مجھّ نُۄں باہر کڈھّ کے٬ کھُرلی وِچ تُۄڑی دا چھٹالا رلائُںدِیا گھُدُّۄ نیں مجھّ دِییاں ناساں وِچۄں اُڈدی ہواڑ نُۄں تکِّیا تے دھار کڈھّݨ لئی بالٹی لِیائُݨ واستے آواذ دِتّی ۔ پھِر مجھّ دے پِںڈّے 'تے پائی گۄہے نال لِبّڑی پاٹی دری نُۄں سُۄت کِیتا تے پالے نال کمبّدے اںگّاں نُۄں کابُۄ وِچ کرن دی کۄشِش کردا دھُںدّ وِچۄں دُۄر چڑھدے سُۄرج ولّ ویکھݨ لگّا ۔ پر دھُںدّ تاں سُۄرج نُۄں اِںجھ نپّ کے بَیٹھی سی٬ جِویں کۄئی تکڑا بھلوان ماڑے بھلوان دی گِچّی 'تے گۄڈا دِتّی بَیٹھا ہۄوے ۔ گھُدُّۄ دا ہتھّ سہِجے ہی اُس دی دھَۄݨ 'تے چلا گِیا ۔ کئی سال پہِلاں بھلوانی کردِیاں؛ اُس نیں آپݨے اُستاد جِںدّے پدھّری والے دے اتے ہۄر بھلواناں دے گۄڈِیاں دی مار ذۄر کردِیاں تے گھُلدِیاں جھلّی سی ۔ اُںجھ وی اُس دی وِشیشتا ڈھاہُݨ نالۄں ڈھہِݨ وِچ سی ۔ اِسے لئی ہی تاں اُہناں دے پِںڈّ دے بابے 'جھرل' نیں اُہنُۄں مکھَۄل نال کِہا سی٬ "اُئے دھرمِیا ! بھَیݨ دیݨِیا کِڈّا تیرا سرِیر آ ۔ جے رۄذ ڈھہِݨ دا ہی کمّ پھڑنا سی تاں ایدُۄں چںگّا سی کںجّرا ! تیرے سرِیر 'چۄں مۄچھے کرکے دۄ بںدّے بݨ جاںدے ۔ اِک ہل واہِیا کردا تے اِک پٹھّے پائُںدا ۔ ربّ وی سہُرے نُۄں ٹکے دی اکل نِیں …" تے سارے بھراواں 'چۄں چھۄٹا دھرم 'گھُدُّۄ' ہی رہِ گِیا سی ۔ ہُݨ اُہ ناں بھلوان سی تے ناں ہی دھَۄݨ تے کِسے گۄڈے دا ڈر ۔ پر پھِر وی اُہنُۄں لگّا اُہدی دھَۄݨ جِویں پِیڑ کردی ہۄوے ۔ اُس دی دھَۄݨ 'تے اِہ کِس دا گۄڈا سی !
مجھّ چۄݨ لئی بھاڑا تے بالٹی لئی آئُںدی بھَیݨ بچنۄ ; جِہڑی ماں دے مرن تے جِس دِن دی سہُرِئۄں آئی سی٬ اِتھّے ہی سی– گھُدُّۄ نُۄں بالٹی پھڑا کے پٹھِّیاں 'تے آٹا دھُۄڑݨ لگّی ۔
گھُدُّۄ مجھّ دے پِںڈّے 'تے تھاپی مار کے ہیٹھاں بہِ گِیا ۔
" ہَیں وِیرا ویکھیں ناں ! دۄویں وڈّے بھائۄُ آئُݨ ای والے نیں …. وڈّا بھائۄُ رات دا کرم سُۄںہ کۄل اڈّے تے آ گِیا ہۄݨا …ویکھیں ناں …تُۄں جِہڑا سابہ کتاب بݨدا…اُہناں نال نبیڑ لَے …ویکھیں ناں ….ماں دا کٹھّ وی کرنا ہۄئِیا …اُہدے پھُلّ وی ہردوار لَے کے جاݨے آں …سِیاݨِیاں آکھِیا لیکھا ماواں دھِییاں دا …ویکھیں ناں …."
گھُدُّۄ نُۄں بڑی کھِجھ آئی ۔
"اِہ آگی وڈّی بیبے مِنُۄں متّاں دیݨ والی ۔"
اُہ آپ تۄں چھۄٹی بچنۄ بارے سۄچدا ذہِری تھُکّ اںدّر لںگھّا گِیا٬ "کلہ دی بھُۄتنی….."
