پںجّاب دی جرکھیذ مِٹّی نُۄں مہان وِدوان٬ گُرُۄ٬ یۄدھے اتے کُربانِییاں دے مُجسّمیں پَیدا کرن دا ماݨ ہاسل ہَے۔ پںجّاب دے جائے کِرتی کمائۄُ پُتّراں وجۄں جاݨے جاںدے رہے ہن۔ اِتھّے دُۄجِیاں دے دُکھّاں درداں لئی کُربانِییاں دیݨ دی روائِت رہی ہَے۔ پںجّاب دی دھرتی دِییاں جائیِیاں لدھِّییاں٬ دُۄجِیاں دِییاں دھِییاں بھَیݨاں دی اِذّت دی راکھی لئی جان دی باجی لائُݨ والے دُلّے جمّدِییاں رہِییاں ہن۔

پںجّاب دے لۄک کدے دُۄجِیاں دِییاں دھِییاں بھَیݨاں دے راکھِیا وجۄں جاݨے جاںدے سن پر اجّ ہالات اِہ ہن کِہ اِتھّۄں دِییاں دھِییاں بھَیݨاں آپݨی ہی دھرتی ’تے مہِپھُۄج نہِیں ہن۔ کدے کِسے نیں سۄچِیا وی نہِیں سی پںجّاب دی دھرتی دِن دِیوی اجِہِییاں گھِنائُݨِییاں وارداتاں دا اِلاکا بݨ جاویگی٬ جِہناں نُۄں دیکھ پڑھ کے پںجّاب دے ماݨ متّے اِتِہاس نُۄں وٹّا لگّیگا۔ پِچھلے کُجھ ارسے تۄں پںجّابی سماج کئی ترہاں دے سںکّٹاں دا شِکار ہۄئِیا نذر آئُںدا ہَے۔ بیرُذگار پھِر رہی جوانی نُۄں آہرے نہِیں لائِیا جا سکِیا٬ اِس کارن اِتھّے چھۄٹے وڈّے کئی گَیںگ پَیدا ہۄ گئے ہن جۄ آپس وِچّ وی آئے دِن لڑدے ہن اتے سماج دی شاںتی لئی وی کھترا بݨدے جا رہے ہن۔ لُٹّاں-کھۄہاں٬ دھکّے شاہِییاں اتے چھۄٹے مۄٹے جھگڑِیاں تۄں ہُںدّے کتلاں دِییاں کھبراں آم ہۄ گئیِیاں ہن۔ لۄک دھرماں٬ جاتاں اتے ڈیرِیاں دے نام ’تے لڑ رہے ہن۔ سَۄڑی راجنِیتی دی بدَۄلت پیںڈُۄ بھائیِچارا کھیرُۄں کھیرُۄں ہۄ گِیا ہَے۔ آپݨی ہئُمَے نُۄں ودھّ تۄں ودھّ پٹھّے پائُݨ دی منۄبِرتی ودھّ رہی ہَے۔ پںجّاب دے ہر پِںڈّ دے کُجھ کُ پرِوار اجِہے مِل جاݨگے جۄ پِچھلے 10-15 سالاں وِچّ ذمِیناں تۄں واںجھے ہۄ گئے ہن اتے رۄٹی دے جُگاڑ لئی اِہ لۄک شہِراں وِچّ مذدُۄری جاں ہۄر چھۄٹے مۄٹے دھںدّے کرن لئی مجبُۄر ہۄ گئے ہن۔ دُۄجے پاسے پڑھے لِکھے نَۄجُیان٬ جِہناں دی بہُگِݨتی بی اَیڈّ٬ اَیمّ اَیڈّ٬ اَیمّ اَیسّ سی اتے اَیمّ ٹَیکّ ورگِییاں ڈِگرِییاں لئی سڑکاں تے رُل رہے ہن۔ ہر پاسے مںدّی دا آلم ہَے۔ ہڑتالاں رۄس مُذاہرے اتے بھُکھّ ہڑتالاں ورگے ورتارے ودھ رہے ہن۔ ہر پاسے اشاںتی اتے اسںتُّشٹی دا ماہَۄل ہَے٬ پر سرکار شاںت ہَے۔ کُجھ ارسے تۄں پںجّاب دی دھرتی ’تے گھݨَۄنِییاں گھٹناواں لگاتار واپر رہِییاں ہن جِہناں نال پںجّاب اتے پںجّابِیئت دے وکار نُۄں دھکّا لگّا ہَے۔ مۄگا بسّ کاںڈ ورگِییاں گھٹناواں واپر رہِییاں ہن۔

