شہِراں وِچ رہِ کے منُکھّ آپݨا وِرسا٬ سرِیرک تے مانسِک جِیون دی ہپھڑا-دپھڑی وِچ گُیا لَیںدا ہَے۔ اِک ویری ہنیرے وِچ رہِںدّے نُۄں سدا لئی ہنیرا سُکھاݨ لگّ جاںدا ہَے۔ اِک ویری کِسے اپرادھ کرکے اِک چِینی کَید وِچ گِیا۔ باراں ورہِیاں مگرۄں جد اُہ چھُٹِیا٬ تد اُہنُۄں سارا باہر دا جگت گھبرا جِہا پاݨ لگّا۔ اُس درکھاست کِیتی کِہ مَینُۄں مُڑ اُتھے کالی کۄٹھڑی وِچ ہی بھیج دِئۄ۔ سۄ٬ اِسی ترہاں منُکھّ شہِراں وِچ رہِ کے کُدرت دی مِتّرتا تھِیں مُۄںہ پرہے کر کے واںجھِیا جا رِہا ہَے۔ اِس دی شہِری چال اِہدے جِیون نُۄں وی بہُت کرکے اِسے مںڈّل وِچ لَے جا رہی ہَے۔ واستو وِچ جۄ جِیون ہَے٬ اُس دی سِجان تھِیں وی بیکھبر ہۄ رِہا ہَے۔ آپݨے من دی چِںتّا دی چمک نُۄں دیکھ دیکھ کھُش ہُںدّا ہَے تے اِتِہاسکار دیکھ رہے ہن کِہ منُکھّ دی سبھِئتا دِل دے مںڈّل تھِیں اُٹھ کے من دے مںڈّل ولّ جا رہی ہَے۔ مانسِک کِرِیا تے رچنا نُۄں سچّ جاݨ اُہدے مگر جا رِہا ہَے۔ دھرم جۄ دئِیا تھِیں پَیدا ہُںدّا ہَے٬ چھڈِّیا جا رِہا ہَے تے کھِیالاں دی بہُرںگّی نُۄں دھرم سمجھدا ہَے۔ سائِںس ادھِیاتمِک مںڈّل جِیون کھیتر دِییاں سچّائیِیاں نُۄں مِتھِیا جاݨدا ہَے۔ اِںدرِییاں دُیارا پْرتکھّ نُۄں سِدھّ کرکے جۄ نِگّر اِںدرِیجنت گِیان پْراپت کردا ہَے٬ اُس نُۄں نِرۄل سچّ سمجھدا ہَے۔

سبھِء تے نِیتی گِیاتا٬ اکل والا منُکھّ اجّ کلّہ دے ذمانے وِچ آپݨِییاں اِںدرِییاں دی گواہی اُتم سمجھدا ہَے تے نِگّر چمک دے ہتھّ وِچ پھڑے چمکدے سچّ مَیتھِیمَیٹِیکل پھَیکٹس (ہِسابی وِچار) تھِیں بھِنّ کِسی ہۄر اݨڈِٹھّے من تھِیں پرہے دی سچّائی سمجھݨ تے انُبھو کرن تھِیں آپݨے آپ نُۄں سدا بیبس سمجھدا ہَے۔ جے پِچھلے ذمانِیاں نیں مذہباں تے مذہب دِییاں پھِلاسپھِییاں دِییاں نُکتیچِینِییاں سانُۄں دِتِّییاں؛ تاں اجّ کلّہ دی سائِںس سانُۄں اِک پْرتکھّ دا گِیان دِںدّی ہَے٬ جۄ پہِلاں سانُۄں دِتّا۔ اِنہاں پرۄکھ (اݨدِسدے) دا پتا دسّݨ دی کِیتی۔ اِس اُپر اُہ ٹِیکے-پِیکے چڑھے جۄ مذہب اِک وہِم ہۄ گِیا تے پھِلاسپھی اِک سِر دا کھاپا۔ دھرم چرچا بس گلّاں ہی گلّاں ہۄ گئیِیاں۔ پرۄکھ (اݨدِسدے) اُپر اِتنا ذۄر دِتّا گِیا کِہ پْرتکھّ ہی گںوّا بَیٹھے۔ پرۄکھ تاں کِسے کۄٹن مہِ ادھِیاتمِک جِینِیئس نُۄں پْراپت ہۄݨا سی۔ اِس مانسِک مذہب دی دْوَیکھ٬ وِرۄدھ٬ جہالت٬ کھُۄنی لال اکھّاں تے بھراواں دے کھُۄن نال لہُۄ بھرے پںجّے دیکھ کے اکل والِیاں سبھ مذہباں نُۄں کںڈّ دِتّی۔ پر اکل سدا چۄݨوِیں ہُںدّی ہَے۔ اِنہاں مذہباں وِچۄں اِکھلاک نُۄں کڈھّ کے آکھِیا کِہ پِچھلے مذہب دے مُردا اجائِب گھراں وِچۄں اِہ نُسکھے آپݨا آچرݨ ٹھِیک کرن لئی بسّ کاپھی ہن۔ سُچّی اکل والے آپ مُلکی کمّاں یا شۄشل کمّاں وِچ لگّ پئے٬ یا ساہِب دِییاں لَیبارٹرِییاں وِچ پرۄکھ نُۄں وِسار کے آپݨے چُݨے کمّاں وِچ گڑُۄںد ہۄ گئے۔ ڈارون٬ ہیگل آدِ دا پاٹھ پُۄجا لَیبارٹری دا کمّ ہۄ گِیا۔ دِن رات اکھںڈّ کمّ کِیتا۔ اُسے کمّ کرن نال اُنہاں دے من٬ آپݨے آپ وِچ اِکاگر ہۄ گئے۔ 'یۄگ' 'یۄگ' کُۄکِیا نہِیں؛ پر آپݨے کمّ راہِیں پُۄرن یۄگی ہۄ کے نِبڑے۔

