اِس پُستک وِچ اُسنے کنیڈا دے وِبھِنّ بھُگۄلِک کھِتِّیاں وِچ وسّدے 57 پںجّابی لیکھکاں دِییاں چرچِت پُستکاں نُۄں ادھِئَن دا وِشا بݨائِیا ہَے۔ اِہناں وِچۄں 34 شائِر٬ اٹھّ کہاݨِیکار٬ اٹھّ ہی وارتک لیکھک تے چھے ناولکار ہن۔ اِکّ ناٹککار نُۄں وی چرچا دا وِشا بݨائِیا گِیا ہَے۔ اِہناں وِچۄں کُجھ پُستکاں سمپّادت وی کِیتِییاں ہۄئیِیاں ہن۔ اُداہرݨ وجۄں ہرجِیت دَۄدھرِییا ولّۄں سمپّادِت وارتک دی پُستک ’درشن‘ اُسدی آپݨی رچنا نہِیں سگۄں درشن سِںگھّ کنیڈِیئن دے جِیون سماچاراں نُۄں بِیاندے وِبھِنّ لیکھکاں دے جِیونی جاں ریکھا-چِتر نُما لیکھاں دا سںگّْرہِ ہَے۔ اِںجھ ہی کشمِیرا سِںگھّ چمن دا غذل-سںگّْرہِ شمشیر سِںگھّ سںدھُّۄ دُیارا سمپّادِت کِیتا ہۄئِیا ہَے تے بلبِیر مۄمی نیں آپݨِییاں لِکھتاں وِچۄں کہاݨِییاں٬ نِبںدھّ٬ ریکھا-چِتر تے وِئںگّ چُݨ کے آپ ہی وِچار-ادھِین پُستک دا سمپّادن کِیتا ہَے۔ بلبِیر مۄمی دی پُستک تۄں اِہ گلّ سابت وی ہُںدّی ہَے تے اِہ گلّ اسِیں وی بھلِیبھاںت جاݨدے ہاں کِہ اِہناں چرچا-ادھِین لیکھکاں وِچۄں بہُت سارے لیکھک بہُ-وِدھائی لیکھک وی ہن۔ اُہ اِکّۄ ویلے وکھّ وکھّ وِدھاواں وِچ لِکھ رہے ہن۔ پر لیکھک نیں اُہناں دے کِسے اِک رُۄپ نُۄں ہی پیش کِیتا ہَے۔ پُستک دی آپݨی نَۄئیِعت مُتابک ’رہݨُ کِتھائۄُ ناہِ‘ دے لیکھک سُکھپال نُۄں اِکّۄ ویلے کوی تے وارتاکار وجۄں جاݨِیاں گِیا ہَے۔ اِہ وی ذرُۄری نہِیں کِہ لیکھک دی جِہڑی وِدھا دی پُستک چرچا ادھِین ہَے٬ اُہ لیکھک اُس وِدھا وِچ ہی وِشیشگ ہۄوے؛ سگۄں کئی سُۄرتاں وِچ تاں سمبّںدھِّت لیکھک جاݨِیاں تاں کِسے ہۄر وِدھا دے لیکھک وجۄں جاںدا ہَے پر ایتھے اُیسدی اجِہی وِدھا والی پُستک نُۄں شامِل کِیتا گِیا ہَے٬ جِہڑی وِدھا کِہ سمبّںدھِّت لیکھک دا ’پہِلا پِیار‘ نہِیں۔ مسلن: سادھُۄ بِنِںگّ نُۄں ساہِتک ہلکِیاں وِچ بہُتا کہاݨِیکار وجۄں ہی جاݨِیاں جاںدا ہَے پر سُکھِںدّر نیں ایتھے اُسدا کوی والا رُۄپ پیش کِیتا ہَے۔ اِس پکھّۄں وی اِہ چںگّی گلّ ہَے کِئُںکِہ اِسترہاں کِسے ’وکھّری وِدھا‘ وِچ کِیتے لیکھک دے یتناں نُۄں سراہ کے اُسدا اُس سمبّںدھِّت وِدھا نال پکّا تے گُۄڑھا ناتا جۄڑن وِچ سہائِتا مِل سکدی ہَے۔

