اِکبال سِںگھّ رامُۄوالِیئے دی چَۄتھی برسی ’تے اُہدے بارے سِمرتی گْرںتھّ چھپِیا ہَے٬ جِس وِچ شردھاںجلِییاں٬ رچنا سمِیکھِیا تے اُہدِییاں کُجھ رچناواں شامل ہن۔ اُس نیں پہِلا ساہ 22 پھروری 1946 نُۄں رامُۄوالے دے کچّے کۄٹھے وِچ لِیا سی اتے آکھری ساہ 17 جُۄن 2017 نُۄں ٹۄراںٹۄ دے پْرِںسِّذ مارگریٹ کَیںسر ہسپتال دے رُۄم نمبّر 1712 وِچ لِیا۔ جمّݨ ویلے پھگّݨ دی کۄسی رُتّ سی تے چلاݨے والے دِن ہاڑھ دی تپدی دھُپّ۔ اُہدے جنم سمیں اُہدی ماں نُۄں دُدھّ نہِیں سی اُتّر رِہا۔ جنم تۄں لَے کے ڈیڈھ سال تک اُہ گُیاںڈھی مُسلمان سمدُۄ دی بیئۄَلاد اَۄرت گُجری دے دُدھّ ’تے پلِیا۔ اِسے کرکے آںڈھی-گُیاںڈھی اُس نُۄں ’گُجری-آلا‘ کہِںدّے رہے۔ اُس نیں سوَے-جِیونی ’سڑدے ساذ دی سرگم‘ دے پہِلے کاںڈ دا ناں ہی ’گُجری مردی نہِیں‘ رکھِّیا۔

اِکبال لٹھّا بںدّا سی۔ کمال دا کلاکار۔ کوی٬ کوِیشر٬ گائِک٬ ساجِںدّا٬ کہاݨِیکار٬ ناولکار٬ نِبںدھّکار٬ مِیڈِییاکار٬ بھاشنکار٬ ادھِیاپک تے سماج سیوک-اِلَیون اِن ون۔ اُس نُۄں انیکاں ناںواں نال بُلائِیا جاںدا سی۔ کۄئی اُس نُۄں ڈھۄل کہِںدّا٬ کۄئی ملّا٬ کۄئی کوِیشر کا اکبال٬ کۄئی اِکبال گِلّ٬ کۄئی بالی گِلّ تے کۄئی اِکبال رامُۄوالِییا۔ گۄرے اُہدا ناں اِکّبَیل گِلّ لَیںدے۔ کُجھ کوِتاواں اُس نیں اَیسّ. اِکبال ناں ہیٹھ وی چھپوائیِیاں۔ اُس دے ادھّی درجن تۄں ودھّ ناںواں وِچ اِک ناں ’گُجری-آلا‘ وی بۄلدا رِہا۔ رچھپال گِلّ دا اُہ اِکبال بائی سی تے سُکھساگر دا میرا اِکبال۔ باپُۄ کرنَیل سِںگھّ پارس دا ڈھۄلا تے بیبے دلجِیت کَۄر دا اکبال سِئۄں۔ ساڈا اُہ مۄہکھۄرا رامُۄوالِییا بیلی سی۔