پںجّاب دی دھرتی٬ جِس نُۄں ماݨ نال پںجّ پاݨِییاں دی دھرتی آکھدے ہاں٬ دی ہوا٬ مِٹّی٬ پاݨی برباد ہۄ گئے ہن۔ 50 پْرتِیشت لۄک دُۄشِت پاݨی پی رہے ہن۔ وڈّی گِݨتی لۄک وکھّ وکھّ ترہاں دِییاں بھِیانک بِمارِییاں دا شِکار ہۄ رہے ہن۔ مانسِک تݨاء کرکے مانسِک رۄگِییاں دی گِݨتی بڑی تیذی نال ودھ رہی ہَے۔ سماجِک اسںتّۄش٬ انِیاں٬ نشِیاں٬ بیکاری اتے انِیاں تۄں پَیدا ہۄئیِیاں سمسِّیاواں دا شِکار ہۄئے لۄک وکھّ وکھّ ترہاں دے منۄوِکاراں دا شِکار بݨ رہے ہن۔ کۄئی وی سماج جدۄں وکھّ وکھّ ترہاں دے سںکّٹاں دا شِکار ہُںدّا ہَے تاں اُس سماج وِچّ اںدھّوِشواساں لئی ذمِین تِیار ہُںدّی ہَے۔ سماج دی سدما جنک ستھِتی اُہناں لۄکاں دے بڑی انُکُۄل بَیٹھدی ہَے جِہناں نیں اِس تۄں مۄٹِییاں کمائیِیاں کرنِییاں ہُںدِّییاں ہن۔ اِہۄ کارن ہَے کِہ اِتھّے ڈیراواد٬ مذارواد اتے ہۄر اںدھّوِشواسی رہُرِیتاں بڑی تیذی نال پھَیل رہِییاں ہن۔ آپݨے دُکھّاں درداں تۄں کِسے کراماتی وِدھی نال نِجات پائُݨ لئی سڑکاں دے نِکّلِییاں لۄکاں دِییاں بھِیڑاں نُۄں پںجّاب دی ہر سڑک ’تے آم ویکھِیا جا سکدا ہَے۔ لۄک اجِہے کمّاں وِچّ کِیمتی سماں اتے پَیسا برباد کر رہے ہن۔ ہر چھۄٹے وڈّے شہِر وِچّ جۄتِش٬ نگاں مُںدّرِییاں اتے کالے اِلماں نال منُکھّ دے سِتارِیاں دی مِںٹّاں سکِںٹّاں وِچّ دِشا بدلݨ والے وڈّے وڈّے ہۄرڈِںگّ بۄرڈ ساڈے سماج دے بَۄدھِک پکھّۄں کںگّال اتے وکھّ وکھّ کئی سمسِّیاواں وِچّ پھسے ہۄݨ دے گواہ ہن۔ اِس تۄں اِلاوا اشلِیل گِیت لِکھݨ گائُݨ والِیاں اتے اشلِیل پھِلماں بݨائُݨ والے لگاتار مُلک دی نَۄجُیانی دا بیڑا گرک کرن لئی یتنشِیل ہن۔ پںجّاب دی کِسے وی بسّ تے چڑھۄ٬ الشِیل گاݨِیاں دِییاں ٹیپاں وجّ رہِییاں ہن۔ ہر ورگ دے لۄک چُپّ چاپ سُݨ رہے ہُںدّے ہن٬ کِسے دی ہِمّت نہِیں کِہ اجِہا کُجھ بںدّ کرن بابت کُجھ کہِݨ۔

