر سِںگھّ (کُلوںتّ سِںگھّ وِرک دی کہاݨی تُۄڑی دی پںڈّ), دِیدی (دلِیپ کَۄر ٹِواݨا دی کہاݨی وَیراگے نَیݨ), بارُۄ ٹاںگے والا (سںتّۄکھ سِںگھّ دھِیر دی کہاݨی کۄئی اِک سوار) آدِ ہڈّ-ماس دے وِئکتِییاں دی ترہاں ہی تُردے-پھِردے نذر آئُںدے ہن۔ پاٹھک اِنہاں پاتراں نُۄں واستوِک جِیون دے پْرتِینِدھ منّ کے اُنہاں نال ساںجھ مہِسُۄس کردا ہَے۔ اِس پْرتِرُۄپک رچنا-وِدھی دے اںتّرگت وِچردِیاں اِس دَۄر دے کہاݨِیکار یتھارتھوادی دْرِشٹی تۄں انیکاں پْریۄگ کردے ہن۔ کہاݨی وِچ ساہِت دے وکھّ-وکھّ تتّاں دی مِسّ ودھا کے کہاݨِییاں لِکھِییاں جاںدِییاں ہن٬ جِویں نِبںدھّاتمک٬ ناٹکی٬ پْرگِیتک کہاݨی آدِ۔ اِسے ترہاں بِرتاںت دے کِسے اِک تتّ اُتے بل دے کے رچنا کِیتی جاںدی ہَے٬ جِویں گھٹنا-پْردھان٬ پاتر-پْردھان٬ واتاورن پْردھان آدِ۔ اِئۄں ہی نوِین کہاݨی-جُگتاں نال بِرتاںتک سںچّار نُۄں سجِیو اتے پْرکارجی بݨائِیا جاںدا ہَے٬ جِویں ترک٬ چِٹھّی٬ یاد٬ سُپنا٬ رِپۄرٹ٬ لۄکدھارا دے تتّاں آدِ دی ورتۄں کِیتی جاںدی ہَے۔ کِسے کھِتّے-وِشیش دی اُپبھاشا٬ جِویں ملوئی٬ ماجھی٬ پۄٹھۄہاری آدِ٬ دی ورتۄں کرکے کہاݨِییاں وِچ یتھارتھک رںگّݨ بھرن دِییاں وی بھرپُۄر کۄسِشاں ہُںدِّییاں ہن۔ پر سبھ تۄں ودھّ پاتر-پْردھان وِدھی دِییاں کہاݨِییاں پْروان چڑھدِییاں ہن۔ اجِہا منۄوِگِیانک لبھّتاں دے بہُ-پکھّی پْربھاواں کارن واپردا ہَے۔ منُکھّی وِہار نُۄں دھُر-ڈُۄںگھاݨاں تکّ سمجھݨ دی رُچی اِس رچنا-وِدھی نُۄں وِشیش ہُلارا دِںدّی ہَے۔ مِسال وجۄں چاچا (کُلوںتّ سِںگھّ وِرک), بابا جَیمل (سںتّ سِںگھّ سیکھۄں), کھیما سُنِیارا (بلوںتّ گارگی) آدِ کہاݨِییاں ریکھا-چِتّر دی وِدھی نال اُسارِییاں گئیِیاں ہن۔ منُکھّی سُبھاء نُۄں اِک وکھّرے جاوِیئے تۄں سمجھݨ لئی پشُۄ-جگت دے ہوالے نال وی پاتر-پْردھان کہاݨِییاں لِکھِییاں جاںدِییاں ہن٬ جِویں مںگّۄ (سںتّۄکھ سِںگھّ دھِیر), مۄتی (ہری سِںگھّ دِلبر), وڈھّ وِچ اِک سویر (کرتار سِںگھّ دُگّل) آدِ۔ اِنہاں وِبھِنّ پاتراں دے جِتھّے باہری نَیݨ-نکش اتے آلا-دُیالا یتھارتھوادی دْرِشاں نال چِترِیا جاںدا ہَے اُتھے اُنہاں دے اںدّرلے سںسّار نُۄں چیتنا-پْرواہ دی جُگت نال سمُۄرت کرن دا یتن کِیتا جاںدا ہَے۔ ورجِت بھاوناواں دی پیشکاری لئی چِنّہاں-پْرتِیکاں دی جُگت ورتی جاںدی ہَے تاں کِہ نںگّیج-مُۄلک شبداں دی ورتۄں تۄں بچِیا جا سکے۔ بلوںتّ گارگی دی کہاݨی ’کالا امبّ‘ وِچ اِئۄں ہی ارتھ-سںچّار کِیتا گِیا مِلدا ہَے۔ کِسے پاتر-وِشیش دے چرِتّر دا کِہڑا پکھّ اُبھار کے پیش کرنا ہَے ? اِس دا نِرݨا وکھّ وکھّ کہاݨِیکاراں دی جِیون-دْرِشٹی ہی کردی ہَے۔ مِسال وجۄں مارکسوادی سُجان سِںگھّ دا بل آپݨے پاتراں دی پْرگتِیوادی اتے آدرشوادی دِکھّ نُۄں اُبھارن اُتے رہِںدّا ہَے تاں ’نِرۄل یتھارتھوادی‘ کُلوںتّ سِںگھّ وِرک پںجّابی بںدّے دی آدھُنِک کدراں-کِیمتاں پْرتی تاںگھ نُۄں بلپُۄربک چِتردا ہَے۔ اِسے ترہاں کرتار سِںگھّ دُگّل جِںدّگی دے رُماںسکاری پلاں دا چِتیرا بݨدا ہَے تاں بلوںتّ گارگی اسادھارن پاتراں دے رُماںچکاری وِہار نُۄں اُبھار کے پیش کردا ہَے۔ اِسے پْرکار آدھُنِکوادی پںجّابی کہاݨِیکاراں نیں آپݨے پاتراں دِییاں وِئکتِیوادی٬ اَیبسرڈ اتے خُدگرجی بھرِییاں اِچھاواں نُۄں چِتر کے پںجّابی سماج دے اِس گھْرِݨت پکھّ نُۄں پاٹھکاں دے سنمُکھ کِیتا۔ سںتّالی دی وںڈّ دے ہوالے نال لِکھِییاں گئیِیاں کہاݨِییاں نیں سمپّردائِکتا اتے مانوتا دے پْرسںگّ وِچ پںجّابی بںدّے دے چیتن-اوچیتن نُۄں دھُر-ڈُۄںگھاݨاں تکّ پھرۄلݨ دا یتن کِیتا۔ مِسال وجۄں مہِںدّر سِںگھّ سرنا دی کہاݨی ’لدھّے والا وڑَیچ‘ دا بجُرگ پاتر خُدا بکھش اجِہا مانووادی چرِتّر ہَے جِہڑا آپݨے پھِرکے دے لۄکاں اگّے بُرا بݨ کے وی سِکھّ اَۄرتاں دی سُرکھِّیا لئی ہر ہِیلا ورتدا ہَے۔