گُجری٬ جِیہدا دُدھّ اِکبال دے لہُۄ وِچ رچ چُکا سی٬ ہِںدّ-پاکِہ دی ’آذادی‘ دی بربادی وِچ ماری گئی۔ پارس پرِوار نیں اُس نُۄں بچائُݨ دی پُۄری واہ لائی٬ پر اُہ گُجری نُۄں بچا ناں سکِیا۔ مُسلمانی گُجری دا دُدھّ چُںگھّ کے اِکبال دھرماں-جاتاں دی جکڑ تۄں آذاد سَیکُۄلر اِنسان تے ترکشِیل وِدوان بݨِیا۔ اُہ ہۄر وی بہُت کُجھ بݨِیا۔ اُہدی بیبے دسّدی ہُںدّی سی٬ “پُلسِییاں دی دھاڑ جدۄں تُۄڑی والے کۄٹھے `چ وڑی٬ پِچھّے-پِچھّے مَیں تے تیرا باپُۄ سی۔ تُۄں٬ کاکا٬ گُجری دے پٹّاں `تے سُتّا پِیا سی۔ سِپاہی٬ اکبال سِئہاں٬ گُجری نُۄں تیرے سمیت ای دھُۄہ کے جِیپ کۄل لَے گئے۔ مَیں تے تیرا باپُۄ مگرے-مگر٬ ’چھڈّ دِئۄ ابلا نُۄں٬ جالمۄں!’ مَینُۄں میری ماں دِییاں کُۄکاں سُݨائی دیݨ لگِّییاں٬ ’دیکھِئۄ میرا مُںڈّا ناں مار دِئۄ!’ دۄ-تِنّ سِپاہِییاں نیں گُجری دِییاں باہاں مرۄڑ کے مَینُۄں اُس دی بُکل `چۄں مُۄلی واںگ پٹّ لِیا۔ جِیپ دا پِچھلا ہِسّا ہیٹھاں نُۄں ڈِگِّیا٬ تے جِیپ `چ سُٹِّییاں پاکِستان دِییاں دۄ پھاکڑاں بھِیڑ دِییاں نذراں تۄں اُہلے ہۄ گئیِیاں۔ اُہ… اُہ بسّ… جِیپ `چ ہی پُۄری ہۄ گئی!”

’کلّی رامُۄوالے دی گُجری ہی نہِیں٬ پںجّاب دِییاں لکھّاں گُجرِییاں آذادی دے ناں اُتے پںجّاب-وںڈّ دی بھیٹا چاڑھ دِتِّییاں گئیِیاں٬ جِنہاں دے وَیݨ امّْرِتا پْرِیتم نیں ’اجّ آکھاں وارس شاہ نُۄں‘ کوِتا لِکھ کے پائے۔ اُہ وَیݨ اِکبال دی کوِتا وِچ وی سُلگھدے رہے۔ اُس دے پہِلے کاوِ-سںگّْرہِ دا ناں ہی ’سُلگھدے اہِساس‘ ہَے۔ 1947 وِچ جِنّا اُپدّر مذہبی جنُۄنِییاں نیں آپݨے ہمسائِیاں اُتے ڈھاہِیا٬ شائِد ہی کِتے ہۄر ڈھاہِیا گِیا ہۄوے۔ دھرم دے ناں ’تے راجنِیتی کردے سِیاستداناں اتے چھُرے/تْرِشُۄل/کِرپاناں چلائُںدے جنُۄنِییاں تۄں دُکھی ہۄئے اِکبال نیں مرگ دے بِسترے ’تے پِیاں پرِوار نُۄں کہِ دِتّا سی کِہ میرے مرن ’تے کۄئی دھارمِک رسم رِیت ناں کِیتی جاوے۔ جے کِیتی تاں مَیں سمجھاںگا مَینُۄں دُبارا مارِیا جا رِہَے! 25 جُۄن 2017 نُۄں برَیمپٹن دے کریٹۄرِیئم وِچ اُہدے پھِئۄُنرل سمیں کۄئی دھارمِک رسم رِیت نہِیں سی کِیتی گئی۔ وڈّی گِݨتی وِچ پہُںچّے اُہدے پِیارِیاں نُۄں ماتمی دھُن سُݨائُݨ, اِکبال-رچھپال دی آواذ وِچ رِکارڈ کِیتی کوِیشری ’جگّ جںکّشن ریلاں دا‘ تے ’دُنِییا چہُں کُ دِناں دا میلا‘ گائُݨ اتے ورِیام سںدھُّۄ تے سُرِںدّر دھںجّل ولّۄں بھاوبھِنِّییاں شردھاںجلِییاں دیݨ اُپرںتّ دیہ اگنی دے ہوالے کر دِتّی گئی سی۔