پںجّاب دے ذِیاداتر لۄک سِدھّے جاں اسِدھّے تَۄر ’تے کِرسانی نال جُڑے ہۄئے ہن۔ پِچھلے لمّے سمیں تۄں وکھّ وکھّ سرکاراں دا کِساناں پْرتی روئیِّیا بڑا ناکارتمِک رِہا ہَے۔ کݨک٬ جھۄنے دے پھسلی چکّر وِچّۄ کڈھّݨ لئی کۄئی وی سارتھک اُپرالے نہِیں کِیتے گئے۔ کِساناں دا بھوِکھّ لگاتار بل رِہا ہَے اتے ساڈے نیتا لمّے سمیں تۄں اِس ’تے آپݨِییاں سِیاسی رۄٹِییاں سیکدے آ رہے ہن۔ چاہِیدا تاں اِہ سی کِہ کِرسانی دے کِتّے نُۄں دُنِییاں دے ہاݨ دا بݨائُݨ لئی اِس دا سارتھک وِکاس ہُںدّا۔ کھیتی وِچّ آئی کھڑۄت نُۄں تۄڑن اتے کھیتی نُۄں لاہیوںدّ دھںدّا بݨائُݨ لئی اناج اتے ہۄر پھسلاں تۄں بݨدے پْرۄڈکٹ بݨائُݨ لئی اگّے ودھِیا جاںدا پر ہۄئِیا اِس تۄں اُلٹ۔ اجِہا کُجھ جے ہَے وی سی تاں اُس دا بھۄگ پا دِتّا گِیا۔ کھںڈّ مِلّاں دی مِسال اِتھّے ساڈے ساہمݨے ہَے کِہ کِویں اِہ سرکاراں دی بیرُکھی دا شِکار ہۄ کے رہِ گئیِیاں اتے پںجّاب وِچّ اِہناں دا بھٹھّا ہی بہِ گِیا۔ اِہدے اُلٹ اِتھّۄں دے سماج اتے واتاورن دی بربادی لئی شراب پھَیکٹرِییاں دی بھرمار ہۄ گئی ہَے۔ ٹھیکِیاں دی گِݨتی ہر سال ودھ رہی ہَے۔ اُہ سرکاری مہِکمے٬ جِہناں وِچّ گھٹّ پڑھے لِکھے لۄکاں نُۄں وی رۄذگار مِل جاںدا سی٬ ہُݨ آپݨے آکھری ساہاں ’تے ہن۔

نہِری وِبھاگ٬ رۄڈویذ٬ سڑکاں٬ بِجلی بۄرڈ٬ جںگّلات وِبھاگ ادِ مہِکمِیاں وِچّ ستّر اسِّیویں دے دہاکے وِچّ تاں بھرتی ہۄ سکدی سی پر اجّ نہِیں۔ سوال پَیدا ہُںدّا ہَے کِہ اجّ نہِراں دا آکار چھۄٹا ہۄ گِیا ہَے جاں سڑکاں گھٹ گئیِیاں ہن؟ کی جںگّلات مہِکمے لئی کمّ کرن والے کرمچارِییاں دی ہُݨ لۄڑ نہِیں؟ سمجھ نہِیں آئُںدی کِہ اسِیں وِکاس ولّ ودھ رہے جاں وِناش ولّ۔ دۄ دہاکے پہِلاں وکھّ وکھّ مہِکمِیاں وِچّ لۄکاں دی بھرتی کِیتی جا سکدی سی پر اجّ کِئۄں نہِیں؟ اجّ ہالات اِنے بدہال ہۄ گئے ہن کِہ چپڑاسی دی نَۄکری لئی پی اَیچّ ڈی پاس لۄک لائیِن وِچّ کھڑھے ہن۔ اِس تۄں وڈّی تراسدی ہۄر کی ہۄ سکدی ہَے بھلا؟

سِہت سہُۄلتاں اتے سِکھِّیا دا بُرا ہال ہَے۔ آئے دِن سرکاری ڈاکٹر اتے ادھِیاپک تنکھاہاں ناں مِلݨ کارن ہڑتالاں کر رہے ہن۔ اجِہِییاں سبھ ترہاں دِییاں سرکاری ناکامِییاں دا کھمِیاجا آم لۄکاں نُۄں بھُگتݨا پَیںدا ہَے۔ سُۄبے دے کئی سرکاری سکُۄلاں نُۄں بںدّ کرن دا وِچار ہۄ رِہا ہَے۔ آم پڑھے لِکھے بںدّے نُۄں وی اِہ بھاسدا ہَے کِہ جدۄں سکُۄل وِچّ بچِّیاں دی گِݨتی ہی پُۄری نہِیں تاں وِہلے ادھِئپکاں نُۄں تنکھاہاں دیݨ دا کی لابھ۔ پر اجِہے ورتارِیاں دی جیکر گھۄکھ پڑتال کِیتی جاوے تاں پتا چلدا ہَے کِہ پِچھلے لمّے ارسے تۄں وکھّ وکھّ سرکاراں ولّۄں جاݨبُجھّ کے اجِہے ہالات پَیدا کِیتے گئے کِہ بہُگِݨتی لۄک اَۄکھے ہۄ کے وی پْرائیِویٹ سکُۄلاں نُۄں ترجِیہ دیݨ لگّ پئے ہن۔