آئیِنسٹائیِن ورگے رِییاذی (گݨت) تے سائِںسویتا (ابجَیکٹِو) من نُۄں اِکاگر کر اِس دی کُدرت دے گُجھّے بھیتاں نُۄں لبھّݨ والے مہاتما ہن۔ اُنہاں نُۄں کھُدگرذ ہۄݨ دی یا دْوَیکھ٬ دْوَیت کرن دی نپھرت آدِ کرن دی پھُرست نہِیں۔ اُنہاں نُۄں پتا نہِیں کِہ سِوائے اُنہاں دے من٬ دھِیان تے دھِیانی سںسّار دے ہۄر وی کۄئی دُنِییاں ہَے۔ اُنہاں نُۄں اُہ بھَیڑِییاں چںدّرِییاں کرُۄپ گلّاں تے بیئِنساپھِییاں کرن دی ویہل نہِیں٬ جِہڑِییاں کِہ اجّ کلّہ دے تھۄتھے "جِئۄ ساس بِنا مِرتک کی لۄتھا" والے مذہباں دے پَیرۄکار ہِںدُّستان یا انء دیشاں وِچ پھتُۄر مچاںدے ہن۔

جد اسِیں اِک آئیِنسٹائیِن٬ ڈارون تے نِئۄُٹن ورگے دا اِکاگر جِیون ویکھِیئے٬ تد اُس دے مُکابلے 'تے اِہ مذہباں٬ دھرماں تے کرماں شاستر-سُستر کُۄکݨ والے اُۄٹھ لدّی جاںدے۔ مُۄرکھ منُکھّاں دا جِیون اِئۄں جاپدا ہَے٬ جِویں مچھِّییاں کِسے تھۄڑھے جل وِچ کُربل کُربل کردِییاں ہۄݨ۔ اِنہاں دے وکھّرے وِکرال جِیون٬ اِنہاں دے کھِںڈّویں من٬ اِنہاں دے مذہب دُیارا بیمذہب ہۄئے٬ اشاںت آچرݨ, اِنہاں دے نِکمّے گںدّمںدّ دْوَیتاں٬ نِںدّا کرن دے کرُۄپ کراہت کرن والے سُبھائۄ٬ اِنہاں دے دْوَیش٬ بھاو٬ اِنہاں دے دھرم چاہݨا٬ دُیارا ادھرم ویکھ ویکھ اُچّی شْریݨی دے لۄک سبھ مذہباں تھِیں کراہت کردے ہن۔ اِہ اپرۄکھ دے مُدِیاں نُۄں ساہمݨے رکھّ کے آئی جہالت٬ کھِںڈّرے من آدِک تھِیں تاں سائِںس ہی چںگّا ہَے٬ جِتھے ابجَیکٹِو اِکاگرتا وِچ سُتے-سِدھّ من اِکاگر ہۄ کے منُکھّ یۄگ سِدھّی 'دھارݨا دھِیان سمادھی' دے درجے تک اپڑدا ہَے۔