بچنۄ بۄلی جا رہی سی٬ "ویکھیں ناں …مَینُۄں پتا تیرا ہتھّ تںگّ آ ….پر اِہ کمّ وی اکسر کرنے ہۄئے ۔ مَیں تاں وڈِّیاں نُۄں وی آکھِیا سی ….تہاڈا سردَے….تہاڈا ہتھّ کھُلّہَے …..کۄئی نِیں ..اُہ اگّۄں آںہدے اسِیں کھاݨ لئی داݨے ای کھڑدے آں ۔…ذمِین وی اِہ مُکھت 'چ واہی جاںدَے ….ویکھیں ناں ….سارے تیرے بھائیِئے ارگے کِویں ہۄ جاݨ..سارے مُلکھ تے بھَیݨاں آپݨا ہِسّا لئی جاںدِییاں پر اُہنے کدی اِک وار وی نہِیں آکھِیا …."
گھُدُّۄ جِویں گل وِچ ڈکّا دِتّی بَیٹھا سی٬ چِیک ہی پِیا٬ "اۄ تُۄں وی لَے جاہ تے اُہ وی لَے جاݨ …..ذمِین سہُری نیں وڑا مَینُۄں کارُۄں پاتشاہ بݨا 'تا۔"
اُچّی چِیکوِیں آواذ سُݨ کے ذۄر نال تھݨ نپِّیا جاݨ کرکے مجھّ بھُڑھک پئی ۔ گھُدُّۄ چِتّڑاں پرنے ڈِگّ پِیا ۔ بچائُںدِیاں وی تھۄڑھا کُ دُدھّ ڈُلّہ ہی گِیا ۔ اُس اُٹھ کے پھَۄڑا چُکّ لِیا تے مجھّ 'تے 'کاڑھ ! کاڑھ !!' ورہ پِیا ۔
" ویکھیں ناں …سِدھِّیاں نُۄں پُٹھّا آئُںدَے …" بُڑبُڑائُںدی بچنۄں " پھُۄں پھُۄں " کردی بالٹی پھڑ کے تُر گئی ۔
" اِہنے بیذبان نیں تیرا کی وِگاڑِیا ?" چَۄںکے 'چۄں اُٹھ کے گھُدُّۄ دی پتنی رتنی چِیکی٬" ہۄرناں دا ساڑ وِچارے پشُۄ تے کِئۄں کڈھّدا پھِرداں …."
مجھّ ڈر کے کھُرلی دے اِک بنّے کنّ کھڑے کرکے٬ ڈَیمبرِییاں اکھّاں نال 'کھِما یاچنا' دی مُدرا وِچ کھڑی کمبّی جا رہی سی ۔
دُۄرۄں مۄٹر سائیِکل دی آواذ سُݨائی دِتّی ۔ گھُدُّۄ ڈںگّراں دِییاں کھُرلِییاں وِچ اَیویں ہتھّ مارن لگّ پِیا ۔ کُتِّیاں دے بھَۄںکݨ دے نال –نال آواذ نیڑے آئُںدی گئی تے تھۄڑھی دیر بائد مۄٹر سائیِکل اُہناں دے درواذے اگّے آ کھڑۄتا ۔ رتنی نیں سِر 'تے پلّا لَیںدِیاں ڈِئۄڈھی دا درواذا کھۄلہِیا ۔ اُہدے دۄویں جیٹھ سورن سِںگھّ تے کرم سِںگھّ سن ۔ اُہناں مۄٹر سائیِکل ڈِئۄڈھی وِچۄں لںگھّا کے کچّے وِہڑے وِچ کھڑا کر دِتّا ۔ وڈّے سورن سِںگھّ نیں آپݨِییاں اکھّاں تۄں اَینکاں لاہِییاں٬ رُمال نال اُہناں نُۄں ساف کِیتا تے پھِر دستانے پہِنے ہتھّاں نال اُورکۄٹ تۄں سِلہ نُۄں پُۄںجھدا ڈِئۄڈھی وِچ پئے آپݨے پِئۄ بِشن سِںگھّ دے بِسترے ولّ ودھِیا ۔ چھۄٹے کرم سِںگھّ نیں لۄئی دی بُکّل تے تِلّے والی جُتّے ہیٹھاں لگّا گۄہا اُتارن لئی پَیر نُۄں چَۄںترے دی وٹّ نال گھسائُںدِیاں بچنۄ ولّ مُۄںہ کِیتا "گھُدُّۄ کِتھے آ ?"
بچنۄ نیں بُکّل 'چۄں باںہ کڈھّ کے ڈںگّراں ولّ کِیتی ; جِتھے مۄٹر سائیِکل دے کھڑاک نال کِلّا پُٹا گئے وہِڑکے نُۄں گھُدُّۄ پھڑ رِہا سی ۔
"اۄ آ بھئی بھلوانا ! رتا مشورا کر لِیئے ۔ بھا جی ہُراں تۄں وی رۄج رۄج نُۄں چھُٹّی نِیں آئِیا جاںدا ….. مَینُۄں وی سَۄ کمّ رہِںدّے نیں …..نالے بُڈھّڑی دے پھُلّ جے تُۄں جاݨا تُۄں سہی ….تے جے مَیں جاݨاں تاں سہی ….گںگّا پا آئیِئے …."