پاتر-چۄݨ اتے پاتر-اُساری نُۄں اِک نواں پرِپیکھ کُجھ اَۄرت-کہاݨِیکاراں دے اِس کھیتر وِچ پُۄری سرگرمی نال شامِل ہۄݨ نال وی مِلدا ہَے۔ اِکّا-دُکّا کہاݨِییاں لِکھݨ والِییاں اَۄرتاں دے ناں تاں مُڈھّلی کہاݨی دے دَۄر وِچ وی ساہمݨے آئے سن پر امّْرِتا پْرِیتم٬ دلِیپ کَۄر ٹِواݨا٬ پْربھجۄت کَۄر٬ اجِیت کَۄر٬ آدِ دی آمد نال اَۄرت دی پْرماݨِک آواذ بارے جانݨ دا مَۄکا بݨِیا۔ آپݨی وکھّری گَۄرومئی پچھاݨ مںگّدی اَۄرت پاتر پرِوارک اتے غَیر-پرِوارک انیکاں رُۄپاں وِچ ساہمݨے آئی اتے آپݨے نال اِک نواں گلپی-مُہاورا وی لَے کے آئی۔ اِہی مُہاورا اگّے جا کے بیباک سرُۄپ نال اجِیت کَۄر دِییاں کہاݨِییاں وِچ نارِیوادی رچنا-وِدھی دا آدھار بݨِیا۔ ستّویں دہاکے دے مُڈھّلے سالاں وِچ پاکِستانی اتے پرواسی کہاݨی دے دۄ نویں پاسار ہۄںد ’چ آئُںدے ہن۔ اِنہاں نال یتھارتھوادی پںجّابی کہاݨی دی پْرتِرُۄپک رچنا-وِدھی وِچ کۄئی بُنِیادی پرِورتن نہِیں واپردا۔ سگۄں بیجۄڑ پْرتِبھا دے مالک کہاݨِیکار کُلوںتّ سِںگھّ وِرک نال اِہ وِدھی آپݨے سِکھر اُتے پہُںچّدی ہَے۔ وِرک آپݨی آدھُنِکمُکھی رچنا-دْرِشٹی راہِیں منۄوِگِیانک چھۄہاں نال لکِیری بِرتاںت نُۄں اِس کدر رَۄچِک بݨا کے اُساردا ہَے کِہ پاٹھک پاتراں دے اںدّرلے ٹُٹّدے-بݨدے سںسّار دی چںگّی-چۄکھی یاترا کردا کہاݨی ماݨدا ہَے اتے آدھُنِک جِیون-جاچ پْرتی کھِچّ مہِسُۄس کردا ہَے۔ اںتّ اُتے ناٹکی-پلٹا مار کے وِرک اجِہا پْربھاو سِرجدا ہَے کِہ کہاݨی دے سمُچّے ویروے بجھّویں ڈھںگّ نال ارتھوان ہۄ کے جِںدّگی دے کِسے نویں رہسّ تۄں پردا چُکّݨ والے ہۄ نِبڑدے ہن۔ کہاݨی دا اجِہا اںتّ کرن والی اِس کتھا-جُگت نُۄں ’سٹِںگّ اِن دا ٹیل‘ وی کِہا گِیا ہَے۔ آدھُنِکتا دی دْرِشٹی تۄں پاتر-چۄݨ اتے پاتر-اُساری دے ہُنر وِچ کُلوںتّ سِںگھّ وِرک نُۄں مات پا سکݨا تاں سمبھّو نہِیں ہُںدّا پر پاکِستانی اتے پرواسی کہاݨی پاتر-چۄݨ اتے بھاشائی-مُہاورے وِچ کُجھ وکھّرتا لِیائُݨ دا کارج ذرُۄر کردی ہَے۔ افذل اہِسن رںدھّاوا٬ سلِیم خاں گِمّی٬ اہِمد سلِیم آدِ کہاݨِیکاراں دے پاتر اتِیت دِییاں رُمانی سِمرتِییاں ’چۄں اُسارے گئے ہن۔ آدھُنِکتا ولّ پِٹھّ کری کھڑھی پاکِستانی سامںتّی رہِتل اِنہاں پاتراں دے وِہار ’چۄں سپشّٹ جھلکدی ہَے۔ اِسلامی راشٹروادی پْریرکاں دے پْربھاو ادھِین فارسی-اُردُۄ دی گُۄڑھی رںگّݨ والی پںجّابی بۄلی دی ورتۄں ولّ ودھدا رُجھہاݨ پاکِستانی پںجّابی کہاݨی دے پاکِستانِیئت نال اِکسُر ہۄݨ دی تاںگھ دا سُۄچک ہۄ نِبڑدا ہَے۔ اُسدا دُۄجا رںگّ اُس چِنّہاتمک شَیلی والی کہاݨی نال ساہمݨے آئُںدا ہَے جِہڑی نو-نِرماݨ دے راہ پئے پاکِستان دے ہکِیکی دوںدّاں دی نِشاندیہی یتھارتھوادی دْرِشٹی والی سپشّٹتا دی تھاں اۄہلے نال کرن دا یتن کردی ہَے۔ مِسال وجۄں ہنِیپھ باوا دی کہاݨی ’پتھّر٬ رُکھّ تے چِڑی‘ نو-نِرماݨ دی پْرکِرِیا ’چۄں لںگھّدے پاکِستان دے کشٹاں٬ سںگھّرش اتے سُپنِیاں دی بات چِنّہاں-پْرتِیکاں نال پائُںدی ہَے۔ اِس کہاݨی دی رچنا-وِدھی ودھیرے کرکے جنَۄر-کہاݨِییاں والی ہَے پر آپݨے چِنّہ-پْربںدھّ راہِیں اِہ سمکالِین وستُۄ-یتھارتھ دا پْرتِرُۄپی اکس پیش کردی ہَے۔ اُںج بہُتی پاکِستانی پںجّابی کہاݨی لکِیری بِرتاںت والی سرل سںرّچنا دی وِدھی والی ہۄݨ کرکے پُۄربی پںجّاب دی کہاݨی تۄں کاپھی پِچھّے کھڑھی نجر آئُںدی ہَے۔

پاکِستانی پںجّابی کہاݨی دے مُکابلتن پرواسی پںجّابی کہاݨی ودھیرے سمرتھّا نال آپݨے رچنا-وستُۄ دی چۄݨ اتے پیشکاری دے امل نُۄں نِبھائُںدی ہَے۔ اجِہا اِس کرکے سمبھّو ہُںدّا ہَے کِئُںکِہ اِہ مُکھّ-دھارا نال نیڑے دا سبںدھّ بݨائی رکھّدی ہَے۔ پُۄربی اتے پچھّمی چیتنا دے دوںدّ نُۄں یتھارتھک ڈھںگّ نال پکڑ سکݨ لئی پرواسی کہاݨی پچھّمی اتے اپھرِیکی دیشاں دے بھُۄ-دْرِشاں٬ سبھِیاچارک ماندںڈّاں اتے ستھانک بھاشائی مُہاورے دے نِویکلے سںدّربھ وِچ پاتر-چۄݨ اتے پاتر-اُساری دا کارج نجِٹھّدی ہَے۔ مِسال وجۄں جرنَیل سِںگھّ دی کہاݨی ’پاݨی‘ دی سُکھجِیت کَۄر اتے اُس دی گۄری نُۄںہ شَیرن دا پُۄربی اتے پچھّمی پرِپیکھ وِچۄں اُبھرِیا وِشیش بھاںت دا وتِیرا اِکۄ وِشیش دْرِش نال ہی نِکھّر کے ساہمݨے آ جاںدا ہَے :