سُکھِںدّر دے آپݨے کہِݨ مُتابک کنیڈا وِچ دۄ سَۄ دے لگبھگ پںجّابی لیکھک کارجشِیل ہن۔ اُسنے اِہناں وِچۄں 57 لیکھکاں دی چۄݨ کِیتی ہَے۔ اِہناں وِچۄں بہُت سارے اجِہے ناں وی ہن جِنہاں دا پںجّابی ساہِت دی مُکھدھارا وِچ وی چںگّا ناں-تھاں ہَے۔ اِہناں وِچۄں شائِر گُرچرن رامپُری٬ سُکھمِںدّر رامپُری؛ کہاݨِیکار جرنَیل سِںگھّ٬ وارتک-لیکھک سُرجن ذِیروی٬ بہُوِدھائی لیکھک روِںدّر روی تے بلبِیر سِںگھّ مۄمی اتے نِسبتن نویں پر چںگّے لیکھک سُکھپال٬ کُلجِیت مان تے اِںجھ ہی کُجھ ہۄر لیکھک پںجّابی ساہِت دی مُکھّدھارا وِچ وی آدریۄگ تھاں رکھّدے ہن۔ سُکھِںدّر نیں کُجھ گھٹّ چرچِت چِہرِیاں نال وی ساڈی جاݨ-پچھاݨ کروائی ہَے۔ چۄݨ دا آدھار اُسدا نِجّی ہَے۔ اُسنے بہُت سارے اُہناں چرچِت کنیڈِیئن لیکھکاں نُۄں اِس وِچ شامل نہِیں کِیتا جِہڑے کنیڈِیئن پںجّابی ساہِت دے جاݨے پچھاݨے ناں ہن۔ اِہناں وِچ امنپال سارا٬ نوتیج بھارتی٬ اجمیر رۄڈے٬ اِکبال رامُۄوالِییا تے اسلۄں نوِیاں وِچۄں بہُچرچِت کتھاکار ہرپْرِیت سیکھا دے ناں شامل کِیتے جا سکدے ہن۔ سُکھِںدّر آپݨی چۄݨ نُۄں نِیاں سںگّت ٹھہِرائُںدا ہۄئِیا آکھدا ہَے٬ ”اِہناں لیکھکاں دی چۄݨ کرن ویلے اِس گلّ دا وی دھِیان رکھِّیا گِیا کِہ اِہ پُستک مہِذ اُہناں لیکھکاں بارے ہی ناں بݨ جاوے جِہڑے کِہ پہِلاں ہی چرچِت ہن٬ اِس لئی اِس پُستک وِچ کُجھ اُہ لیکھک وی شامل کِیتے گئے ہن٬ جۄ کِہ اجے پاٹھکاں دا دھِیان نہِیں کھِچّ سکے۔ اِسیترہاں کُجھ بِلکُل ہی نویں لیکھکاں نُۄں اُتشاہ دیݨ لئی اِس پُستک وِچ شامل کِیتا گِیا ہَے۔”

اُسدی چۄݨ دے ترک نُۄں آدر دِںدِّیاں ہۄئِیاں وی ساڈا متّ ہَے کِہ جے کُجھ ہۄر ذِکریۄگ لیکھک اِس پُستک وِچ شامل کر لئے جاںدے تاں پُستک ہۄر وی وڈّا ساہِتک مُلّ اِختِیار کر سکدی سی۔ پر اُہناں لیکھکا دی غَیر-شمُۄلِیئت نال اِس پُستک دا مہتّو تے مُلّ گھٹ گِیا ہۄوے اجِہی گلّ وی بِلکُل نہِیں۔ سگۄں سانُۄں سُکھِںدّر نُۄں داد دیݨی بݨدی ہَے کِہ اُسنے پہِلی وار اِس پسُتک دے مادھِئم راہِیں کنیڈِیئن پںجّابی ساہِت ’تے ساڈی سںگّٹھِت تے سمُچّی جھات پُیائی ہَے۔ اِس راہِیں سانُۄں پہِلی وار اینے وڈّے پدھّر ’تے جاݨکاری مِلی ہَے کِہ کنیڈا وِچ وکھّ وکھّ وِدھاواں وِچ کِنّے تے کِہۄ جِہے لیکھک اِک ٹِیم وجۄں کارجشِیل ہۄ کے کنیڈِیئن پںجّابی ساہِت دا مُۄںہ-متھّا بنائُݨ تے سوارن وِچ جُٹّے ہۄئے ہن۔ وکھّ وکھّ وِدھاواں دے چُنِںدّا تے چںگّے لیکھکاں نُۄں چرچا ادھِین لِیا کے سُکھِںدّر نیں وِبھِنّ وِدھاواں وِچ ہۄ رہے کمّ نُۄں رَۄشنی وِچ لِیاںدا ہَے۔ کِسے کتھّ جاں وتھّ دے سمُچّ نُۄں جانݨ تے پچھانݨ لئی اکسر اُسدے چۄݨویں اںشّاں نُۄں ’دیغ ’چۄں داݨا ٹۄہݨ’ واںگ پیش کِیتا جاںدا ہَے پر سُکھِںدّر نیں تاں ’اِکّ چَۄتھائی پکّی پکائی دیغ‘ ساڈے ساہمݨے لِیا رکھّی ہَے٬ اِہ کۄئی چھۄٹی گلّ نہِیں۔ اِستۄں پہِلاں کنیڈِیئن پںجّابی ساہِت دے اِتِہاس وِچ اجِہی گھٹنا نہِیں واپری کِہ کنیڈِیئن پںجّابی ساہِت دا اجِہا سںگّٹھِت بِمبّ پْرستُتّ ہۄئِیا ہۄوے۔ اِہ کنیڈِیئن پںجّابی آلۄچنا دی پہِلی پُستک ہَے۔ اِس کرکے اِہ پںجّابی ساہِت دے اِتِہاس وِچ آم کرکے تے کنیڈِیئن پںجّابی ساہِت دے اِتِہاس وِچ خاس کرکے اِکّ مہتّوپُۄرن ساہِتک گھٹنا وجۄں یاد رکھّی جاویگی۔

اِس آلۄچنا پُستک دا اِس پکھّۄں وی اِتِہاسک مہتّو ہَے کِہ اِسنے مُکھّدھارا دی پںجّابی آلۄچنا دے سامراج دی جکڑ نُۄں پہِلی وار تۄڑِیا ہَے۔ جِتھّے وی تے جِس وِدھا وِچ وی کۄئی ساہِت رچِیا جا رِہا ہۄوے تاں اُسدی پہِلی لۄڑ اۄتھے تے اۄس وِدھا وِچ آپݨے آلۄچک وی پَیدا کرن دی ہُںدّی ہَے۔ اِہ واجب نہِیں کِہ کۄئی لیکھک ساہِت تاں کنیڈا وِچ لِکھے تے اُسدا مُلاںکݨ تے وِشلیشݨ کرن/کرائُݨ لئی بھارت/پںجّاب دے آلۄچکاں دے مُۄںہ ولّ ویکھے جاں اُہناں دے ترلے لوے؛ اُہناں کۄل اۄتھے جاوے تے اُہناں دی سیوا کرے تے جاں اُہناں نُۄں آپݨے خرچے ’تے ’باہر‘ سدوائے تے آپݨی چرچا کروائے تے اُسدی پْراہُݨچاری دا ذِمّا وی لوے۔ اِہ بِلکُل اُسترہاں ہی ہَے جِویں اِراک٬ افگانسِتان جاں ہۄر مُلکاں وِچ جا کے امرِیکا دسّے کِہ اۄتھے کِہۄ جِہا پربںدھّ ہَے تے کِہۄ جِہا اُہ خُد ہۄݨا تے ویکھݨا چاہُںدّا ہَے۔ ایسے کرکے مَیں اِسنُۄں ’آلۄچنا دا سامراج‘ آکھدا ہاں۔ سُکھِںدّر نیں پہِلی وار دخل دے کے اِس سامراج وِچ مگھۄرا کر دِتّا ہَے۔ اُںجھ وی کِسے وِشیش بھُگۄلِک کھِتّے وِچ رچے جاںدے ساہِت دا مُلاںکݨ تے وِشلیشݨ کرن لئی ’آپݨے آلۄچک‘ دی لۄڑ اِس کرکے وی ہُںدّی ہَے کِہ اُہ ’آپݨا آلۄچک‘ ہی اُس کھِتّے دے جِیون تے سمسِّیاواں بارے پْرماݨِک جاݨکاری رکھّ سکدا ہَے۔ باہرۄں آئے آلۄچک کۄل اُس ساہِت دی کِسے وِشیش وِدھا دی کلاتمکتا نُۄں پچھانݨ والی ’دُۄر-دْرِشٹی‘ تاں ہۄ سکدی ہَے پر اُس کھِتّے دے ساہِت وِچ پیش سمبّںدھِّت جِیون بارے ’نِکٹ-دْرِشٹی‘ دی اݨہۄںد کارن اُہ سمبّںدھِّت ساہِت دا شائِد اینا سہی مُلاںکݨ نہِیں کر سکدا۔ اِس مکسد دی پُۄرتی اُس وِشیش کھِتّے دا ’آپݨا آلۄچک‘ ہی شائِد ودھیرے چںگّی ترہاں کر سکدا ہَے٬ بشرتے کِہ اُس کۄل آلۄچناتمک پْرتِبھا دی اݨہۄںد ناں ہۄوے۔ کنیڈِیئن پںجّابی ساہِت دے دھنّبھاگ ہن کِہ اُسنُۄں اِس پُستک دے مادھِئم راہِیں پہِلی وار اُسدا ’آپݨا آلۄچک‘ پْراپت ہۄئِیا ہَے۔ اِس پہِل-پلکّڑی پائی اِتِہاسک پَیڑ دے پِچھّے پَیر رکھّ کے تُرن لئی سُکھِںدّر نیں بھوِکھّ دے کنیڈِیئن پںجّابی آلۄچکاں نُۄں راہ وی وِکھائِیا ہَے۔

اجّ جدۄں سارا سںسّار مںڈّی کِیمتاں دے جکڑ-جںجّال وِچ فس کے رہِ گِیا ہَے تے منُکھّ اتے رِشتے وی خرِیدے جاݨ والی وست تکّ گھٹ جاں گھٹا دِتّے گئے ہن٬ اُس سمیں وِچ کۄئی کارج اِس منشا نال کرنا کِہ اُس وِچ لیکھک نُۄں کِسے کِسم دا مُنافا ہاسل ناں ہۄݨا ہۄوے٬ بہُتی وار سمبھّو وِکھائی نہِیں دِںدّا۔ اِس پُستک نُۄں سِرجِدِیاں تے چھاپدِیاں سُکھِںدّر نُۄں کِسے اجِہے ’مُنافے‘ دی جھاک نہِیں۔ اُسنے نِرۄل بیغرذ بھاونا نال اِس پُستک نُۄں کیول اِس کرکے رچِیا ہَے کِہ اِس نال اِک تاں سمُچّے کنیڈِیئن پںجّابی ساہِت دا اِکّ سںگّٹھِت بِمبّ اُجاگر ہۄ سکے تے دُۄجا کنیڈِیئن پںجّابی آلۄچنا دا مُڈھّ بنّہِیاں جا سکے۔ ہاں٬ پہِلے کنیڈِیئن پںجّابی آلۄچک وجۄں آپݨی پَیںٹھ بنائُݨ دی بھاونا ذرُۄر اِس پِچھّے کارجشِیل ہۄ سکدی ہَے پر اِس بھاونا نُۄں کِسے وی ترِیکے نال مںڈّی کِیمتاں دے لالچ نال نہِیں جۄڑِیا جا سکدا۔ اِس بیغرذ کارج-سِدھی لئی وی سُکھِںدّر ودھائی دا پاتر ہَے۔

اِہ پُستک کِئُںکِہ ’کنیڈِیئن پںجّابی ساہِت‘ دی سمِیکھِیا نال سمبّںدھِّت ہَے٬ اِس لئی اِسدا پاٹھک سبھ تۄں پہِلاں اِہ ویکھݨا جاں جانݨا چاہویگا کِہ ’کنیڈِیئن پںجّابی ساہِت‘ دے پچھاݨ-چِنّہ کی ہن۔ اِس ساہِت نُۄں ’کنیڈِیئن‘ اکھوائُݨ لئی ذرُۄری ہَے کِہ جِتھّے اِس وِچّ کنیڈا دے بھُۄگۄل٬ پْرکِرتی٬ شہِراں٬ تھاواں٬ مَۄسم آدِ دے دِکھّ دی پدھّر والے ہوالے ہۄݨ اۄتھے اِس مُلک دے بہُ-سبھِیاچارک سرُۄپ دے پرسںگّ وِچّ ’پںجّابِییاں‘ اتے ’پچھّمی‘ لۄکاں دی دوںدّاتمک رِشتگی دے بِرتاںت تۄں اِلاوا وِشیش پرکار دی کنیڈِیئن جِیون-شَیلی دا (ٹرَیفِک٬ پُلِس پْربںدھّ٬ مالذ٬ وِدِئک ماہَۄل٬ سِہت سیواواں٬ رُذگار٬ راجنِیتی جاں دھارمِک وِشواس وغَیرا آدِ دا سںکّیتِک) سجِںدّ چِتر وی ہۄوے اتے کنیڈا آݨ وسّے پںجّابِییاں دے اُہناں جِیون سرۄکاراں دی کہاݨی وی کہی ہۄوے جِہڑے سرۄکار؛ جے اُہ لۄک کنیڈا وِچّ ناں آئُںدے تاں٬ کدی پںجّابی ساہِت دا وِشا-وستُۄ نہِیں سن بݨنے۔ بھاویں بہُتے پرواسی پںجّابِییاں دے پچھّمی رہِتل نال سںوّاد-وِواد وِچّ پَیݨ والے ودھیرے سرۄکار بہُت ہدّ تکّ ساںجھے ہی ہۄݨگے (ہیروا٬ نسلی وِتکرا٬ پِیڑھی-پاڑا٬ سبھِیاچارک تݨائۄ٬ سبھِیاچارک انُکُۄلݨ آدِ) پھِر وی اُہناں مُلکاں وِچّ وسّدے لیکھکاں دے وِشیش لِکھݨ-اںدّاذ٬ رچناتمک-دْرِشٹی٬ پْرتِبھا انُسار آپݨے اواس دے مُلک دے نِرۄل نِجّی پچھاݨ-چِنّہاں دے ذِکر دے ہوالے نال اُس ساہِت نُۄں کنیڈِیئن پںجّابی ساہِت نالۄں نِکھیڑِیا جا سکدا ہَے۔ پھِر وی ’امرِیکی پںجّابی ساہِت‘ نالۄں ’کنیڈِیئن پںجّابی ساہِت‘ نُۄں نِکھیڑن لئی شائِد باہری ہوالِیاں تۄں اِلاوا کیول لیکھک دے ’کنیڈِیئن پںجّابی‘ جاں ’امرِیکن پںجّابی‘ ہۄݨ دے ہوالِیاں نال ہی نِکھیڑِیا جا سکدا ہَے۔

بھاویں کِہ اجِہی اِتِہاسک مہتّو والی پُستک وِچ لیکھک تۄں اِہ اُمِید کِیتی جاݨی واجب ہَے کِہ اُہ مُکھ-بںدھّ وِچ نِرݨاجنک ڈھںگّ نال کنیڈِیئن پںجّابی ساہِت دے پچھاݨ تے نِکھیڑ-چِنّہاں بارے چرچا کردا تے اِہ وی دسّدا کِہ اِسنُۄں ہۄر مُلکاں وِچ اتے پںجّاب/بھارت وِچ لِکھے جا رہے ساہِت نالۄں کِویں وکھرِیائِیا جا سکدا ہَے۔ لیکھک اجِہی لۄڑ نُۄں مُکھّ-بںدھّ وِچ سںکّیتِک تَۄر ’تے ہی پُۄرِیاں کردا ہَے۔ اُہ جاݨدا ہَے کِہ , ’کنیڈِیئن سماج وِچ ہۄرناں پچھّمی دیشاں نالۄں کئی گلّاں وکھّرِییاں ہن‘ اتے اِس وکھّریپن نُۄں اُہ کنیڈا دے ’بہُ-سبھِیاچارک‘ سماج وجۄں پچھاݨدا ہَے تے اِس سماج دِییاں پْراپتِییاں تے وِسںگّتِییاں دی پیشکاری نُۄں کنیڈِیئن پںجّابی ساہِت دا مُکھّ پچھاݨ-چِنّہ نِردھارت کردا ہَے۔ پر ساہِت دِییاں وِبھِنّ وِدھاواں دے سمُچے ہوالے نال جے اِہناں پچھاݨ-چِنّہاں دی نِشاندیہی کِیتی جاںدی تاں ودھیرے سارتھِک گلّ ہۄݨی سی۔ اِسے کرکے اِہناں نِکھیڑ-چِنّہاں نُۄں جانݨ پچھانݨ لئی پاٹھک نُۄں وکھّ وکھّ لیکھکاں دِییاں رچناواں بارے کِیتی چرچا وِچ ڈُۄںگھا اُتّرنا پَیںدا ہَے۔ لۄڑ اِس گلّ دی وی سی کِہ ساڈا آلۄچک وِبھِنّ وِدھاواں وِچ لِکھے جا رہے ساہِت دی وِلکھّݨتا تے وکھّرتا بارے کۄئی جچواں نِرݨا دِںدّا اتے دسّدا کِہ کنیڈِیئن پںجّابی کوِتا٬ ناول٬ کہاݨی٬ ناٹک جاں وارتک دِییاں وِدھاواں سمُچّے تَۄر ’تے کِس پدھّر دِییاں ہن اتے اِہناں وِدھاواں نُۄں مُکھّ دھارا وِچ لِکھے جا رہے ساہِت دے تُلّ کِتھّے کُ رکھِّیا جا سکدا ہَے اتے اُس ’پدھّر‘ نُۄں ماپݨ دے کِہڑے ماپ-دںڈّ ہن! لیکھک اُس سوال دے وی سِدھّا رُبرُۄ نہِیں ہُںدّا٬ جِس سوال نُۄں کئی چرچِت پںجّابی لیکھک اکسر اُٹھائُںدے ہن کِہ اُہناں دے لِکھے ساہِت نُۄں خانِیاں وِچ وںڈّ کے ناں ویکھِیا جاوے سگۄں اُسدا مُلاںکݨ جاں وِشلیشݨ مُکھّدھارا دے ساہِت دے اںتّرگت ہی کِیتا جاوے۔ اِس پُستک دے ٹائیِٹل کور ’تے ہی سُکھپال نیں ساہِت نُۄں ’دیسی-پرواسی-پاکِستانی جاں اجِہے ہۄر منگھڑت خِتِیاں وِچ وںڈّے جاݨ’ ’تے اِتراذ کِیتا ہَے۔ سُکھِںدّر نُۄں اِس سوال دے رُۄبرُۄ وی ہۄݨا چاہِیدا سی تے سپشٹ تَۄر ’تے کنیڈِیئن ساہِت لئی وکھّرا ’خانا‘ نِئت کرن دا ترک وی دیݨا چاہِیدا سی۔ جِویں مَیں پہِلاں کہِ چُکّا ہاں کِہ اِہ ترک اُسدی آلۄچنا وِچ وکھّ وکھّ تھاواں ’تے کھِںڈِّیا ہۄئِیا تاں پِیا ہَے پر اِسدا سںگّٹھِت تے سمُچّا اُتّر اِکّۄ تھاں تے نِرݨاجنک ڈھںگّ نال اُپلبدھ ہُںدّا تاں پُستک دی سارتھِکتا ہۄر وی ودھ جاݨی سی۔

اِسے کارن کئی سوال ہۄر وی اݨسُلجھے رہِ گئے ہن۔ لیکھک انُسار کنیڈِیئن پںجّابی ساہِت دا ’مِیری گُݨ’ کنیڈِیئن پںجّابی مانسِکتا نُۄں درپیش سبھِیاچارک٬ سماجِک تے آرتھِک سںکّٹاں دی نِشاندیہی کرنا ہَے (پنّا-419)۔ مُکھّبںدھّ وِچ وی کنیڈِیئن بہُسبھِیاچار دے ہوالے نال لیکھک نیں کنیڈِیئن پںجّابی ساہِت نُۄں نِکھیڑِیا سی پر جدۄں لیکھک ولّۄں چرچا ادھِین لِیاںدے لیکھکاں دِییاں سمبّںدھِّت پُستکاں وِچلے وستُۄ ولّ دھِیان مارِیئے تاں اُہناں وِچۄں بہُت سارے لیکھک اجِہے ہن جِنہاں دِییاں لِکھتاں وِچۄں کنیڈِیئن پںجّابی ساہِت دے پچھاݨ-چِنّہاں دے جھلکارے نہِیں مِلدے۔ اُہ مُکھّ دھارا دے پںجّابی جِیون دے سرۄکاراں دی بات ہی پائُںدے نذر آئُںدے ہن۔ ’کنیڈا‘ اُہناں دِییاں رچناواں وِچ کِدھرے دِکھائی نہِیں دِںدّا۔ اُداہرݨ دے تَۄر ’تے اسِیں گُرچرن رامپُری دی پُستک ’اگنار‘ دا ذِکر کر سکدے ہاں جِس وِچ پںجّاب/ بھارت وِچلے اتّواد دے دَۄر دا ہی کاوِک بِیان ہَے۔ پُۄرن سِںگھّ پاںدھی دی پُستک وی سمُچّی جِیون-جاچ نال سمبّںدھِّت ہَے کِسے ’وِشیش کنیڈِیئن جِیون جاچ‘ نال نہِیں۔ جسوِیر کالروی دے ناول وِچۄں وی کنیڈِیئن پرسںگّ غَیر ہاذر ہن۔ اۄیسے ترہاں گُردیو چَۄہان دی پُستک ’چشمدِید‘ وِچلے ریکھا-چِتر اتے نِبںدھّ کِسے وی ترہاں ’کنیڈِیئن پںجّابی ساہِت‘ دی پرِبھاشا ’تے پُۄرے نہِیں اُتّردے۔ اُہ مُکھدھارا دے پںجّابی ساہِت دا ہی اںگّ ہن۔ گُربخش بھںڈّال دی کوِتا دے ہوالے وی اُسنُۄں کنیڈِیئن ساہِتکار اکھوائُݨ دے راہ وِچ رُکاوٹ بݨدے دِکھائی دِںدّے ہن۔

مَیں اِہ نہِیں کہِںدّا کِہ اِہناں لیکھکاں دِییاں ہۄر رچناواں وِچ وی ’کنیڈِیئن جِیون سرۄکار‘ غَیرہاذر ہۄݨگے۔ ہۄ سکدا ہَے کِہ اُہناں دِییاں اُہ لِکھتاں سُکھِںدّر ولّۄں سِرجی ’کنیڈِیئن پںجّابی ساہِت‘ دی ہکِیکی کسوٹّی ’تے پُۄرا اُتّردے ہۄئے کنیڈِیئن ساہِت دا ہی اںگّ ہۄݨ۔ پر نِرۄل کنیڈِیئن سرۄکاراں تۄں باہر نِکل کے سمُچّے پںجّابی جِیون نُۄں جاں بھارتی پںجّابی جِیون نُۄں کلاوے وِچ لَیںدِییاں اِہناں لیکھکاں دِییاں پُستکاں نُۄں اِس پُستک وِچ چرچا ادھِین لَے آئُݨا ایتھے اِہ سوال اُٹھائُݨ لئی پْریرِت کردا کِہ کی کنیڈا وِچ آواس گْرہِݨ کر لَیݨ نال ہی کۄئی لیکھک ’کنیڈِیئن لیکھک‘ تے اُس دُیارا رچِت ساہِت ’کنیڈِیئن پںجّابی ساہِت‘ بݨ جاںدا ہَے؟ لیکھک ولّۄں آپ ہی نِردھارت کِیتے ’کنیڈِیئن پںجّابی ساہِت‘ دی پرِبھاشا ’تے اِہ گلّ پُۄری نہِیں اُتّردی۔ لیکھک نُۄں اِس مسلے نال وی نجِٹھّݨا چاہِیدا سی۔ سوال تاں اِہ وی بݨدا ہَے کِہ کی کۄئی لیکھک کنیڈا دا وسنِیک ناں ہۄوے؛ رہِںدّا وی پںجّاب وِچّ ہۄوے پر رچنا کنیڈِیئن جِیون سرۄکاراں بارے کر رِہا ہۄوے تاں اُسدی رچنا نُۄں ’کنیڈِیئن پںجّابی رچنا‘ کِہا جا سکدا ہَے۔ بھارت وسّدے بلوِںدّر گریوال دی ’سُۄرج دی کۄئی پِٹھّ نہِیں ہُںدّی‘ بہُ-چرچِت کہاݨی دا اِس پرسںگّ وِچّ ذِکر کِیتا جا سکدا ہَے جِسدے سرۄکار تے پیشکاری دا سارا دھراتل ہی کنیڈا ہَے تے اُسنُۄں پںجّابی دِییاں بہُت ودھِییا کہاݨِییاں وِچ وی شامل کِیتا جاںدا ہَے۔