" آئُناں " گھُدُّۄ نیں بیپْرواہی نال جواب دِتّا تے پُٹّے ہۄئے کِلّے نال بجھّا وہِڑکا دا رسّا کھۄلہدا آپݨے مُںڈّے نُۄں کہِݨ لگّا٬ "اۄ کاکُۄ مںجّا کڈھّ کے باپُۄ آودے کۄل ڈِئۄڈھی 'چ ڈاہ"
اِس تۄں پہِلاں کِہ کاکُۄ مںجّا لِیائُںدا٬ بُڈھّے بِشن سِںگھّ نیں کِہا٬ "کاکُۄ کھُرسی لَے آ" تے اُہ سِدھّا ہۄ کے اِک پاسے نُۄں کھِسک کے بَیٹھ گِیا تے سورن سِںگھّ لئی 'اۄنا چِر' بَیٹھݨ لئی مںجّی تے تھاں کھالی کر دِتّی ۔ پر سورن سِںگھّ پگّ دا پلّا ٹھِیک کردا مںجّی لاگے داڑھی پلۄسݨ لگّا ۔
سورن سِںگھّ تِنّاں بھراواں 'چۄں سبھ تۄں وڈّا تے پڑھِیا لِکھِیا سی ۔ آپݨی ہِمّت نال پڑھ کے اُہ اۄورسِیئر لگّ گِیا سی تے چںگّی 'کمائی' کردا سی ۔ اُہ شہِر ہی کۄٹھی پا کے رہِ رِہا سی ۔ اِکۄ اِک دھی اُس نیں چںگّے گھر وِیاہ لئی سی ۔ دۄویں مُںڈّے وی چںگِّییاں نَۄکرِییاں تے لگّے ہۄئے سن ۔ چںگّے تے وڈّے لۄکاں نال اُہدا سمپّرک سی؛ لَیݨ دیݨ سی؛ مِلورتݨ سی ۔ اُہدا اِک آپݨا ہی وِشیش دائِرا بݨ چُکّا سی ۔ پِںڈّ اُس دا آئُݨ جاݨ گھٹّ ہی سی ۔ جِہڑی دۄ – ڈھائی کِلّے ذمِین اُس دے ہِسّے آئُںدی سی٬ اُہ گھُدُّۄ ہی واہُںدّا سی تے اُہ بکَۄل اُس دے٬ " کھاݨ لئی سال دے داݨے ہی کھڑدا سی ۔" آپݨے اںگّاں – ساکاں تے یاراں – دۄستاں وِچ اُہ اِہۄ ہی کہِںدّا کِہ اُس نیں ذمِین گھُدُّۄ نُۄں مُفت ہی دِتّی ہۄئی ہَے ۔
کاکُۄ کُرسی لَے آئِیا ۔ لۄہے دی اِہ اِکۄ کُرسی بڑے سالاں تۄں اُہناں دے گھر سی ۔ "پُتّ ! کھُرسی تے کپّڑا پھیر لَے ذرا " بُڈھّڑے بِشن سِںگھّ نیں آپݨی اُڈّے رںگّ والی٬ کھدّر دے امرے دی رجائی نُۄں ٹھِیک کِیتا تے آپݨے کیساں دی جٹُۄری کرکے کمبّدے ہتھّاں نال مَیلی پگّ سِر 'تے لپیٹݨ لگّا ۔ بِشن سِںگھّ جدۄں وی سورن سِںگھّ دے ساہمݨے ہُںدّا سی٬ اُہدی اوستھا اِںجھ ہی ہُںدّی جِویں کۄئی جٹّ تہِسِیلدار دے ساہمݨے کھڑا ہۄوے ۔ اُہ اُس نُۄں کِسے ہۄر ہی مِٹّی دا بݨِیا لگّدا؛ جِہڑی ڈاڈھی ساف ودھِییا تے چِیکݨی ہۄوے ۔ جِسدے خبرے گُڈِّییاں تے باوے بݨدے ہن ۔ سورن دے رہِݨ سہِݨ تے اُس دی پۄچا – پۄچی دے ساہمݨے اُہ آپݨے آپ نُۄں ڈاڈھا کھُردرا جِہا مہِسُۄس کردا ۔ اِس لئی شہِر جا کے اُہ کدی وی سورن دے گھر دے کُۄلے جِہے ماہَۄل وِچ بہُتی دیر نہِیں سی ٹِک سکِیا ۔ اُس نُۄں لگّدا٬ جِویں اُہدے پَیر اُس گھر وِچ ٹھِیک ترہاں ناں اُٹھ رہے ہۄݨ ۔ اُہدی نُۄںہ تے پۄترے پۄترِییاں اُہنُۄں جِویں گھُۄر گھُۄر ویکھدے ہۄݨ ۔ اُہنُۄں لگّدا جِویں کۄئی مِٹّی دے گھُرنِیاں وِچ کھیڈدے سہے نُۄں سںگّمرمر دی گُپھا وِچ چھڈّ آئِیا ہۄوے ۔
کاکُۄ نیں کُرسی ساف کر دِتّی ۔ بِشن سِںگھّ سورن نُۄں اِک – وچن جاں بہُ – وچن وِچ سمبّۄدھن کرن دی دۄ -چِتّی وِچ ہی سی کِہ سورن کُرسی 'تے بَیٹھ گِیا ۔
اجِہے سمیں بِشن سِںگھّ کئی وار آپݨے آپ 'چ ڈاڈھا کچّا جِہا ہُںدّا ۔ اُہدا آپݨا آپ ہُںگّارا اُٹھدا٬ '"اِہ کِہڑا وَیسرائے دا بی اےَ میرا مُںڈّا ای اےَ …مَیں کِئۄں …?"