سُکھجِیت کَۄر جھِیل وِچ دَۄڑ رہِییاں٬ پاݨی نُۄں چِیردِییاں - اُچھالدِییاں سپِیڈ بۄٹاں٬ سرپھ بۄٹاں٬ کَیبِن کرُۄذراں تے سیل بۄٹاں ولّ دیکھݨ لگّی ... رںگّ-برںگّے سوِم-سُۄٹاں تے بِکنِییاں ’چ تَیر تے گھُمّ-پھِر رہے لۄکاں دی بھِیڑ وِچۄں اُسنُۄں شَیرن تے راجُۄ کلۄل کردے آئُںدے دِکھائی دِتّے۔ شَیرن دی کاشنی بِکنی چمکاں مار رہی سی۔ سُۄرج دی تیذ دھُپّ٬ اُس دے پاݨی-بھِجّے گۄرے بدن اُتۄں جِویں تِلہک-تِلہک جا رہی ہۄوے۔ پتا نہِیں اِہ شَیرن دی تۄر وِچلی مڑک سی جاں مڑک وِچۄں جھلکدا اُسدا نِجّ کِہ اُسنُۄں اُہ راجُۄ نالۄں مدھری ہُںدّی ہۄئی وی اُچّی-اُچّی لگّی۔16 پرواسی کہاݨی دے اںگّریجی-پںجّابی مِشرن والے اتے آپݨے اںدّر نِویکلی کِسم دے بھاو-بۄدھ سمۄئی بَیٹھے گلپی مُہاورے دی کیسر سِںگھّ کیسر نیں اِک بڑی ڈھُکوِیں مِسال دِتّی ہَے : رگھُبِیر نیں ولَیتی پںجّابی دے نویں مُہاورے نُۄں آپݨی بھاشا-رچنا دا اںگّ بݨائِیا ہَے۔ کہاݨی (آپݨے پرائے) دی مُکھّ پاتر چنّۄ آپݨی مُٹِیار دھی دے سبںدھّ وِچ سۄچدی ہۄئی٬ آپݨے من وِچ چِتودی ہَے: ”شَید اِںڈِییا تۄں مُںڈّے ہی کھُلّہ جاݨ...۔‘’17 اجِہے رُۄپاکارک پْریۄگاں نال پرواسی کہاݨِیکاراں نیں پںجّابی کہاݨی نُۄں مُۄلۄں نوِیں دِکھّ دِتّی ہَے۔ پچھّمی ترذ-جِںدّگی دے انیکاں نمُۄنے پںجّابی پاٹھک نیں پہِلی وار پرواسی پںجّابی کہاݨی راہِیں ویکھے۔ اٹھّویں دہاکے دے آرمبھّ وِچ پںجّابی کہاݨی دا اِک اتی لگھُۄ رُۄپ٬ مِنّی کہاݨی دے ناں نال بہُت تیجی نال ستھاپت ہُںدّا ہَے۔ اُںج بھاویں بہُت چھۄٹے آکار دِییاں گلپی رچناواں تاں آدھُنِک پںجّابی کہاݨی دے آرمبھّ تۄں ہی لِکھِییاں جاںدِییاں رہِییاں سن پر اُنہاں وِکۄلِترِییاں رچناواں نیں کہاݨی دے اِک وِلکھّݨ بھید وجۄں دھِیان نہِیں سی کھِچِّیا۔ کُجھ اخباراں-رسالِیاں ولّۄں مِلے وِشیش مہتّو اتے کُجھ آلۄچناتمک یتھارتھوادی جِیون-دْرِشٹی دے تِکھّے پْریرکاں ادھِین مِنّی کہاݨی نُۄں اِکدم اجِہا ہُلارا مِلِیا کِہ 1972 وِچ ستوںتّ کَیںتھ دے سںگّْرہِ ’برفی دا ٹُکڑا‘ تۄں اِہ سِلسِلا پکّے پَیرِیں اگّے ودھݨ لگِّیا۔ پھِر مَۄلِک دے نال نال سمپّادِت اتے انُوادِت مِنّی کہاݨی سںگّْرہِ وی تیجی نال ساہمݨے آئُݨ لگّے اتے مِنّی کہاݨی اِک دھارا بݨ کے وہِݨ لگّی۔

دۄ کُ ستراں تۄں لَے کے ادھّے کُ پنّے دے آکار والی مِنّی کہاݨی آپݨی رچنا-وِدھی وجۄں مُڈھّ تۄں ہی وکھّرتا ستھاپِت کرن دا اُچیچا یتن کردی ہَے۔ اِس وِچ گھٹناوِیں سِلسِلے اتے پاتر-اُساری لئی الپ-ماتر جگہا ہی ہُںدّی ہَے۔ اِس لئی سںکّیتک بِرتاںت دا سہارا لَیںدِیاں اِہ بہُتا کُجھ پاٹھک دی کلپنا اُتے چھڈّدِیاں آپݨے وِئںگّمئی٬ وِسپھۄٹک اتے رمجی اںتّ ولّ ودھدی ہَے۔ اِس دی رچنا-وِدھی کِسے غذل دے شیئر واںگ وِرۄدھابھاسی چرِتر والی ہُںدّی ہَے۔ ”مِنّی کہاݨی بِرتاںت-ساہِت دا اِک اجِہا رُۄپ ہَے جِس دی نیڑتا سبھ تۄں ودھّ چُٹکلے نال ہَے۔ ...مِنّی کہاݨی نُۄں اِک سِئر ورگی رُۄپ-رچنا کِہا جا سکدا ہَے۔ ’گھٹنا‘ نِکّی کہاݨی دا تتّ ہَے تے ’گلّ‘ مِنّی کہاݨی دا۔ مِنّی کہاݨی بسّ اِک گلّ ہُںدّی ہَے٬ تے اِس دی پْراپتی کۄئی سارتھک گلّ کرن وِچ ہی ہَے۔ پںجّابی وِچ اِس کتھا-رُۄپ دا وادھا دَینِک اخباراں تے مِنّی پرچِیاں دے وادھے نال ہۄئِیا تے اِس دے وِکاس دِییاں سمبھّاوناواں وی ودھیرے اِنہاں اُتے ہی نِربھر ہن۔‘’18 پتّرکاری دے پیٹے پَے جاݨ کرکے پںجّابی مِنّی کہاݨی کلاتمک بُلںدّی تۄں آم کرکے وِروی ہی رہی ہَے۔ ورِیام سِںگھّ سںدھُّۄ دے کہاݨی-سںگّْرہِ ’بھجِّییاں باہِیں‘ دے اںتّ تے چھپی اِکلَۄتی مِنّی کہاݨی ’کاہل‘ ورگِییاں دارشنِک چھۄہاں والِییاں پںجّابی مِنّی کہاݨِییاں الپ-ماتر ہی ہن۔ پںجّابی دے ستھاپِت کہاݨِیکاراں نیں اُںج وی مِنّی کہاݨی لِکھݨ تۄں گُریج کِیتا ہَے اتے سِرپھ مِنّی کہاݨِییاں راہِیں کۄئی رچناکار پہِلی کتار دا پںجّابی کہاݨِیکار بݨ سکݨ دی وڈِیائی وی ہاسل نہِیں کر سکِیا۔ بھاویں مِنّی کہاݨی دے لیکھکاں اتے سمِیکھِئکاں دی بھرپُۄر سرگرمی اتے یۄگدان تۄں اِنکاری وی نہِیں ہۄئِیا جا سکدا اتے مِنّی کہاݨی نیں وِت-مُۄذب آم پںجّابی پاٹھک نُۄں پْربھاوِت وی کِیتا ہَے پر مِنّی کہاݨی نُۄں اِک سُتںتّر وِدھا وجۄں پروان چڑھائُݨ دِییاں کۄسِشاں کُجھ اتِکتھنی بھرِییاں ہن۔ اُںج مِنّی کہاݨی ہُݨ کہاݨی دا ہی اِک پروانِت اتے پْرماݨِک لگھُۄ-رُۄپ جاں بھید ہَے۔