پر جِویں مذہب والِیاں نیں سُۄرج چڑھے سبھ جگت ہنیرا کر دِتّا؛ کَۄماں دِییاں کَۄماں٬ نسلاں دِییاں نسلاں بیڑی ڈۄب کے بَیٹھِییاں ہن؛ مذہب منُکھّاں دے کِسے وڈّے گرۄہ نُۄں سادھ سںگّت بھاو پرسپر پِیار کرن والے٬ پرسپر سیوا کرن والے بںدّے بناݨ وِچ٬ کُچھ کال لئی اسمرتھّ ہۄئِیا ہَے۔

بُدھّئِذم٬ اِیسائی متّ٬ اِسلام متّ٬ ہِںدُّۄ متّ آدِ اسمرتھّ ہۄئے ہن۔ بِیج ناس نہِیں۔ کئی پرۄکھ گِیان والے ربّ دے بںدّے ہر تھاں مَۄجُۄد ہن۔ پر ہر مُلک٬ ہر مِلت٬ ہر مذہب تے امذہب وِچ ہن۔ اِسے ترہاں پِچھلی لڑائی نیں دسِّیا ہَے کِہ سائِںس دی ابجَیکٹِو اِکاگرتا نیں بھاویں کِنّے چںگّے بھیت لبھّے ہن٬ پر سُچّے سائِںس دا نام٬ مہاتماواں نُۄں چھڈّ کے باکی اِس اِکاگرتا دا جِیون بھی اُس دوَیتا دْوَیکھ دی وْرِدھی ولّ لگّا۔ منُکھّ نُۄں منُکھّ کھاݨ دے سمان کرن لگّا؛ بھرا آپݨے بھرا دے لہُۄ نال ہتھّ بھرن لگّا۔ چِٹِّییاں بگِییاں کَۄماں کالِییاں گںدھّمی کَۄماں نُۄں اہار کرن لگِّییاں۔ سبھِئتا٬ سائِںس٬ ہِکمت٬ اگلِییاں نِیتِییاں٬ نویں شاستر٬ اِس نویں مہامبھارت وِچ بے-ہتھِیار ہۄ چُکّے ہن۔ سِیاݨے لۄک دیکھ رہے ہن کِہ سائِںس دُیارا آئے پرۄکھ دے گِیان وی ربّ دے بںدّے٬ منُکھّ دا کُچھ اسل وِچ ار اسلِیئت دا کُچھ نہِیں سُیار سکِیا۔ بتّی ناں سہی بِجلی سہی؛ تخت ناں سہی تختا سہی؛ پَیر جاݨا ناں سہی٬ پَیدل ناں سہی٬ ایئرۄپلین 'تے سہی؛ انپڑھ ناں سہی٬ اکھّر جاݨُۄ سہی؛ پر سُبھاء نہِیں بدلے٬ دِل نہِیں بدلے۔ مناں دِییاں بِرتِییاں نیں کۄئی پلٹا نہِیں کھادھا۔ منُکھّ وَیسے دا وَیسا؟