کرم سِںگھّ آپ ہی مںجّا چُکّ کے ڈِئۄڈھی وِچ لَے آئِیا ۔ اُہ گھُدُّۄ تۄں دۄ سال وڈّا سی ۔ پڑھائی ولۄں لاپرواہ تے شرارتاں 'چ نمبّر اِک ۔ اُہ سںتّی مہِری دے بالݨ وِچ بستا لُکا کے ہاݨِییاں نال کھِدۄ – کھُۄںڈی کھیڈݨ نِکل جاںدا تے چھُٹّی ہۄݨ سمیں بستا چُکّ گھر جا وڑدا ۔ چھۄٹا ہۄݨ کرکے گھُدُّۄ اُہدے نال رہِںدّا ۔ اِکّٹھے ہی اُہ سکُۄل گئے تے اِکّٹھے ہی پڑھائی چھڈّ کے اُہ گھر دے کمّ وِچ پِئۄ دی مدد کرائُݨ لگّ پئے ۔
جوانی چڑھدِیاں ہی کرما تاں پاںڈی بݨ کے سمگلِںگّ دا مال ڈھۄݨ لگّ پِیا تے گھُدُّۄ جِسم دا تاذا تے ہڈّاں پَیراں دا کھُلہا ہۄݨ کرکے بھلوانی ۔ کرمے دا پاںڈی ہۄݨا تاں سُکارتھے آئِیا ۔ ہَۄلی ہَۄلی اُہنے بلَیک دے مال وِچ آپݨا ہِسّا – پتّی رکھّݨا شُرُۄ کر دِتّا ۔ اجّ ہۄر – کلّہ ہۄر ۔ – تے کرما وی لاگلے کسبے دے چَۄںکّ وِچ آپݨا مکان بݨوا کے ٹھاٹھ نال رہِ رِہا سی ۔ ڈیئری تے مُرگی- کھانا کھۄلہ رکھِّیا سی ۔ اُہدے گھر پُۄری لہِر بہِر سی ۔
تے بھلوانی کردا کردا دھرم سِںگھّ گھُدُّۄ دا گھُدُّۄ ہی رہِ گِیا سی ۔ پِئۄ والی ہل تے جںگھّی اُس دے ہتھّ وِچ سی ۔ بابے 'جھرل' نیں بھاویں مکھَۄل وِچ ہی اُہدے دۄ بںدّے بݨ جاݨ, اِک دے ہل واہُݨ دُۄجے دے پٹھّے پائُݨ دی گلّ کِیتی سی – پر گھُدُّۄ سچِّیں ہی واہی وِچ دُۄݨے ذۄر نال لگّا رِہا سی ۔ اُہ آپݨے ولّۄں تاں تیذ دَۄڑن دا بہُت یتن کردا٬ پر سُپنے وِچ ڈر کے بھجّݨ والِیاں واںگ٬ اُس دا ہر چُکِّیا پَیر اگّے دھرے جاݨ دا ناں ہی نہِیں سی لَیںدا ۔ جِویں کۄئی گَیبی شکتی اُہدے لکّ نُۄں جپھّا ماری پِچھاںہ کھِچّی لِجا رہی سی ۔
وہِڑکے دا کِلّا گڈّدِیاں گھُدُّۄ جِئۄں ہی کِلّے نُۄں سٹّ مار رِہا سی اُہنُۄں لگّ رِہا سی جِویں اِہ سٹّ اُہدے آپݨے سِر وِچ وجّی ہۄوے اتے اُہ ہر سٹّ نال ہی دھرتی دے اںدّر نِگھرّدا جا رِہا ہۄوے ۔ من ہی من اُہ دۄہاں بھراواں بارے سۄچ کے اُہ جھُںجّلا اُٹھِیا تے تِیجی بھَیݨ بچنۄ ! ….اُپھ ! اِہ کیہے رِشتے سن ۔
وڈّے تے اُس نُۄں کھِجھ سی کِہ اُہ اںگّا – ساکاں دے ساہمݨے اُہ گھُدُّۄ نُۄں یتِیم جِہا بݨا کے پیش کردا سی ۔ داݨے لِجا کے وی ذمِین بارے اِںجھ کہِںدّا سی؛ جِویں گھُدُّۄ نُۄں دان کر دِتّی ہۄوے ۔ ذمِین گھُدُّۄ تۄں چھڈّی نہِیں سی جاںدی جاں چھڈِّیاں اُس دا گُذارا نہِیں سی ہُںدّا ۔ پر ایداں 'مُپھت دے اہِسان' ہیٹھاں اُس تۄں دبِّیاں وی نہِیں سی جاںدا ۔ تے کرم سِںگھّ تاں برابر دا ہِسّا وی وںڈّ کے لَے جاںدا سی؛ پر اِہ وی اِتراذ کردا سی کِہ گھُدُّۄ دے ہتھّاں وِچ برکت نہِیں ۔ اُہنُۄں ہِسّے وِچۄں کُجھ نہِیں بچدا ۔ اجے کلہ ماں دے پھُلّ چُݨدِیاں اُہ آپݨے بھݨوئیِّئے نُۄں کہِ رِہا سی٬" بھائیِیا ! اَیتکِیں میری سلاہ اے پِںڈّ آلی دۄ کِلّے آپ ہی ٹرَیکٹر نال واہ کے مجھّاں لئی پٹھّے ناں بِیج چھڈّاں ? اِس 'چۄں بچدا بچائُںدا تاں اگّے کُچھ نہی ۔"
"ماڑی گلّ نہِیں …ماڑی گلّ نِیں …چںگّا رہیگا …" بچنۄں دے گھر والا بۄلِیا سی ۔
گھُدُّۄ نُۄں پتا سی کِہ اُہ اُس نُۄں سُݨا کے گلّاں کر رہے ہن ۔ اُہ اںدّرۄں اںدّر بھرِیا پِیتا بَیٹھا سی ۔ بۄلِیا کُجھ نہِیں ۔ ذمِین تاں اگّے ہی تھۄڑھی سی؛ جۄ اِہ دۄ کِلّے وی ہلّ ہیٹھۄں نِکل گئی ? اُس نُۄں پھِکر سی آپ تاں اُہ گلّ کرنۄں جھِجکدا سی ۔ لا پا کے وِچلا بںدّا بھَیݨ – بھݨوئیِّیا سی جاں پِئۄ؛ جِنہاں نُۄں اُہ آپݨا دُکھّ دسّ سکدا سی ۔ اُہناں دی مدّد مںگّ سکدا سی ۔ پر بھݨوئیِّیا تاں اُس دے ساہمݨے کرم سِںگھّ نُۄں ذمِین چھُڈا لَیݨ لئی کہِ رِہا سی ۔ تے بھَیݨ بچنۄں نیں اُس دی مدّد کی کرنی سی ۔ اُس نُۄں تاں اگّے ہی اِتراذ رہِںدّا سی کِہ وڈّے بھرا – بھرجائی اُس نال چںگّا ورتدے سن ۔ اُس نال دُکھّ – سُکھّ وںڈّائُݨ آئُںدے جاںدے سن ۔ اَۄکھے سَۄکھے ویلے کمّ وی آئُںدے سن ۔ سال چھِماہی سُۄٹ وی بݨا دِںدّے سن ۔ پر گھُدُّۄ سی اَۄکھے ویلے تاں مدّد تاں کی کرنی سی اُہنُۄں مِلݨ تاں کی جاݨا ! جے کِدھرے سال چھِماہی اُہدا مُںڈّا آ گِیا تاں اُس بارے کہِںدّی: "ہائِیا ! اینا نمۄہا ! ….مُںڈّا ہۄݨ تے اُہۄ جِہڑے چار پرۄلے جِہے دِتّے سی بسّ ….میری ذبان سڑ جے٬ جے کِتے مُںڈّے نُۄں دۄ ٹاکِییاں بݨا کے دِتِّییاں ہۄݨ جاں چھِلڑ ہی ہتھّ تے رکھِّیا ہۄوے ۔ ویکھۄ ناں …اسِیں کِتے اِہدے پَیسے لِیڑِیاں تے تاں نِیں بَیٹھے …پر پھِر وی بھَیݨ – بھرا دا ہمّا ہُںدّا …ویکھیں ناں ….'تے اُہ اکھّاں تے چُنّی پھیرن لگّ پَیںدی ۔
گھُدُّۄ بچنۄں 'تے اںدّرۄں اںدّر بھُجِّیا پِیا سی ۔ اُس دِن ماں دا سسکار کرن تۄں پہِلاں اِشنان کرائُݨ ویلے ماں دے کنّاں وِچ پئیِیاں سۄنے دِییاں والِییاں لاہ کے وِچکارلی بھرجائی نُۄں پھڑا دِتِّییاں ۔ اُہ جِویں والِییاں تے لتّ پھیردی رہی سی ۔ اِک پل اُہنُۄں ماں تے کھِجھ وی آئی ۔ پر پھِر ماں دا جھُرڑِییاں بھرِیا چِہرا تے ڈُۄںگھِییاں چمکدِییاں اکھّاں یاد آئُݨ تے اُہ ماں دے پِیار وِچ بھِجّ گِیا ۔ اِکۄ ماں ہی سی٬ جِس نیں اُہنُۄں اںتّاں دا پِیار کِیتا سی ۔ سدا اُہدے ہکّ وِچ ڈٹّ کے بۄلی سی ۔ جِہڑی گلّ٬ جِہڑی بھاشا وِچ جِنّے ذۄر اُہ کہِݨا چاہُںدّا ہُںدّا٬ اُہدی ماں اُہ گلّ اُس نالۄں ذۄردار اںدّاذ وِچ کِہا کردی ۔ اُہۄ ہی سی؛ جِہڑی گھُدُّۄ بارے کہِںدّی سی٬ " اِہ تاں میرا لۄلہڑ پُتّ اے٬ بھۄلا بھالا٬ شِواں ورگا ..تُسِیں تاں سبھ کاںٹے اۄ …."
گھُدُّۄ نُۄں افسۄس سی کِہ اُہ مردی ہۄئی ماں دے کۄل نہِیں سی ۔ ساری اُمر ماں اُہدے کۄل رہی پر مرن سمیں اُس کۄلۄں چلی گئی ۔ دۄ مہِینے ہۄئے اُس نُۄں اچانک بُلّا وجّ گِیا تے پاسا مارِیا گِیا ۔
سورن سِںگھّ ماں دا پتا کرن آئِیا تاں اُہ ماں دے ورجدِیاں وی اُس نُۄں آپݨے نال شہِر لَے گِیا تاں کِہ اُس نُۄں وڈّے ہسپتال وِچ داکھل کروا کے اِلاج کروا سکے ۔
لگپگ ڈیڈھ مہِینا اِلاج چلدا رِہا٬ پر بُڈھّڑا تے کمذۄر سرِیر بِیماری دی مار ناں جھلّ سکِیا ۔
تے رہِ گِیا سی باکی بُڈھّڑا بِشن سِںگھّ ۔ جِہڑا اُس دِییاں اَۄکھِیائیِیاں نُۄں سمجھدا سی ۔ اُس دی تںگّی٬ جِس دی آپݨی تںگّی سی ۔ اُس نیں آپ جُ ساری اُمر کِسان دی جُۄن بھۄگی سی ۔ پر اُہ وِچارا اینا نِرماݨ تے دبُّۄ جٹّ سی جاں اِںج کہِ لئیِئے کِہ اُہدے وڈّے پُتّاں دے پَیسے دا جبہا اُس تے کُجھ اِںجھ بَیٹھا سی کِہ اُہ اُبھاسر کے کۄئی گلّ اُہناں نُۄں کہِ ہی نہِیں سکدا ۔
" اۄ آ ماں دِیا شِو جی ! ……ہَیتھے کِلّے نُۄں ای ٹھکّ ٹھکّ کری جانَیں …اسِیں ہۄر وی کمّ کرنَیں……." کرم سِںگھّ نیں گھُدُّۄ نُۄں آواذ ماری ۔
گھُدُّۄ مِٹّی نال لِبّڑے ہتھّ تیڑ دی چادر نال پُۄںجھدا اُٹھ کھڑھا ہۄئِیا تے ہَۄلی ہَۄلی تُردا ڈِئۄڈھی وِچ آݨ کے اُنہاں کۄل کھڑھا ہۄ گِیا ۔
"بہِ جا", کرم سِںگھّ نیں گھُدُّۄ نُۄں مںجّے تے بَیٹھ جاݨ لئی اِشارا کِیتا ۔ بچنۄں وی بُکّل سواردی پِئۄ دی پُیاںدی آ بَیٹھی ۔
" بذُرگا ! بھا جی راتِیں میرے کۄل آگے سی ۔ اسِیں تا تہاڈے نال مشورا کرن آئے آں……"
"کرۄ پی مشورا …جِہڑا کرنا …کی گلّ اےَ …" بِشن سِںگھّ نیں ہَۄلی جِہی داڑھی کھُرکی ۔
" ویکھ سلاہ نال رلکے –آپۄں وِچ اسِیں جِہڑی گلّ کراںگے …اُہدے نال دی رِیس نِیں ….." کرم سِںگھّ اِک پل رُکِیا تے سارِیاں دے چِہرِیاں ولّ تکِّیا ۔
پھِر کھںگھُّۄرا مار کے بۄلِیا٬ " گلّ تاں اِہ ہَے کِہ ماں دا کٹھّ کرنا گجّ وجّ کے ….سارے اںگّ – ساک سدّݨے نیں …بُڈھّڑی کرماں آلی ….دۄہتِیاں پۄتِیاں والی ہۄ کے …اُمر بھۄگ کے گئی آ ….اُہنُۄں وڈِّیاں کرنا ….ہَیں کی سلاہ اےَ ?"