مِنّی کہاݨی دی تُلنا وِچ ویکھِیئے تاں پںجّابی دے ستھاپِت کہاݨِیکاراں نیں بال-کہاݨی لِکھݨ وِچ ودھیرے رُچی لئی ہَے٬ بھاویں کِہ اِسنُۄں آدھُنِک کہاݨی دے اِک بھید دی تھاں سُتںتّر بِرتاںت وِدھا وجۄں ہی پْروانِیا گِیا ہَے۔ اِسے کرکے کِسے بال-کہاݨی نُۄں آپݨے کہاݨی-سںگّْرہِ وِچ شامِل کرن تۄں گُریذ ہی کِیتا جاںدا ہَے۔ بال-کہاݨی وِچ منُکھّی وِہار دی ڈُۄںگھی سمجھ دی تھاں اُپدیشاتمک سِٹّا (Moral) کڈھّݨ اُتے بل ودھیرے رہِںدّا ہَے٬ جِس کرکے آپݨی رچنا-وِدھی وجۄں اِہ لۄک-کتھا دے نیڑے وِچرن لگدی ہَے۔ بہُتی واری تاں اخباراں وِچ لۄک-کتھاواں دی بال-کہاݨی وجۄں ’پیشکش‘ کِیتی گئی مِلدی ہَے۔ بال-کہاݨی وی آدھُنِک پںجّابی کہاݨی دا اِک مہتّوپُۄرن بھید ہۄ سکدی ہَے بشرتے اُس دی رچنا آدھُنِک دْرِشٹی تۄں کِیتی گئی ہۄوے۔ مِسال وجۄں پیمی دے نِیاݨے (سںتّ سِںگھّ سیکھۄں), کُلپھی (سُجان سِںگھّ), کرامات (کرتار سِںگھّ دُگّل) آدِ بال-کہاݨِییاں ہی ہن٬ لۄڑ سِرپھ اِنہاں دی سںچّار-یۄگتا نُۄں بال-سُۄجھ انُکُۄل ڈھالݨ دی ہَے۔ اِہ کہاݨِییاں نِرۄل سںدّیش دی تھاں آدھُنِک منُکھّی-وِہار دی سمجھ ولّ تُردِییاں ہن۔ ہِںدّی پھِلماں ’ماسُۄم‘ اتے ’تارے جِمِیں پر‘ دی سںچّار-وِدھی تۄں آدھُنِک بال-کہاݨی دی رچنا-وِدھی لئی مہتّوپُۄرن سںکّیت پْراپت کِیتے جا سکدے ہن۔ پںجّابی وِچ اجے آدھُنِک بال-کہاݨی دی رچنا-وِدھی نُۄں پُۄری ترہاں پچھاݨِیا نہِیں جا سکِیا٬ اِس لئی اِہ آدھُنِک کہاݨی دا اںگّ بݨ کے وِکست وی نہِیں ہۄ سکی اتے آدھُنِک بال-پاٹھک نُۄں سںتُّشٹ کرکے نال وی نہِیں جۄڑ سکی۔ ستّویں دہاکے وِچ ہی وسِشٹ پںجّابی کہاݨی دے ہاشِیئے اُتے اِہ ہۄر کہاݨی-بھید اُبھرِیا جِس نُۄں لچّر کہاݨی (Pornographic) وجۄں پڑھِیا گِیا۔ اجِہِییاں کہاݨِییاں ’پھُلّ پتھّر‘ ورگے لُکویں ڈھںگّ نال چلدے رہے رسالِیاں نال ساہمݨے آئیِیاں۔ اِنہاں کہاݨِییاں دا مُۄل مکسد تاں کام-کْرِیڑا دے ویروِیاں راہِیں پاٹھک دی کام-اُتیجنا نُۄں بھڑکا کے آپݨا مال ویچݨا ہی سی پر اِنہاں کہاݨِییاں نیں کہاݨی-رس دی کتھا-رُۄڑھی دا بھرپُۄر اِستیمال کِیتا۔ اِنہاں کہاݨِییاں دا چٹپٹا آرمبھّ کِسے اَۄرت-مرد دے ناٹکی ڈھںگّ نال میل نال ہُںدّا سی۔ اِس میل دا اںتّ بھاویں سمبھّۄگ نال ہۄݨا نِسچت ہی ہُںدّا سی پر اُس سِکھر تکّ پہُںچّݨ تۄں پہِلاں انیکاں جُگتاں نال بِرتاںتک گتی نُۄں اٹکاء کے رکھِّیا جاںدا۔ اِس سپیس نُۄں اُتیجنا-بھرپُۄر دْرِشاں نال پُۄرِیا جاںدا۔ بلِئۄُ-پھِلماں دی آمد نال اِہ کہاݨی-بھید تاں لۄپ ہۄ گِیا پر اِس دی کیںدری کتھا-رُۄڑھی دا جھائُلا ہُݨ وی پںجّابی دِییاں ’بیباک کہاݨِییاں‘, ’پْریم کہاݨِییاں‘ وِچۄں ویکھِیا جا سکدا ہَے۔ اِہ کہاݨِییاں پںجّابی دی مُکھّ-دھارا وِچ وی پْروان ہن کِئُںکِہ اِنہاں دا مُۄل مکسد کام-اُتیجنا نُۄں بھڑکائُݨا نہِیں بلکِہ وِشے دی لۄڑ انُسار کُجھ کام-دْرِشاں دی سںکّیتک ورتۄں کر کے کام-وِہار نُۄں سمجھݨا ہَے۔ پھِر وی مںڈّی دی مُنافا بِرتی دے دباء ادھِین اِس کتھا-رُۄڑھی نُۄں نِرںتّر مہتّو مِلدا رِہا ہَے۔ بُۄٹا سِںگھّ شاد دِییاں کہاݨِییاں جِہڑِییاں کِہ لچّر اتے وسِشٹ کہاݨی دے وِچکارلی کڑی کہِییاں جا سکدِییاں ہن٬ نیں اِس کہاݨی-جُگت دا کاپھی پْریۄگ کِیتا ہَے۔ مِنّی کہاݨی دے سمانںتّر چلدی چُٹکلا-کہاݨی٬ جِس دا پْرمُکھّ سںچّار-سرۄت مۄبائیِل دے اَیس.اَیم.اَیس ہن٬ وِچ وی لچّر-کہاݨی دی کتھا-رُۄڑھی دا پُنر-اُتپادن وڈّی ماترا وِچ ہۄ رِہا ہَے۔