ورِیام سِںگھّ سںدھُّۄ نیں کِہا سی٬ “ساڈا اِکبال اجے ستّراں بہتّراں سالاں دا کِتھے ہۄئِیا سی! اجے تاں اُہدی رُۄہ٬ وِچار تے وِہار اںدّر جوانی دا جۄش ٹھاٹھاں مار رِہا سی۔ اجے تاں اُہدے اںدّر ترکسںگّت٬ سںتُّلِت تے شکتِیشالی سۄچاں دی لِشک لِش لِش لِشکدی پئی سی۔ اجے تاں اُہدے اںدّر نکّۄ-نکّ بھرِیا٬ اُملدا-اُچھلدا تے بیرۄک وگدا مُہبّت دا درِیا چھل چھل چھلکدا پِیا سی۔ اجے تاں اُہدے بۄلاں وِچلی ’سچّ سُݨائِسی سچّ کی بیلا‘ والی گڑھک جِئۄں دی تِئۄں کائِم سی۔ اجے تاں اُہدی کلم وِچلی لۄہڑے دی جوانی اںگّڑائیِیاں بھر رہی سی تے شبد-سِرجݨا دا جلَۄء دگ دگ دگدا پِیا سی کِہ اُہ اِہ سارا کُجھ آپݨے نال لَے کے اچنچیت الۄپ ہۄ گِیا۔ اجے تاں اُہنے میرے آکھے لِکھی آپݨی سوَے-جِیونی دا تِیجا بھاگ لِکھݨا سی تے جِس بارے اُہنے مہِینا پہِلاں آپݨی مِٹھّبۄلڑی ذبان وِچ کِہا سی٬ ’وِیر جی! چھیتی ہی تُہانُۄں نواں چَیپٹر لِکھ کے بھیجاںگا۔‘ اُہنے جاݨا تاں سی٬ پر اُہ آپݨے نال کِہڑے کِہڑے رںگّ تے کِہڑِییاں رَۄشنِییاں لَے گِیا٬ اِس دا انُمان لائُݨا بہُت اَۄکھا اے۔”

ایک مُساپھِر دے سپھر جَیسی ہَے سبھ کی دُنِییاں

کۄئی جلد میں کۄئی دیر میں جانے والا۔

اُسے رُکھست تۄ کِییا٬ ہمیں مائلُۄم ناں تھا

گھر ساتھ ہی لے گِیا٬ گھر چھۄڑ کے جانے والا۔

اِس سںسّار دے جگّ-جںکّشن نُۄں اُہ سدا لئی الوِدا آکھ گِیا۔ اُبالے کھاںدے وِچاراں والا٬ لٹ لٹ مگھدے جذبِیاں دا سیک چھڈّݨ والا کھَۄلدا سمُںدّر سدا لئی شاںت ہۄ گِیا۔ اِک دہِکدا سُۄرج برپھ دے گۄلے دی کیسری ٹِکّی واںگ کھُر کے الۄپ ہۄ گِیا تے آپݨے وِچاراں دا کِرمچی رںگّ بِکھیر ڈُۄںگھے ہنیرِیاں وِچ نِواس کرن لئی جا بَیٹھا اے۔ اُہ تاں چلا گِیا اے٬ پر کی ساڈے دِلاں وِچۄں وی اُہ کِتے جا سکدا اے!