"پُتّ ! میری سلاہ کی ہۄݨی اےَ ….پر ساڈے ارگے چھۄٹے بںدِّیاں نُۄں کاہدا وڈّا کرنا ہۄئِیا …" بِشن سِںگھّ دی ٹُٹّوِیں آواذ سی ۔
"مَیں وی کرم سِںگھّ نُۄں کِہا کِہ اِہ پھذُۄل کھرچی اےَ …اِہ منّدا نِیں …" سورن سِںگھّ نیں رائ دِتّی ۔
"اۄ بھا جی ! بھائیِچارا کی آکھُۄ ! چںگّے بھلے پُتّ کمائُںدے …پَیسے والے …. کی مری پَیگی …تُہاڈے پڑھِیاں لِکھِیاں لئی ہئۄُ پھجُۄل کھرچی ….نالے تُہانُۄں کی …تُسِیں تاں شہِر رہِݨا ۔ ایتھے مِہݨے تاں سانُۄں وجّݨے نیں …."کرم سِںگھّ اجے بۄل ہی رِہا سی کِہ بچنۄ اُہدی گلّ ٹُکّ کے بۄل پئی:
"…ہاہۄ نہِیں نہِیں بھا جی٬ تُسِیں وی کِہۄ جِہِییاں گلّاں کردے اۄ …" بچنۄ سورن سِںگھّ نُۄں تِکھّی ہۄ کے پئی٬ " بھائۄُ کرم سِںگھّ ٹھِیک آںہدا اے ….اُدھر میرے سہُرے تاں تِیارِییاں وی کسّی بَیٹھے ہۄݨے نیں …مَینُۄں تاں دراݨِییاں جیٹھاݨِییاں چھِبِّییاں دے دے مار چھڈّݨا …."
گھُدُّۄ نُۄں پتا سی؛ بِشن سِںگھّ دے راہِیں گلّ اُس نال ہۄ رہی سی ۔ اُس دا جِیء کِیتا بچنۄں دے وٹّ کے چُپیڑ مارے ۔ سورن سِںگھّ ٹھِیک کہِ رِہا سی کِہ اِہ فذُۄل کھرچی ہَے ۔ گھُدُّۄ نُۄں آپݨا گھر دِس رِہا سی "ویکھۄ بھائی ! مَیں پِچھّے تاں نہِیں ہٹدا ۔ جِنّا خرچ میرے ہِسّے آئُںدا٬ دسّ دِئۄ اٹا سٹا …پر میرا …" سورن سِںگھّ بۄلِیا ۔
گھُدُّۄ نُۄں آس سی کِہ سورن سِںگھّ اِس دے وِرۄدھ وِچ ڈٹیگا ۔ پر اُہدے سہارے دی لجّ چھیتی ہی اُہدے ہتھّۄں ڈِگّ پئی تے اُہ سۄچاں تے فِکراں دے کھُۄہ وِچ دھڑمّ ڈِگّ پِیا ۔ اُہ دھُکھ رِہا سی تے اُہدے اںدّر ہی اںدّر دھُۄیاں اِکّٹھا ہۄ رِہا سی ۔
"پںجّ ستّ ہذار تاں سہِجے لگّ جُ ۔ نالے بھاجی ہُرِیں کہِںدّے آ٬ ستائی سَۄ رُپَییا ماں دی بِیماری تے اِہناں کھرچ کِیتا ۔ آپاں تِنّاں نُۄں نَۄ نَۄ سَۄ آئُںدا…." کرم سِںگھّ سارے خرچ دا وِستھار دسّ رِہا سی ۔
ماں دی بِیماری دا خرچ وںڈّے جاݨ دی گلّ سُݨ گھُدُّۄ نُۄں دھکّا لگّا ۔ اُہ دںدّا وِچ بُلّہ ٹُکّݨ لگّا ۔ اُہنُۄں سُجھّ نہِیں سی رہی٬ کی کہے – کی ناں کہے ?