نَۄویں دہاکے دے مُڈھّلے سالاں وِچ ورِیام سِںگھّ سںدھُّۄ دِییاں کہاݨِییاں واپسی٬ کُراہِییا٬ دلدل آدِ نال کہاݨی دا اِک ہۄر مہتّوپُۄرن بھید ساہمݨے آئُںدا ہَے جِس نُۄں لمّی کہاݨی وجۄں پْروان کر لِیا گِیا ہَے۔ آکار وِچ وڈیرے وِستھار والِییاں پںجّابی کہاݨِییاں تاں مُڈھّلے دَۄر تۄں ہی لِکھِییاں جاںدِییاں رہِییاں ہن پر اُنہاں دی وِلکھّݨ کہاݨی-بھید وجۄں ماݨتا نہِیں بݨ سکی۔ اُہ لمِّییاں کہاݨِییاں آپݨے لکِیری پاسار٬ اِکبھاوی پاتر-اُساری اتے سرل بِرتاںتک وِدھی کارن وستُۄ-یتھارتھ دی جٹِلتا نُۄں پکڑ سکݨ تۄں اسمرتھّ رہِییاں۔ اِس لئی بائد والی لمّی کہاݨی نیں سہی ارتھاں وِچ اِس کہاݨی-جُگت نُۄں لۄڑِیںدی سںرّچنا پْردان کِیتی۔ ”اِہ کہاݨی مُکھّ پاٹھ نال انیکاں اُپ-پاٹھ سبںدھِّت کرکے اںتّر-پاٹھمُۄلکتا دی وِدھی راہِیں بہُ-پرتی یتھارتھ نُۄں پیش کرن وِچ سپھل ہۄئی ہَے۔ اِہ کہاݨی مُکھّ پاتر دا نائِکتو اُبھارن دی تھاں اُسدا وِسرجݨ کردی ہۄئی اُسنُۄں ستھِتِییاں اگّے ہاردا پیش کرکے دُکھاںتک پْربھاو سِرجدی ہَے۔‘’19

اِس کہاݨی-بھید دے پْراپت پاٹھاں دے وِہارک ادھِئَن راہِیں گلپ-شاسترِییاں نیں اِس دے پْرمُکھّ لچھّݨاں دی نِشاندیہی کرن دے یتن کِیتے ہن۔ ”لمّی کہاݨی دا پْریۄجن تاں نِکّی کہاݨی والا ہی ہُںدّا ہَے پر اِس دی رچنا-وِدھی وِچ ستھِتِییاں دِییاں بھِنّ بھِنّ پرتاں٬ دِشاواں اتے پاساراں نُۄں مُۄرتِیمان کرن دی سمرتھّا ہُںدّی ہَے جِس کرکے اِہ وِدھا یتھارتھ دے سمُچّ دی پچھاݨ کرائُݨ دے یۄگ ہۄ نِبڑدی ہَے۔ ناول نالۄں اِسدی ہۄںد-وِدھی دی وکھّرتا اِس گلّ وِچ ہَے کِہ اِہ اِکۄ ستھِتی اُتے کیںدرِت ہُںدّی ہَے پر نِکّی کہاݨی نالۄں اِس دی بھِنّتا دا سبںدھّ ستھِتی دے بہُ-پرتی اتے بہُ-پاساری ویروِیاں نال ہَے۔‘’20

پںجّابی لمّی کہاݨی نیں وِستھار-سِرجݨ دی وِدھی لئی بہُت سارے پْریۄگ کِیتے ہن پر جِس وِدھی نُۄں پْرمُکھّتا ہاسِل ہۄئی ہَے اُہ اِہ ہَے کِہ بِرتاںتکار کِسے ورتمان بِںدُّۄ اُتے کھڑھ کے٬ بھُۄت-بھوِکھّ ولّ جاںدا-مُڑدا اِک بِرتاںتک دائِرے دی سِرجݨا کردا ہَے۔ اِس لئی لمّی کہاݨی نُۄں ”دائِراگت سںرّچنا‘’ والی کہاݨی وی کِہا گِیا ہَے۔ ”اِس کہاݨی وِچ بھُۄتکال وِچلی جاݨکاری نُۄں بِرتاںتِت ورتمان (Narrated present) دے جھرۄکھے وِچۄں پیش کِیتا جاںدا ہَے تے اِس ترہاں شِیگھرتا دی بھاونا نُۄں سمپّنّ کِیتا جاںدا ہَے۔ اِس ترہاں بھُۄت تے ورتمان کہاݨی وِچ اِکۄ تھاں اِکٹھّے ہۄ جاںدے ہن۔ اِس بھاںت دی کہاݨی ہی سںرّچنا دے اںتّلے بِمبّ وِچ سِکھرلی ستھِتی (boundary situation) دی گھاڑت تے بھُۄتکال راہِیں پیش ہۄئِیا تھِیم اِکٹھّے پیش ہُںدّے ہن تے پارگامی چرِتر گْرہِݨ کردے ہن۔‘’21

لمّی کہاݨی وِچ بِرتاںتکار بھاویں انئپُرکھی ہۄوے جاں اُتم-پُرکھی اُہ آپݨی سُۄتردھاری بھُۄمِکا نُۄں تِیاگ کے اتے بہُ-آواجی بِرتاںت سِرجکے ہی کلاتمِکتا دے ماپدںڈّاں اُتے پُۄرا اُتر سکدا ہَے۔ اِس بِرتاںتکار دی ہۄںد اتے پُجِیشن نُۄں جانݨ واستے پاٹھک نُۄں کاپھی چیتنّ ہۄ کے بِرتاںت ’چ کھُبھّݨا پَیںدا ہَے۔ بِرتاںتکار دی آواج پاتراں دِییاں وِبھِنّ آواجاں نال رلگڈّ ہۄݨ دی سُۄرت وِچ اُس دی غلت پچھاݨ دا تَۄخلا اکسر بݨِیا رہِںدّا ہَے۔ مِسال وجۄں ورِیام سِںگھّ سںدھُّۄ دِییاں پںجّاب سںکّٹ سبںدھّی لِکھِییاں ’بھجِّییاں باہِیں‘ ورگِییاں کہاݨِییاں وِچ پاتر دی آواذ لیکھک دی آواذ سمجھݨ دا ٹپلا آم ہی لگدا رِہا۔ پھِر وی کِسے پاتر جاں پاتر-سمُۄہ پْرتی بِرتاںتکار دی ہمدردی دے سُۄتر جاں کہاݨی دی کیںدری دھُنی وِچۄں بِرتاںتکار دے وِچاردھارک پَیںتڑے دا بھیت لگّ سکدا ہَے۔