اِتھے مَیں کہِݨا چاہُںدّا ہاں کِہ رابِںدّر ناتھ ٹَیگۄر نیں کُل ہِںدُّۄ وِچارواناں واںگُۄ٬ جۄ سارے جگت وِچ اِہ گلّ پھَیلاݨ دی کِیتی ہَے کِہ ہِںدُّستان وِچ دھرم دے کھیڈ جںگّلاں وِچ آرمبھّ ہۄئے تے ہِںدُّۄ سبھِئتا اتھوا آرِییا سبھِئتا جںگّلاں وِچ پْرکاشوان ہۄئی تے رۄمن سبھِئتا دے اَین بِلمُکابل کُجھ تھاواں 'تے آشرماں وِچ پلی تے رۄمن سبھِئتا شہِراں دی چار دِیواری وِچ اُٹھی تے وڈّی ہۄئی آدِ٬ تے اُس تھِیں اِہ سِدھّ کرنا چاہِیا ہَے کِہ آرِییا جاتی ہۄرناں کَۄماں تھِیں ذِیادا دھرم اولمبھّی ہَے۔ اِہ اُنہاں وِچارواناں دی کَۄمی کمذۄری ہَے۔ اُہ آپݨے آپ نُۄں سدا اپرۄکھ گِیانی کَۄم دسّݨ دی کردے ہن٬ پر اِہ پُراݨا منگھڑت شاستر بھاویں ٹَیگۄر بݨاوے٬ بھاویں ہۄر اِہۄ جِہا کۄئی اُگھا پُرکھ؛ نِرا کُۄڑ ہی کُۄڑ ہَے۔ سچّ اِہۄ کُچھ ہَے کِہ یاگولک جِہے دۄ وِیاہ کِیتے ہۄئے رجّۄگُݨ وِچ٬ شہِراں وِچ رہِںدّے سن۔ شہِر اُہ جِتھے اِںدرِییاں دے بھۄگ بھۄگے جاںدے سن۔ سںکّلپ تے آشا تْرِشنا دا جِیون بسر کِیتا۔ بھاویں رۄمن شہِر بݨاںدے سن٬ بھۄگ کردے سن٬ یاگولک جِہے لۄک وی اُہ کمّ کردے سن۔ جد اُہ اپرۄکھ گِیان تے آتما ولّ لگّدے٬ تاں بھۄگ بھۄگدی ہِںدُّۄ سبھِئتا اَیسی کُرخت تے دْوَیتاں بھری سی٬ اَیسی خُدگرذ تے نِردئی سی کِہ اُہ لۄکِیں سُسائِٹی (شہِر بھۄگاں) نُۄں تِیاگ کے جںگّل واسا کردے سن۔ ہِںدُّۄ بڑا ذۄر ماردے ہن؛ پر آم ہِںدُّۄ سُسائِٹی اُپنِشداں دے ویلے وی اَیسی دْوَیش بھری٬ خُدگرذی بھری جِیون والی٬ ابجَیکٹِو (پدارتھاں نُۄں لگّی ہۄئی) بِرتِییاں والی سی کِہ گِیان والا پُرکھ اِس دا ذرُۄری تِیاگ کردے سن۔

کی دھرُۄ دا پِتا آرِییا راجا آپݨی نوِیں وہُٹی دا 'رن-مذُۄر' نہِیں سی۔ کی دھرُۄ ورگا کۄئی پُتّر اُس نوِیں نیں جمِّیا سی؟ تے کی اِہ رۄمناں ورگے بھۄگ دے جِیون دے چِتّر نہِیں ہن؟ کی ہرناخش بھارت ورش دا پھَیرائۄ (پْراچِین مِسر دے شہِنشاہ دا رُتبا) نہِیں سی؟ کی بھرتھری ہری دی گواہی کِہ ہِںدُّستان دے راجے بھۄگی ہنٹھِیک نہِیں؟ کی کالی داس دی گواہی کاپھی نہِیں کِہ اِہ راجے اجّ کلّہ دے پُۄربی راݨِیاں واںگ خُدگرذ٬ اِںدرِییاں دے بھۄگی٬ رساں وِچ لِپٹ کے اَیشۄ آرام دے وتِیرے والے ہن۔

ویداں دے وکت دے مںتّراں وِچ دْوَیتاں دا بھی ذِکر ہَے۔ اُنہاں دا ذِکر کرنا اِس سِلسِلے وِچ لۄڑِیںدا نہِیں۔ 'ہے دیوتا؛ ہمارے دُشمنۄں کے بچّے اَۄر کچّے٬ اُنہاں ماتائۄں کے گربۄں میں مارۄ۔' اِہ وید مںتّراں وِچ دِتی دْوَیتا دا نمُۄنا ہَے۔ اِہ اسِیں منّدے ہاں کِہ آرِییا لۄک جد منُکھّاں دا لہُۄ پی پی کے تھکّ گئے٬ جد بھرا بھراواں دا خُۄن کرکے اِتنے رجّ گئے کِہ اُنہاں نُۄں پشچاتاپ پَیدا ہۄئِیا٬ تد اُپنِشداں دی بْرہم وِدِیا ایکتا دے رںگّ دی سبھِئتا اُپجی۔ اُہ شہِراں تھِیں باہر جںگّلاں وِچ پلی تے اُہ وَیراگ تھِیں پَیدا ہۄئی؛ وَیراگ وِچ ہی رہی۔ جد کِسے نُۄں پرۄکھ دی نُۄر سۄجھی پئی٬ تد کۄئی دمک والا٬ جِیون کݨی والا پُرکھ لسِیا۔ ہاں! بس کۄئی کۄئی! سہساں وِچ کۄئی! اسلی جِیون کݨی والا پُرکھ٬ کۄئی کۄئی۔ سُسائِٹی کدی ابجَیکٹِو دُنِییا تھِیں اُپر تکّݨ والی ناں ہۄئی٬ ناں ہَے۔ اِتنا ذرُۄر ہۄئِیا کِہ وِدِیا دھِیان دے مںڈّل وِچ پرۄکھ دِییاں سُݨِییاں سُݨائیِیاں کُجھ کُ کتھاواں ٹُر پئیِیاں٬ جِس دا نتِیجا اِہ ہۄئِیا کِہ اپرۄکھ دی وِدِیا سائِںس ولّۄں دھِیان مُڑ کے اپْراپتنی وستُۄیاں ولّ لگّ گِیا تے سدِییاں لئی کَۄماں دِییاں کَۄماں وہِماں بھرماں دے وِچ لِبڑی گئیِیاں۔ ہذار گںگّا ولّ جاݨ 'تے اِنہاں لۄکاں دے مِتھِیا٬ مِتھے وہِم تے بھرم نِکل نہِیں سکدے۔