لا کے سر ’چۄں اِک ڈُبکݨی

پںچھّی کدۄں دا اُڈّ گِیا٬

پاݨی تاں پر کمبّدا رہیگا دیر تکّ…۔

اِکبال کی نہِیں سی؟ پِیارا پتی تے پِتا سی۔ بھراواں دی باںہ۔ بھَیݨاں دا چھِںدّا وِیر۔ سںسّار پدھّر ’تے وسدے پںجّابِییاں دے دُکھ-سُکھ نال جُڑویں تے بھکھدے مُدِّیاں بارے بیباک٬ ترکسںگّت تے سچّی گلّ کہِݨ تے کرن والا۔ آپݨی لڑائی لڑ کے سماج تے جِیون وِچ آپݨا ناں-تھاں بݨائُݨ وِچ لگّے سںگھّرششِیل لۄکاں دا پْرسںسّک۔ اُہنُۄں کِسے دا اگّے ودھݨ لئی کِیتا سںگھّرش ویکھ-سُݨ کے چاء چڑھ جاںدا سی۔ جِتھے تے جدۄں وی کِسے مدد دی لۄڑ ہُںدّی٬ اُہ دِل دے سارے چاء نال اُہدے لئی آپݨا آپا ارپݨ کر دِںدّا۔ اُہ چالُۄ بںدِّیاں واںگ ’ہاں جی ہاں جی‘ وِچ سِر ہِلائُݨۄں اِنکاری سی تے جۄ اُہنُۄں ٹھِیک تے چںگّا لگّدا سی٬ اُہدے ہکّ وِچ گرجوِیں پر سںتُّلِت آواذ اُٹھائُݨ والا جُجھارُۄ سی٬ جِس نیں سدا آپݨی ہِکّ تے دھَۄݨ نُۄں وِرۄدھِییاں دے وار کھاݨ لئی سِدھّا رکھِّیا۔ اُہدے وِچ کۄئی وِںگّ ول نہِیں سی۔ اُہ لۄڑوںدّاں دِییاں چھتّاں ہیٹھ آسرا دیݨ والا سِدھّا ستۄر شتِیر سی۔

سۄشل مِیڈِییا ’تے اِکبال بارے لِکھِییاں گئیِیاں ٹِپّݨِییاں وِچ اُہدے بارے جۄ وِشیشݨ ورتے گئے٬ اُہ اُہدِییاں لِکھتاں٬ اُہدے وِچاراں تۄں پْربھاوِت اُنہاں لۄکاں ولّۄں ورتے گئے٬ جِنہاں وِچۄں بہُتے اُہنُۄں نِجّی تَۄر ’تے مِلے ہۄئے نہِیں سن٬ پر اُہدے وِچاراں دی بیباکی٬ دلیری تے ترکشِیلتا اتے سچّائی نیں اُنہاں دی رُۄہ نُۄں ٹُمبِّیا سی۔

مہان شکھسِیئت٬ نِگھّا تے مِلݨسار اِنسان٬ پںجّابی وارتک دا انُۄٹھا رچنہارا٬ سچّ دا سُۄرج٬ مِلاپڑا تے رُۄہ نُۄں ٹُمبّݨ والا اِنسان۔ نِماݨِیاں٬ نِتاݨِیاں دا یار۔ اُہ رَۄݨکی بںدّا سی٬ مکھَۄل کر وی لَیںدا تے سہِ وی لَیںدا سی۔ کِیا باتاں اُہدی شائِری٬ وارتک تے بیباکی دِییاں۔ اجمیر اَۄلکھ دے مگرے دۄ دِناں بائد پںجّابی دا اِک ہۄر ہِیرا تُر گِیا۔ بںدّا تُر جاںدا ہَے٬ پِچھّے یاداں رہِ جاںدِییاں نیں۔ اجمیر تے اِکبال دے سںگھّرش نُۄں سلام!

اجمیر تے اِکبال دۄہیں دھرماں دی سںکِّیرنتا تے کٹّڑتا دے وِرُدھّ سن۔ دۄہاں دے دھِییاں ہی جنمِییاں٬ جِنہاں نُۄں پُتّراں تۄں ودھّ سمجھِیا گِیا۔ دۄہاں نیں جِیںدے جِیء کہِ دِتّا سی کِہ ساڈے مرنے اُتے دھارمِک رسماں ناں کِیتِییاں جاݨ۔ اُدّݨ اِکبال نُۄں وِدائِگی سمیں شۄک وِچ جُڑے وڈّے جن سمُۄہ نیں اُہدی سۄچ اُتے پہِرا دیݨ دا ہی اہِد کِیتا سی۔