آپݨے سُبھاء وجۄں لمّی کہاݨی جٹِل اتے کھُلّہے سرُۄپ والی ہُںدّی ہَے۔ اِس لئی اِس وِچ دُۄجے انُشاشناں - اِتِہاس٬ مِتھِہاس٬ منۄوِگِیان٬ سماج وِگِیان٬ دُۄجے ساہِت رُۄپاکاراں اتے اِلَیکٹْرَۄنِک سںچّار سادھناں دِییاں وِدھِییاں نُۄں پْریۄگ کر سکݨ لئی کاپھی گُجائِش ہُںدّی ہَے۔ پںجّابی وِچ اِس کہاݨی-بھید نُۄں بہُت دِلچسپی نال اپݨائِیا گِیا ہَے۔ ورِیام سِںگھّ سںدھُّۄ تۄں اِلاوا اترجِیت٬ مۄہن بھںڈّاری٬ پْریم پْرکاش٬ رگھُبِیر ڈھںڈّ٬ جرنَیل سِںگھّ٬ امن پال سارا٬ بلوِںدّر سِںگھّ گریوال آدِ نیں وی کُجھ کلاتمک لمِّییاں کہاݨِییاں لِکھݨ وِچ سپھلتا ہاسِل کِیتی ہَے۔ پر اِس کہاݨی-بھید نُۄں سپھلتا نال رچ سکݨا اجِہے کرڑے ابھِیاس اتے ہُنر دی مںگّ کردا ہَے کِہ پںجّابی وِچ لمّی کہاݨی دے ناں اُتے کلا-وِہُۄݨِییاں وِستْرِت کہاݨِییاں دی وی بھرمار ویکھݨ نُۄں مِلدی ہَے۔ اِس لئی چیتنّ پاٹھک ولّۄں لمّی کہاݨی دے لیکھک تۄں کہاݨی-رُۄپاکار دِییاں بںدھّشاں نُۄں کرڑائی نال نِبھائُݨ دی مںگّ کِیتی جاںدی ہَے۔ ”کُجھ وی ہۄوے دائِراگت کہاݨی دے وِستار نُۄں وی کہاݨی دی وِدھاگت لۄڑ اُپر پُۄرا اُترنا پویگا٬ بھاویں اِہ وِستار اُپکتھائی جاں دُہرائُمئی ہۄوے جاں لیکھک کہاݨی دے ویروِیاں نُۄں اُںج ہی وِستھارمُکھ پَیمانے راہِیں پیش کرے۔ کہاݨی دی وِدھاگت لۄڑ ہر بِرتاںتک دائِرے دا کاہل وِچ جلدی بںدّ ہۄݨا ہَے۔ دائِراگت کہاݨی وی ہر وِستار پِچھّۄں مُۄل تںدّ اُپر آئُںدی رہِںدّی ہَے۔ اِس ترہاں کہاݨی دی وِدھاگت لۄڑ وی پُۄری ہُںدّی ہَے جِس وِچ کہاݨی دی مُۄل تںدّ دا چھۄٹی ہۄݨا }رُۄری ہَے۔ باکی سبھ کُجھ اِسے تںدّ دا وِستار ہُںدّا ہَے تے اِہ وِستار مُۄل تںدّ دا انِکھّڑواں اںگّ بݨ جاںدا ہَے۔‘’22

پںجّابی وِچ لمّی کہاݨی بہُ-پرتی اتے بہُ-پاساری ہۄݨ دی سُۄرت وِچ پاٹھک اگّے اِنا کُجھ پرۄس سکݨ دی سمرتھّا ہاسل کر لَیںدی ہَے کِہ دُۄجِییاں ساہِت وِدھاواں تۄں سِرۄمݨی ستھان دی ہکّدار بݨ جاںدی ہَے۔ پںجّابی دے کہاݨی-لیکھک اتے پاٹھک اُتے اِس وِدھا دے مُۄںہجۄر پْربھاو نُۄں اِس گلّ وِچۄں وی ویکھِیا جا سکدا ہَے کِہ اُہ پںجّابی دے سِرمَۄر کہاݨِیکار کُلوںتّ سِںگھّ وِرک دے کہاݨی-ماڈل تۄں وی ودھیرے لمّی کہاݨی دی جٹِل وِدھی نُۄں کیںدری ستھان دیݨ لگّ پِیا ہَے۔

وِیہوِیں سدی دے اںتّلے دہاکے وِچ کمپِّئۄُٹر یُگ دی آمد نال پںجّابی کہاݨی دی بِرتاںت-وِدھی وِچ انیکاں پْریۄگاں لئی راہ کھُلّہ جاںدا ہَے۔ گِیان دے وِسپھۄٹ نال کُجھ وی بہُتا سماں نواں نہِیں رہِںدّا اتے اِلَیکٹْرَۄنِک مِیڈِیئے دے سنسنِیکھیذ پْرگٹاوِیاں نال جِںدّگی گلپ نالۄں وی ودھیرے گلپی لگّݨ لگّ جاںدی ہَے۔ وِشوِیکرن دِییاں اِنہاں نوِییاں پْرستھِتِییاں وِچ آپݨی مُۄل رہِتل تۄں اُکھڑے پںجّابی بںدّے اںدّر اُٹھݨ والے جوہار-بھاٹے کہاݨی دی رچنا-وستُۄ بݨدے ہن۔ دْرِش مادھِئم دی گیجھ پئے سرۄتے پاٹھک درشک نُۄں کہاݨی نال اِکسُر کری رکھّݨا اتِ مُشکل کمّ ہۄ جادا ہَے۔