" ماں دی بِیماری تے خرچ کرتا ۔ پھِر کی اےَ ? اِہنے وِچارے نیں ساری اُمر اُہنُۄں رۄٹی وی تاں کھوائی ہَے ۔" بِشن سِںگھّ نیں ہِمّت کرکے جِویں گلّ کہِ ہی دِتّی ۔
"لَے ویکھیں ناں باپُۄ….آہ رئی نہی ٹھِیک … جے اِہنے رۄٹی کھوائی تاں ساری اُمر گلمّ وی تاں اِہدا ای کردی رہی اےَ ۔ اِہدے نِیاݨے سامبھے٬ گُۄںہ مُۄت دھۄتا …" بچنۄں بُکّل 'چۄں ہتھّ کڈھّ کے پںجّا ہِلا ہِلا گلّاں کر رہی سی٬" ویکھۄ ناں ماں پِئۄ دے ہِسّے دی جَیداد وی تاں پھِر اِہۄ کھاںدا سی …" " …تُۄں تُۄں چُپّ وی کر ۔ وڈّی وکِیلݨی آ 'گی ۔" گھُدُّۄ چمک کے پِیا ۔
اُہدِییاں ناساں فرک رہِییاں سن ۔ اینی ٹھںڈّ وِچ وی اُہدا متھّا بھکھّ رِہا سی ۔
" لَے … مَیں نہی بہِںدّی ویکھیں ناں اِہنُۄں تاں مَیں ذہِر لگّدی آں نِرہی ..ویکھیں ناں ..لَے مَیں نہی بہِںدّی …" بچنۄں ہتھّ ماردی گُسّے وِچ اُبلدی تُر گئی ۔
تݨائۄ والا ماہَۄل بݨ جاݨ کرکے کرم سِںگھّ نیں گلّ ٹالݨی چاہی کِہ بچنۄں مُۄںہ بھُیاں کے پھِر بۄل پئی ۔
"ویکھیں ناں ….میرا ہِسّا وی آ ذمِین 'چ …تُۄں بہُتا آئِیاں ….وکِیلِنی تاں وکِیلِنی سہی …"
"چلّۄ چھڈّۄ ! باکی گلّاں پھِر کر لاںگے ….شاںت ہۄوۄ …" تے کرم سِںگھّ اَیتکِیں سِدھّا گھُدُّۄ نُۄں سمبّۄدھن ہۄئِیا٬ " بھاجی کۄل ٹَیم نہی …بُڈھڑّی دے پھُلّ دسّ تُۄں گںگّا لَے کے جاݨے جاں مَیں …"
دۄ مِںٹّ گھُدُّۄ چُپّ کرکے بَیٹھا رِہا ۔ اُہدے اںدّر انیکاں وِچار اِک دُۄسرے نُۄں لِتاڑدے ہۄئے٬ کٹّ – وڈھّ کے بھجّے جا رہے سن ۔
پل بھر لئی باہرلی دھُںدّ جِویں اُہدے اںدّر پسر گئی سی ۔ اُہ سُنّ ہۄئِیا گُمّ سُمّ بَیٹھا رِہا ۔ تے پھِر جِویں اُہدا دھُکھدا اںدّر مچّ پِیا ہۄوے ۔ اُہ اِک دم اُٹھ کے کھڑۄ گِیا ۔
"ویکھۄ جی ! تُہاڈے تۄں کۄئی گُجھّی چھِپی گلّ نہی….آپاں آں مرڑے….آپݨے تۄں تاں اجے نہی جے اِہ گںگّا گُںگّا پُگّدِییاں …۔" اُہ پل بھر لئی رُکِیا ۔ سںگھّ ' چ رُکِیا تھُکّ جھٹک کے بۄلِیا٬" جے بہُتی گلّ اےَ …تاں بُڈھّڑی دے پھُلّ تُسِیں گںگّا پا آئۄ …تے اَیہ بُڈھّڑا بَیٹھا تُہاڈے ساہمݨے جِئۄںدا جاگدا …" اُس بِشن سِںگھّ ولّ اِشارا کِیتا – "اِہدے مَیں 'کلّا ای گںگّا پا آئۄُں …"
تِنّے پِئۄ – پُتّ ہَیران ہۄئے اُس دے مُۄںہ ولّ ویکھ رہے سن ۔ پر اُہ رُکِیا نہِیں ۔
"…سچّی گلّ آ …اجے آپݨی پُجّت نہی …تے جے اِہ سَۄدا وی نہی منذُۄر تاں سردار جی …اَۄہ کِلّی ' تے میرے تِیجے ہِسّے دے پھُلّ لِیا کے ٹںگّ دِئۄ …جدۄں میری پہُںچّ پئی …مَیں آپے پا آئۄُں …"
تے اُہ اُہناں دے وِہںدِّیاں وِہںدِّیاں مُۄںہ گھُٹّ کے اںدّر تُر گِیا ۔