سبھ دیشاں دی منُکھّ جاتی دا سُبھاء اِکۄ جِہا ہَے۔ کۄئی کِسی پاسُۄن٬ ناں اپرۄکھ٬ ناں اچھّا ہۄݨ وِچ ناں بُرا ہۄݨ وِچ٬ کۄئی گھٹّ یا ودھّ ہَے۔ ٹَیگۄر آدِ دا کہِݨا ہَے کِہ جںگّل دی سبھِئتا بس ہِںدُّستان والی آرِییا جاتی دا ہِسّا ہَے٬ کُچھ ارتھ نہِیں رکھّدا۔ جے کدی اِہ کِہا جائے کِہ جِیون تھۄڑھا تے گلّاں بہُت٬ کرنی کِسی کِسی دی٬ رہِݨی کِسی کِسی +دی٬ تے اُس اُپر گلّاں٬ دںدّ کتھاواں دا بھرمار٬ مارن والی اگر کۄئی کَۄم ہَے٬ تد اُہ اِہ ہن۔ پر اِہ کۄئی پھخر والی گلّ نہِیں۔ اِس نیں ساری ہِںدُّۄ جاتی نُۄں مُردا کر دِتّا ہَے تے جۄ نُسخا اِتنا کاتل سبُۄت تے وِہ والا ہَے٬ اُس دا پْرچار کرنا اکل دی کمذۄری٬ آتما دے بینَیݨ ہۄݨ دا سبُۄت دِںدّی ہَے۔ سدِییاں لںگھّ گئیِیاں٬ اُنتی٬ آذادی دا پُۄر ناں تکِّیا۔ پُراݨے وہی خاتے واںگُۄ اُنہاں دے ہۄ چُکّے ہِساباں نیں پنّے اُلٹݨ واںگ٬ مُڑ مُڑ اُپنِشداں نُۄں ہتھّ وِچ لَے لَے سُݨِیا۔ اُنہاں کرنی والے مہاتما دے سہِج سُبھاء دے ادھِیاتمِک٬ رُۄہانی گُݨاں دا ناں لَے لَے ساری جاتی ساری کَۄم نُۄں سُرخاب دا پر لٹکاوݨا؛ اِہ کِویں وی ساڈی کَۄم وِچ جان بھرن والا سابت ناں ہۄئِیا۔