اںتّرراشٹری پرِپیکھ وِچ وِچردی اِس دَۄر دی پںجّابی کہاݨی کۄلاذکاری دی جُگت نُۄں آپݨی کیںدری وِدھی وجۄں اپݨائُںدی ہَے۔ اِہ کۄلاج وِبھِنّ پرِپیکھاں٬ وِبھِنّ آواجاں٬ وِبھِنّ سمِیاں٬ وِبھِنّ ستھاناں٬ وِبھِنّ رُۄپاکاراں اتے وِبھِنّ انُشاسناں دے کلاتمک تالمیل راہِیں سِرجِیا جاںدا ہَے۔ اجِہا تالمیل سِرجݨ دا کارج آم کرکے اُتم-پُرکھی پاتر-رُۄپ بِرتاںتکار کردا ہَے۔ اُہ سوَے-پْرگٹاوے دی وِدھی راہِیں آپݨے اںدّرلا گُبار پاٹھکاں نال ساںجھا کرن لگدا ہَے اتے وِچ وِچ پْرسںگّوسّ آپݨے پِچھۄکڑ تۄں جاں آپݨے اںدّرۄں کِسے ہۄر بدلوِیں آوا} نُۄں اُبھرن لئی تھاں دِںدّا رہِںدّا ہَے۔ اِئۄں پاٹھک بِرتاںتکار دا اِکبالِییا بِیان سُݨن لئی کہاݨی پڑھن لگدا ہَے اتے رتا کُ اگّے جا کے خُد ٹکراوِییاں آواجاں دے گھمساݨ وِچ اُلجھِیا مہِسُۄس کردا ہَے۔ اِہ آواجاں تائنِیاں-میہݨِیاں٬ متّاں٬ یکِیندہانِییاں٬ کَۄلاں٬ پھریباں٬ دھرواسِیاں٬ سَۄہاں٬ سُپنِیاں دے رُۄپ وِچ اُتم-پُرکھی بِرتاںتکار دے اوچیتنی سںسّار دا تاں پہِلاں ہی اںگّ بݨ چُکِّییاں ہُںدِّییاں ہن٬ ہُݨ پاٹھک دی چیتنا نُۄں وی جھںجّۄڑن لگدِییاں ہن۔ اجۄکے اُتر-آدھُنِک دَۄر دا سارا ذہِر اِنہاں آواجاں وِچ رلِیا ہۄئِیا ہۄݨ کرکے اِہ کِسے اتی نیڑلے نال ساںجھِییاں کرنِییاں وی مُہال جاپدِییاں ہن۔ سِٹّے وجۄں کِسے پْرگِیتک رچنا واںگ بِرتاںتکار جِویں آپݨے آپ نال جاں کھلاء نال گلّاں کردا ہَے۔ پاٹھک اِنہاں گلّاں نُۄں اسِدھّے ڈھںگّ (over hearing) نال سُݨدا ہَے۔ کہاݨی کہِݨ دی اِس جُگت نُۄں بہُوچنی ایکالاپ (Polyphonic Monologue) کہِ سکدے ہاں کِئُںکِہ اِس وِچ بِرتاںتکار دا ایکالاپ وی سںوّادک سرُۄپ والا ہُںدّا ہَے۔ اِس کہاݨی وِچ بِرتاںتکار آپݨی آواذ نُۄں ودھّ تۄں ودھّ پْرماݨِک بݨائُݨ لئی آپݨے اچھۄہ انُبھواں جاں لُکویں کارجاں نال پاٹھک دی ساںجھ-بھِیالی پُیائُںدا ہَے۔ اجِہا اُہ اتی نِجّی سرۄتاں جِویں ڈائِری٬ سُپنے٬ یاداں٬ بُڑبڑاہٹ٬ پھُسپھساہٹ٬ اِکبالِییا کتھناں٬ پھۄناں آدِ راہِیں کردا ہَے۔ بِرتاںتکار لئی اِہ سارا امل کِسے مجبُۄرِیوسّ کرن کرکے کشٹدائِک ہُںدّا ہَے کِئُںکِہ آپݨے اوچیتنی سںسّار نُۄں اُگلچھّ کے جنتک بݨائُݨا کدے وی سَۄکھا نہِیں ہُںدّا۔ اِس پْرکار دی بہُ-آواجی رچنا-وِدھی نُۄں سپھلتا نال ورتݨ والے کہاݨِیکاراں وِچ سُکھوںتّ کَۄر مان٬ پْریم پْرکاش٬ اجمیر سِدھُّۄ٬ بلوِںدّر گریوال٬ سُکھجِیت٬ بلجِںدّر نسرالی٬ جِںدّر٬ بھگوںتّ رسُۄلپُری٬ دیس راج کالی٬ کُلوںتّ گِلّ٬ بلدیو سِںگھّ ڈھِیںڈسا٬ بلِیجِیت٬ جسوِںدّر سِںگھّ٬ منِںدّر کاںگ٬ ساںول دھامی٬ تلوِںدّر سِںگھّ٬ سُکِیرت٬ ہرپْرِیت سیکھا٬ جرنَیل سِںگھّ٬ امن پال سارا٬ منمۄہن باوا٬ اِلِیاس گھُمّݨ, جتِںدّر سِںگھّ ہاںس٬ جسوِیر راݨا٬ کیسرا رام٬ گُرمِیت کڑِیالوی٬ انیمن سِںگھّ آدِ چرچِت ناں ہن۔

رُۄپاکارک نذرِیئے تۄں اِس اُتم-پُرکھی بِرتاںتکاری دِییاں سبھ تۄں وڈِّییاں سمسِّیاواں ’مَیں‘ پاتر دے اڈھُکویں بھاشائی مُہاورے اتے بِرتاںت دی امُۄرتتا نال سبںدھِّت ہن۔ اُتم-پُرکھی بِرتاںتکار دی بھاشا بہُتی وار اُس دی جاتی جاں کار-وِہاری وِلکھّݨ پچھاݨ دے انُکُۄل نہِیں ہُںدّی اتے اُہ پاتر-وِشیش دی تھاں لیکھک دے وِچاراں دا بُلارا جاپݨ لگّ پَیںدا ہَے۔ مِسال وجۄں جتِںدّر سِںگھّ ہاںس دی کہاݨی ’تکھّی‘ دا مَیں پاتر سپیرا ہَے پر اُس دا بھاشائی مُہاورا اتے ترک-وِترک اُس دی مُۄل پچھاݨ تۄں کِتے اُچیرا ہَے۔ اِسے ترہاں وِبھِنّ آواجاں نُۄں اتی سںکّیتک ڈھںگّ نال پیش کرن کرکے کہاݨی امُۄرتتا دی سِکار وی ہۄ جاںدی ہَے جِویں بلِیجِیت اتے دیس راج کالی دِییاں کہاݨِییاں وِچ اجِہا اکسر ہُںدّا ہَے۔ اجِہا ہۄݨ نال اِس بہُ-آواجی کہاݨی نُۄں چُݨِیںدا بَۄدھِک پاٹھک اُتے ہی ٹیک رکھّݨی پَیںدی ہَے۔

اجۄکی پںجّابی کہاݨی نیں بِرتاںت-جُگتاں دے پکھّۄں بیشُمار پْریۄگ کِیتے ہن۔ مِسال وجۄں منمۄہن باوا نیں مِتھّ آدھارِت بِرتاںت سِرجِیا٬ جرنَیل سِںگھّ جاں امن پال سارا نیں کُجھ نِرۄل پچھّمی مُۄل دے پاتراں دُیالے بِرتاںت اُسارِیا اتے تلوِںدّر سِںگھّ جاں اجمیر سِدھُّۄ جاں جِںدّر نیں لِںگّ-بدلی دی جُگت نال بِرتاںت سِرجݨا کِیتی (کُجھ اَۄرت کہاݨِیکاراں نیں وی اجِہا پْریۄگ کِیتا) آدِ۔ اِس تۄں اِلاوا کُجھ نویں کہاݨی-بھید وی پںجّابی وِچ ہۄںد گْرہِݨ کردے نذری پَیݨ لگّے ہن٬ جِویں وِگِیان کہاݨی اتے واکِیا کہاݨی (Polyphonic Monologue)۔

امرجِیت سِںگھّ (اِک دِن دھرتی دا), ڈی.پی.سِںگھّ (نویں یُگ دا آرمبھّ), سُرِںدّر پال ڈھِلّۄں (سُپرۄ سُپر) اتے امرجِیت پنُّۄں (تیروِیں سںتّان) نیں کُجھ گِݨتی دِییاں اجِہِییاں کہاݨِییاں لِکھِییاں ہن جِنہاں نُۄں وِگِیان-کہاݨی دی کۄٹی وِچ رکھِّیا جا سکدا ہَے۔ بھارت وِچ پُۄرو-یتھارتھوادی چِںتّن دے دَۄر دی مِتھّ-سِرجݨا دا تاں بھاویں وِشال بھںڈّار ہَے پر آدھُنِک وِگِیان گلپ دی مُۄلۄں ہی اݨہۄںد رہی ہَے۔ ہُݨ اُتر-یتھارتھوادی دَۄر دی پںجّابی کہاݨی پھَیںٹسی نُۄں کیول اِک جُگت واںگ ورتے جاݨ نُۄں ہی بل نہِیں مِلِیا بلکِہ اجِہی وِگِیان کہاݨی لِکھݨ دے اُپرالے وی ہۄئے ہن جِس وِچ کھۄج٬ مِتھّ٬ پھَیںٹسی اتے یُۄٹۄپِییا دے اُہ سارے تتّ مِلدے ہن جِہڑے وِگِیان-گلپ دی بُنِیاد منّے جاںدے ہن۔ ”وِگِیان-گلپ کِسے ہدّ تکّ پھَیٹاںسٹِک جرُۄر ہُںدّا ہَے۔ سمُچّے وِگِیان-گلپ وِچ اِہ گلّ ساںجھی ہَے کِہ اِس وِچ باہری جگت دے نیم-پْربںدھّ نُۄں اُلٹا کر کے ویکھِیا گِیا ہُںدّا ہَے اتے اجِہا پھَیںٹسی رچنا دی اںدّرُۄنی سںرّچنا سِرجے جاݨ دی لۄڑ ہُںدّی ہَے۔‘’23