نَۄجُیان مُںڈّے کُڑِییاں وِدیشاں نُۄں بھجّ رہے ہن۔ اُہناں دی پڑھائی اتے ہُنر دی اِتھّے کۄئی کدر نہِیں ہَے۔ جیکر باہرلے مُلکاں وِچّ اُہناں لئی رۄذگار دے مَۄکے ہۄ سکدے ہن تاں اِتھّے اجِہا ماہَۄل پَیدا کِئۄں نہِیں کِیتا جا سکِیا؟

اتّواد ویلے پںجّاب دے کھراب ہالات کارن وی بہُت سارے پڑھے لِکھے لۄک کنیڈا٬ امرِیکا اتے اِںگلَیڈ ورگے مُلکاں وِچّ جا کے وس گئے۔ بیکاری دے آلم اتے اشاںت ماہَۄل نیں اِکّ وار پھِر ساڈے ہُنر نُۄں باہر دا رستا وِکھا دِتّا ہَے۔ پاسپۄرٹ دپھتراں اگّے لگِّییاں لائیِناں دسّدِییاں ہن کِہ نَۄجُیان مُںڈّے کُڑِییاں دے باہر جاݨ دے امل وِچّ اِکّ وار پھِر تیجی آ گئی ہَے۔ بڑے دُکھّ دی گلّ ہَے کِہ اُہ دھرتی٬ جِس نُۄں اسِیں گُرُۄیاں پِیراں دی دھرتی آکھدے ہاں٬ دا ہر سۄچوان منُکھّ اِہ چاہُںدّا ہَے کِہ اُہدی اَۄلاد اِتھّے ناں رہے٬ کِویں ناں کِویں باہر کِسے ہۄر دیش چلی جاوے٬ جِتھّے اُس دا بھوِکھّ سُرکھِّئت رہِ سکے۔ اِس رُجھان دی وِیاکھِیا اِتھّۄں تکّ ہی سِیمت نہِیں ہۄ جاںدی سگۄں وِچارن والی گلّ اِہ ہَے کِہ جیکر پڑھے لِکھے نَۄجُیان پںجّاب دی دھرتی تۄں تیذی نال ہِججرت کردے ہن اتے اِتھّے اُہناں دے ہُنر اتے سُۄجھ نیں جۄ چںگّا سِرجݨا سی٬ اُہدی سِرجݨا ہُݨ اُہ باہرلے کِسے مُلک وِچّ کرنگے۔ کِسے وی دیش لئی آپݨے نَۄجُیاناں دے ہُنر نُۄں ناں پہِچانݨا اتے نَۄجواناں نُۄں آہرے ناں لائُݨا اِہ سابت کردا ہَے٬ اسِیں بھوِکھّی یۄجناواں دا بھۄگ پا رہے ہاں۔

اجّ سَۄڑی اتے آپݨے ہِتاں تکّ سِیمت راجنِیتی نُۄں تِیاگ کے پںجّاب نُۄں بچائُݨ لئی وڈِّییاں بھوِکھّمُکھّی یۄجناواں اُلِیکݨ دی لۄڑ ہَے۔ واتاورݨ دی بدہالی٬ نشِیاں دی سمسِّیا٬ بِمارِییاں-دُشوارِییاں٬ کِساناں دِییاں آتم ہتِّیاواں٬ بیرُذگاری٬ بھْرِشٹاچار٬ انپڑھتا٬ مہِںگّی سِکھِّیا٬ گُںڈّاگردی اتے ماردھاڑ ورگِییاں الامتاں تۄں اوام نُۄں نِذات دِوائُݨ لئی تُرںتّ کُجھ سکھت اتے لۄک پکھّی پھَیسلے لَیݨ دی لۄڑ ہَے۔ وکھّ وکھّ ترہاں دِییاں مُشکلاں دا شِکار ہۄ رہے پںجّابی سماج نُۄں اِس جِلّہݨ وِچّۄں اُبھارن لئی لۄکاں نال سِدھّا رابتا کرن دی لۄڑ ہَے۔ لۄکاں نال رابتا کرکے ہی لۄک پکھّی ٹھۄس پھَیسلے لَیݨ نال آم لۄکاں دِییاں سمسِّیاواں دے سارتھک ہلّ لبھّے جا سکدے ہن۔ آم لۄکاں نُۄں وی راجسی پارٹِییاں دِییاں چھۄٹِییاں چھۄٹِییاں وکتی راہتاں٬ کھَیراتاں اتے لۄک لُبھائۄُ ناہرِیاں/ایجںڈِّیاں پِچھّے چھُپِییاں بھاوناواں نُۄں سمجھݨ دی لۄڑ ہَے۔

*****