ہِںدُّستان والے٬ لۄک سمُۄہاں وِچ کدی ایکتا دے پَیرۄکار نہِیں سن۔ جد پرمارتھ اِنہاں پاس آئِیا٬ تد اِہناں وِوہار پرمارتھ نُۄں سدا الگّ رکھِّیا۔ اِہ جاتی رۄمناں تے یُۄنانِییاں واںگُۄ ابجَیکٹِو بھۄگاں ولّ رہی۔ پر اِتنی جہالت تے مَیلی ترہاں لپٹ رہی کِہ ناں یُۄنان دے سۄہݨے سُواںگی بُتّ بݨا سکے٬ ناں اِٹلی ورگے چِتّر چِتر سکے۔ بھاویں اِہ منّݨا پویگا کِہ رۄمن لۄکاں واںگ بھۄگ رساں وِچ بڑے نِپُنّ ہۄئے۔ مَیں اِس واستے کہِںدّا ہاں کِہ ہِںدُّستان دے لۄک برادری ار سمُۄہک وِوہار٬ وَیسی ہی اکل تے وَیسی آچار سدا رکھّدے آئے ہن؛ جۄ یُۄرپ دے لۄکاں دا چۄلا آئِیا تے ہمیشا کۄئی ناں کۄئی آتم انُبھو والا پُرکھ آپݨے بںدّے گھلّدا رِہا ہَے۔ جاں اُنہاں دیشاں وِچ ربّ دے بںدّے دی آواذ نہِیں کِسے سُݨی٬ اِس ترہاں ہِںدُّستان دے لۄکاں نیں وی سُچّے ربّ دے بںدّے دا پَیغام کدی نہِیں سُݨِیا۔ آپݨے سرِیرک تے مانسِک کْرِیا وِچ رُجھّے رہے مہاتما بُدھّ ورگِیاں نُۄں شںکّراچارِییا جِہاں اُٹھ کے کھںڈّݨ کِیتا۔ رامانُج جِہے سُۄکھم مںتّک والِیاں نیں مُڑ کِڑ کْرِیا کرم آدِ دے وہِم ارمبھّ دِتّے۔ بُدھّ دے سُچّے آتم گِیان تھِیں سارے واںجھے رہے۔ جِس جاپان تے چِین دے لۄکاں نُۄں آرٹ دِتّا٬ اُنہاں دے ہتھّاں پَیراں نُۄں اکھںڈّ کِرت ولّ لائِیا۔ ہِںدُّستان دے لۄکِیں مُڑ آلس٬ سُکھنا٬ پتھّراں دی پُۄجا تے کالی اگّے بکّرے چڑھاݨ دے کمّ لگّ گئے۔ اِہ پُراݨی اِذم ہَے٬ جِہڑی اجّ اسِیں دیکھ رہے ہاں۔ کَۄم دی کَۄم نِکمّی بَیٹھی ہَے۔ سِوائے اِیرکھا٬ دْوَیکھ تے آپس وِچ مار کُٹائی تے اِک دُۄسرے دی نِںدّا٬ اِک دُۄسرے نال نپھرت آدِ دے اِنہاں نِکمِّیاں نُۄں کۄئی کمّ نہِیں۔

اجّ اِک نَیشنل پاگلپن آئِیا ہَے۔ ہِںدُّتستان دے پْراچِین آرٹ دِییاں گھاڑتاں دے چِتّراں دی تلاش ہَے۔ کِتاباں دِییاں کِتاباں لِکھِییاں جا رہِییاں ہن۔ بُدھّ متّ نیں آرٹ نُۄں جنم دِتّا تے اکہِ سُکھّ دی سُرتی٬ اُنہاں ذمانِیاں وِچ گھڑن ہۄئی۔ سمادھی دا سُکھّ٬ نُہاراں٬ نکّاں٬ اکھّاں٬ ہتھّاں پَیراں دی یُۄنانی ارتھ 'چ سُںدّرتا دا مُہتاج نہِیں۔ گرِیب تھِیں گرِیب٬ کرُۄپ تھِیں کرُۄپ چِہرے پر وی سمادھی دی شاںتی اںکِّت ہۄ سکدی ہَے۔ اِس مُۄرتی نُۄں اِس کھِیال وِچ رںگّ وںگّ دیݨا بُدھّ 'آرٹِسٹ' دا کمّ سی۔

پر اِہ گلّ آکھ کے اِہ کہِݨا کِہ ہِںدُّستان دا سارا آرٹ سبجَیکٹِو ہَے٬ تے اِس وِچ انگھرتی نہِیں۔ تے کۄئی اکھّاں دا جۄڑی کِسی پتھّر وِچ ادھّ مِیٹا کر دیݨا٬ کۄئی 'متھّا چَۄڑا تے نکّ پھڑَۄدا تے ناساں جھُرمٹ' والی کرُۄپتا نُۄں بِناں انُبھو دے سمائی دا رںگّ دِتّا جا سکدا ہَے۔ اِہ مِتھّݨا اِک شہِری مخَۄل ہَے٬ جِیون کھیتر دی سُچّی گلّ نہِیں۔ استُۄ- گلّ اِہ ہَے کِہ سِوائے بُدھّ دے ہُنر (آرٹ) دے ہۄر پْراچِین ہِںدُّستان دا ہُنر منُکھّ نُۄں نِروَیر کرن دے اسمرتھّ ہَے۔