ہُݨ جدۄں کِہ اِک پاسے وِگِیانک لبھّتاں دی برکت نال ہۄر دھرتِییاں دی کھۄج تِکھیری ہۄئی ہَے٬ ارۄگ منُکھّ جاں کالۄن بݨا سکݨا سمبھّو ہۄ سکِیا ہَے اتے دُۄجے پاسے اَیٹمی ہتھِیاراں دے جخِیرِیاں نال وِشو دے بِیج-ناس ہۄݨ دی چِںتّا ستائُݨ لگّی ہَے تاں منُکھّی کلپنا دی کِسے وکھّرے بھوِکھّ دے نکش چِتوݨ دی جگِیاسا ہۄر پْرچںڈّ ہۄئی ہَے۔ پںجّابی دی اجۄکی وِگِیان-کہاݨی دا وستُۄ-سںسّار وی اجِہی منُکھّی جگِیاسا اُتے ٹِکِیا ہۄئِیا ہَے۔

پںجّابی وِچ یتھارتھوادی کہاݨی دی پرمپّرا تاں بہُت م}بُۄت رہی ہَے اتے کِتے کِتے پْراکِرتکواد تکّ وی پہُںچّی مِلدی ہَے پر اُس دے ہی اِک بھید ’سچِّییاں کہاݨِییاں‘ دی کۄئی ہۄںد ویکھݨ نُۄں نہِیں مِلدی۔ پںجّابی وِچ تاں وارتک نُۄں وی آم کرکے لۄڑۄں ودھّ گلپی جاں پْرگِیتک رںگّݨ دیݨ دی پِرت ہَے اتے سوَے-جِیونی ساہِت وِچ وی سچّ دے درشن دُرلبھّ ہی ہُںدّے ہن۔ پھِر وی پِچھلے سالاں ’چ ساہمݨے آئے امن گِلّ دے کہاݨی-سںگّْرہِ ’یُۄنِیورسِٹی آپھ لِلِیپُٹّ‘ نیں اِس پکھّۄں دھِیان کھِچِّیا کِہ اُس وِچ گُرُۄ نانک دیو یُۄنِیورسِٹی٬ امّْرِتسر دے کُجھ ادھِکارِییاں اتے شْرۄمݨی گُردُیارا پْربںدھّک کمیٹی٬ امّْرِتسر دے کرتا-دھرتا لۄکاں دی کاپھی ہدّ تکّ ہکِیکی نکشۄ-نِگاری کِیتی گئی مِلدی ہَے۔ اِسے ترہاں پںجّاب پُلس دے اِک رِسالے راہِیں پِچھلے سالاں وِچ پںجّاب پُلس دِییاں اپرادھ-پھائیِلاں اُتے ادھارِت سچِّییاں کہاݨِییاں نُۄں جنتک کرن دا یتن کِیتا گِیا۔24 اِس وِچ شامِل اِک سی جسّی٬ مَیں گُرمِیت بِیان دے رہی ہاں٬ نشتر واںگ دِل ’چ کھُبھّے بۄل٬ راہداری آدِ کہاݨِییاں کُجھ کُجھ جاسُۄسی رںگّݨ والی واکِیا کہاݨی دی مِسال پیش کردِییاں ہن۔ سُرجِیت سِںگھّ پںچھّی نیں ’واکِیا‘ دا بکائِدا ناں دے کے اِک اجِہی بِرتاںتک رچنا ’لںگُّۄر‘ دی رچنا کِیتی ہَے جِہڑی اُس نُۄں ٹرکّاں دے کارۄبار کردے گُرجںٹّ سِںگھّ نیں ’ہڈّبِیتی‘ کہِ کے ’کہاݨی‘ وجۄں سُݨائی سی۔25 اِس وِچ جِیتُۄ ناں دا ڈرائیِور گُہاٹی ولّ گیڑا لائُݨ گِیا لںگُّۄر لَے آئُںدا ہَے۔ مُنافا کھٹّݨ دے منشے نال لِیاںدا اِہ لںگُّۄر ڈرائیِور اتے اُسدے مالک لئی کِویں مُسِیبت دی جڑھ بݨ جاںدا ہَے اتے اُنہاں نُۄں ادالت تکّ لَے کے جاںدا ہَے٬ اِسدا دِلچسپ بِیان اِس ’واکِیا‘ وِچ مِلدا ہَے۔ پںجّابی اخباراں-رِسالِیاں٬ سفرنامِیاں٬ جِیونِییاں٬ سوَے-جِیونِییاں وِچ اِس بھاںت دی رچنا تاں گھٹّ-ودھّ ماترا وِچ مِلدی ہَے پر اُسدے رچناکار اجے اِس رُۄپاکارک-بھید دے سرُۄپ نُۄں سُچیت ہۄ کے نہِیں سِرج رہے جِس کرکے اُہ ’واکِیا‘ رَۄچِک ہۄݨ دے باوجُۄد بِرتاںتک گُلائی تۄں وِروے رہِ جاںدے ہن۔ پںجّابی پاٹھک دی اِس کہاݨی-بھید وِچ ودھ رہی رُچی اِس دے بِہتر بھوِکھّ ولّ سںکّیت کردی ہَے۔ مِسال وجۄں نواں ذمانا ولّۄں کروائے اِک سرویکھݨ دَۄران سال 2007 وِچ پںجّابی پاٹھک دی پہِلی پسںدّ بݨِییاں کہاݨِییاں ’بھار‘ (منِںدّر کاںگ) اتے ’اِک گھر آجاد ہِںدِّییاں دا‘ کاپھی ہدّ تکّ واکِیا دِییاں کہاݨی-جُگتاں نال لِکھِییاں گئیِیاں کہاݨِییاں ہن۔

سمُچّے رُۄپ وِچ کِہا جا سکدا ہَے کِہ آدھُنِک پںجّابی کہاݨی٬ بِرتاںت دا اِک اجِہا رُۄپاکار ہَے جِسنے آپݨی سںجّمی وِدھی اُتے کائِم رہِںدِّیاں وی نِتّ نویں پْریۄگاں نال آپݨی سِرجݨاتمک سمرتھّا نُۄں اِس کدر ودھائِیا ہَے کِہ ہُݨ اِس راہِیں جِیون دی جٹِلتا نُۄں پھڑھ سکݨا اسمبھّو نہِیں رِہا۔ پْریۄگاں دے راہ پئے اِس رُۄپاکار دے اگّۄں بہُت سارے بھید ہۄںد ’چ آ جاݨے وی اِک سُبھاوک ورتارا ہَے۔ آپݨے اِنہاں بھیداں سدکا ہی کہاݨی-رُۄپاکار نیں وستُۄ-یتھارتھ دے ہریک رںگّ نُۄں پںجّابی پاٹھک تکّ پہُںچّائُݨ دا ساہس بھرِیا کارج نیپرے چاڑھن وِچ سپھلتا ہاسل کِیتی ہَے۔