اِکبال رامُۄوالِییا ساہِتک ہلکِیاں وِچ چرچِت ناں سی۔ دیش وِچ وی تے وِدیشاں وِچ وی۔ پںجّابی ساہِت وِچ اُہ نِویکلی تھاں بݨا چُکا سی۔ اُس دے پںجّ کاوِ سںگّْرہِ٬ ’سُلگھدے اہِساس‘, ’تِنّ کۄݨ’, ’کُجھ وی نہِیں‘, ’پاݨی دا پرچھاواں‘ تے ’کوِتا مَینُۄں لِکھدی ہَے‘ چھپے۔ اِک کاوِ-ناٹ ’پلںگھّ-پگھُۄںڑا‘ چھپِیا۔ اِک کہاݨی سںگّْرہِ ’نِکِّییاں-وڈِّییاں دھرتِییاں‘, اںگّریذی وِچ دۄ ناول ’دا ڈَیتھّ آپھ اے پاسپۄرٹ‘ تے ’دِ مِڈئیئر پھرائۄُن‘ چھپے۔ پںجّابی وِچ ناول ’مَۄت اِکّ پاسپۄرٹ دی‘, سوَے-جِیونی دے دۄ بھاگ ’سڑدے ساذ دی سرگم‘ تے ’برپھ وِچ اُگدِیاں‘ اتے سَیںکڑے آرٹِیکل اُہدے جِیںدے جِیء چھپے۔ اُہدِییاں کُجھ رچناواں اݨچھپِییاں وی رہِ گئیِیاں۔ اُس نیں اجے ہۄر بہُت کُجھ لِکھݨ تے چھاپݨ دا پْرۄگرام بݨائِیا ہۄئِیا سی۔

مَینُۄں یاد آ رہے نیں 1970-71 دے اُہ دِن۔ اُنہِیں دِنِیں مَیں لالا لاجپت رائے کالج ڈھُڈِّیکے دا کارجکاری پْرِںسِّیپل ساں۔ جُلائی دے مہِینے اِک چھِیٹکا جِہا سُنکھّا نَۄجُیان مَینُۄں دپھتر وِچ مِلݨ آئِیا۔ گۄرا رںگّ٬ سۄہݨی پگّ٬ شَۄکِین پہِراوا۔ بۄلِیا تاں آواذ پہِلاں ہی سُݨی ہۄئی لگّی۔ اُںج مَیں اُس نُۄں پہِلی وار مِل رِہا ساں۔ اُس نیں آپݨا ناں اِکبال رامُۄوالِییا دسِّیا۔ مَیں سمجھ گِیا کِہ اُہ کوِیشر کرنَیل سِںگھّ پارس دا پُتّر ہَے٬ جِس نُۄں مَیں ریڈِیئۄ تۄں سُݨدا رہِںدّا ساں۔ پتا لگّا کِہ اُہ اںگّریذی دی اَیمّ. اے. سَیکںڈّ کلاس کر گِئَے تے کالج دی اَیڈ پڑھ کے لَیکچرر لگّݨ لئی ارذی دیݨ آئِیا ہَے۔ مَیں اُس نُۄں دسِّیا کِہ ہالے کالج نُۄں پارٹ ٹائیِم لَیکچرر دی لۄڑ ہَے۔ اگلے سال پھُلّ ٹائیِم پۄسٹ بݨ جاویگی۔ جے اُہ پارٹ ٹائیِم لَیکچرار لگّݨ لئی تِیار ہَے تاں ہُݨے رکھّ سکدے ہاں۔ اُہ اِہ کہِ کے چلا گِیا کِہ سُدھار دے کالج وِچ وی ٹرائی کر رِہاں۔ جے اُتھے گلّ ناں بݨی تاں تُہاڈے کۄل ہی آ جاواںگا۔

مَیں کئی وار سۄچداں کاش! اُہ ساڈے کۄل آ جاںدا تاں شائِد اُہ وی میرے واںگ ڈھُڈِّیکے ہی لمّا سماں ٹِکِیا رہِںدّا تے نکسلی گیڑ ’چ کَینیڈا ولّ بھجّݨۄں بچ جاںدا!