گرُڑ 'تے چڑھے ہِںدُّۄ دیوی-دیوتے جںگّ کر رہے ہن۔ اُنہاں دے بِیر بِرتِییاں٬ آسن تے جںگّ آدِ دا سامان پْراچِین ہِںدُّۄ آرٹ الگّ نہِیں کر سکدا۔ سۄ٬ کی آرٹ دی گواہی جِہڑی اُچی شْریݨی دے لۄکاں دی گواہی ہَے٬ جِہڑے ذرُۄر بْرہم وِدِیا دے سُچّے آچارِییاں دے پْربھاواں ہیٹھ جمّے پلے ہُنر دُیارا آئی ہَے؟ تے کی اجّ تک سِینا بسِینا آئی ہِںدُّۄ جاتی دے جِیون دی ابجَیکٹِو لگاتارتا دی پْرتکھّ گواہی اِہۄ ہی دِسدی ہَے کِہ اِہ لۄکِیں سدا اجّ واںگ ہی دْوَیت والے٬ کھُدگرذ٬ بھۄگی٬ ابجَیکٹِو دُنِییاں دے چاہوان٬ آپݨے سُکھّ نُۄں لۄچن والے سن؟ اِنہاں کدی جںگّلاں تے کُدرت دے پْربھاواں دا مُۄںہ اُس ارتھ وِچ نہِیں تکِّیا٬ جِس ارتھ وِچ ٹَیگۄر آدِ آپݨے وِکھِیاناں وِچ اِنہاں دی شلاگھا کردے ہن؟ اِہ وی یُۄرپ واںگ سارے شہِراں والے لۄکِیں ہن۔ یُۄرپ تے اِنہاں وِچ اِہۄ پھرک ہَے کِہ اِہ آلسی ہن؛ اُہ پُرشارتھی ہن۔ اُہ چِٹّے ہن٬ اِہ اولّے ہن۔ اِہ مۄہ مائِیا ولّۄں مُردے ہن؛ اُہ سرِیرک ارتھ وِچ کھُبھ جاںدے ہن۔ یُۄرپ والے آپݨی کِرت دے سُچّے٬ مِہنت کرن والے٬ پسِینا بہا کے رۄٹی کھاݨ والے آدِ گُݨاں والے ہۄ گئے۔ جہاذ دا کپتان٬ ریل دے چلاݨ والے٬ آپݨے کمّ 'تے کھلۄتا اِںجِینِیئر٬ بِجلی بناݨ تے چلاݨ والے٬ آپݨے آپݨے کمّ 'تے اِک اکہِ دْرِڑھتا تے اُچائی نال کھڑھے ہُںدّے ہن۔ اُنہاں پر کۄئی اُداسی نہِیں آئُںدی۔ اُہ اُنہاں دا دھرم ہَے۔ پر ہِںدُّستان دا مجُۄر کمّ گھسائۄُ ہَے۔ اِہ نہِیں کِہ اُہ لالچی نہِیں٬ اُہ سُکھّ نہِیں چاہُںدّا؟ اُہ اُپرام ہَے؛ نہِیں؟ اُہ آلسی ہَے٬ مَیلا ہَے٬ بے-ذِمّیوار ہَے۔ جے پرۄکھ دی سبھِئتا دا سدِییاں مگرۄں اِہ نتِیجا کَۄم دی کَۄم پُر آن واکِیا ہۄئِیا ہَے٬ تد سلام؛ اُدھر تاں لۄکِیں بِنا پرۄکھ دے بہانے دے اپرۄکھ دی سرب سِدھّی کر اِک ذِمّیوار آچرن پَیدا کر رہے ہن۔ دِنۄ دِن منُکھّی گُݨاں وِچ ودھ رہے تے اِدھر دِنۄ دِن بے-ذِمّیوار٬ خُدگرذ٬ سُرت وِچ لگّے بھَیڑے ہُںدّے جا رہے ہن۔ پر ہُݨ کی شاںتی نِکیتن تے سابرمتی دے پڑھے لِکھے اجّ کلّہ دے وِچاروان پرۄکھ دے سُپنے لَے رہے ہن۔

شاںتی نِکیتن وِچ وی پرۄکھ اُتے وِکھِیان ہۄ رہے ہن۔ مُڑ مہامبھارت نُۄں نوِیں ترہاں چھپاݨ دے یتن وِچ ہن تے اِہ اںدّرۄں تھۄتھے لۄک آپݨے انئُچِت گُݨ گائِن تھِیں تھکّے نہِیں۔ اُہ یُۄرۄپِیئن٬ جۄ اِنہاں پُراݨِییاں گلّاں نُۄں اجائِب گھر وِچ پئیِیاں چِیذاں تھِیں ودھّ کُچھ نہِیں سمجھدے٬ اُنہاں دِییاں خُشامداں دا سمُۄہ ہۄر اِکٹھّا کر رہے ہن تے آپݨِییاں تارِیپھاں سُݨ سُݨ کے اِنہاں دِییاں گلّہاں لال ہۄ رہِییاں ہن۔ اِہ چِتّر وی شہِری اکل تے سُرت دے ہن۔ اِہ نِشانِییاں پرۄکھ والے بان-نِواسِییاں دِییاں نہِیں۔

سۄ٬ منُکھّ نیں تْرِشنا دا شہِر بݨا کے آپݨے آپ نُۄں کُدرت تھِیں واںجھا کر دِتّا ہَے۔ کُدرت تے منُکھّ اِک ہن۔ یُۄرپ والِیاں کُدرت نُۄں مُردا سمجھِیا ہَے٬ سۄ اُنہاں اِس تھِیں٬ مَۄت خرِیدی ہَے۔ کُدرت جِئۄُںدی جاگدی ہَے۔ گُرُۄ بابے نیں کِہا ہَے کِہ ربّ "کُدرتِ وسِیا" ہَے۔ بابا نانک دے سچّ دے بادشاہت دا جنم کُدرت وِچ ہَے۔

سۄ اںتّرِ سۄ باہرِ انںتّ۔۔

گھٹِ گھٹِ بِیاپِ رہِیا بھگوںتّ۔۔

(گئُڑی سُکھمنی مہلا 5, پنّا 293)

ہُݨ بابے دے نام-لیوِیاں دا کمّ ہَے شہِراں نُۄں مُۄںہ مۄڑ کے آشا-تْرِشنا٬ تِیاگ کے آپݨے پِیارے دے پِیارے دا دِیدار کرن۔ کُدرت نُۄں 'ہرِ رُۄپ' جاݨ اُس وِچ سماݨ, بِرکھاں٬ درِیاواں٬ پہاڑاں٬ سِتارِیاں٬ سُۄرجاں نال مِل کے آپݨی جۄت پْرگٹاوݨ۔

اِہ کُۄڑ ہۄویگا؛ اگر مَیں منّاں کِہ اجّ کلّہ خالسا گُرُۄ کا سِکھّ سمُۄہ رُۄپ وِچ اِک مائِیاوی ہَے۔ تْرِشنا دھرم نُۄں ادھرمی کردی ہَے٬ پر خالسا سمُۄہ رُۄپ وِچ آتم آدرش ولّ وی نہِیں جا رِہا۔ تے جے اِہۄ چال رہی تے سمُۄہ رُۄپ وِچ٬ پںتھّ رُۄپ وِچ٬ گُرُۄ ساہِب دسویں پاتِشاہ دے ہُکم تھِیں ٹُٹّیگا تے اِکلّی دُنِییا کہیگی کِہ گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ جی وی گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب وِچ اںکِّت پُرکھ دا نمُۄنا منُکھّ دے سمُۄہاں وِچ پَیدا کرن وِچ ناکامیاب رہے۔ ہائے! اسِیں گُرُۄ کے سِکھّ اکھواݨ والے آپݨے ستِگُرُۄ نُۄں اِہ اُلاہما ناں دِیوائیِئے۔ جِس ویلے سِکھّاں نُۄں کۄئی اِلذام دیوے٬ اسِیں 'ہۄر ودھّ تھِیں ودھّ' گُرُۄ جی دے ہُکماں 'تے چلِّیئے٬ چمکِیئے لسِّیئے:

کۄئی اَیسۄ رے بھیٹَے سںتُّ

میری لاہَے سگل چِںتّ

ٹھاکُر سِئۄ میرا رںگُّ لاوَے۔۔2۔۔

پڑے رے سگل بید نہ چُۄکَے من بھید

اِکُ کھِنُ ن دھِیرہِ میرے گھر کے پںچّا۔۔

کۄئی اَیسۄ رے بھگتُ جُ مائِیا تے رہتُ

اِکُ امّْرِت نامُ میرَے رِدَے سِںچّا۔۔3۔۔

(دھناسری مہلا 5, پنّا 687)

جے اسِیں اِس اُپر دِتّے شبد دے سبجَیکٹِو آتمِک آدرش تھِیں مُۄںہ مۄڑاںگے٬ تد خالسا جی٬ یاد رکھّۄ! گُردُیارِیاں 'تے کبذے کرن دی پوِتر اِچھّا ساڈے ماڑے کرمہِین نِکارے بںدِّیاں لئی مائِیاوی تْرِشنا ہۄ جاویگی۔