کِسے آلۄچناتمک کِرت بارے جانݨ/سمجھݨ لئی ذرُۄری ہَے کِہ اُہ آلۄچک سمبّںدھِّت رچنا نُۄں پرخݨ پڑچۄلݨ لئی کِس آلۄچنا-وِدھی دا سہارا لَیںدا ہَے۔ سُکھِںدّر نیں جۄ آلۄچنا-وِدھی ورتی ہَے٬ اُہ سماج-شاشتری آلۄچنا پْرݨالی دے نذدِیک ہَے۔ کِسے رچنا نُۄں سمجھݨ لئی اُہ اُس وِچ پیش وِشا-وستُۄ دی وِیاکھِیا تے وِویچن تکّ ہی سِیمت رہِںدّا ہَے۔ وِشا-کیںدرِت آلۄچنا وِدھی اپنائُݨ کرکے اُہ کِسے وِشیش رچنا وِچ پیش جِیون سرۄکاراں جاں سمسِّیاواں بارے پہِلاں آپݨی سادھارنِیکْرِت رائ پْرستُت کردا ہَے۔ پھِر سمبّںدھِّت رچنا وِچۄں لمّی ٹُۄک٬ وارتالاپ دا لمّاں اںشّ جاں کاوِ-ٹۄٹا/ٹۄٹے دے کے آپݨی پہِلاں دِتّی ہۄئی رائ نُۄں پُشٹ تے پْرماݨِت کردا ہَے۔ پھِر پہِلاں دِتّی رائ دا ہی کۄئی اگلا وِستھار دِںدّا ہَے جاں کِسے نویں نُکتے نُۄں چھُۄںہدا ہَے تے اُسنُۄں پُشٹ کرن لئی اُس رچنا وِچۄں لمّاں ہوالا بِیان کردا ہَے۔ کئی وار اِہ ترتِیب بدل وی جاںدی ہَے۔ اُہ پہِلاں سمسِّیا ولّ سںکّیت کر دِںدّا ہَے تے پھِر رچنا وِچۄں ٹُۄک دِںدّا ہَے۔ اُستۄں اُپرںتّ اُس ٹُۄک دے ہوالے نال اُس وِشیش پکھّ دی وِیاکھِیا وی کردا ہَے تے نال دے نال سمبّںدھِّت مسلے بارے آپݨا متّ وی پْرستُت کردا ہَے۔ اِںجھ لڑی در لڑی اِہ وِیاکھِیا چلّدی رہِںدّی ہَے۔ اِںجھ اُہ مسلِیاں پْرتی لیکھک دے وِشیش سِدھاںتک پَیںتڑِیاں دی نِشاندیہی کردا تُرِیا جاںدا ہَے۔

جدۄں کۄئی آلۄچک کنیڈِیئن سماج دِییاں سمسِّیاواں اتے سرۄکاراں بارے کِسے وِشیش لیکھک دی وِشیش رچنا دے ہوالے نال آلۄچنا جاں وِیاکھِیا کر رِہا ہۄوے تاں اُہناں سماجِک-سبھِیاچارک٬ راجنِیتک٬ دھارمِک تے آرتھِک مسلِیاں بارے اُس کۄل لۄڑِیںدی جاݨکاری تے اُہناں مسلِیاں دا وِشلیشݨ کر سکݨ دی پْرماݨِک سمجھ ہۄݨی وی لاذمی ہَے۔ سُکھِںدّر اِس جاݨکاری نال بھرپُۄر ہَے۔ اُہ کنیڈِیئن پںجّابی سماج٬ دھرم٬ سبھِیاچار٬ راجنِیتی بارے بھرۄسییۄگ جاݨکاری ہی نہِیں رکھّدا سگۄں اِسدے نال ہی اِہناں پکھّاں بارے اُسدا اِک آپݨا نِسچِت متّ وی ہَے۔ اِس متّ پِچھّے اُسدا آپݨا دِشٹِیکۄن کارجشِیل ہَے۔ اِہ دْرِشٹِیکۄن راجنِیتک شبداولی انُسار ’مارکسوادی‘ جاں ساہِتک شبداوالی انُسار٬ ’پْرگتِیوادی‘ آکھِیا جا سکدا ہَے۔ اُہ جدۄں وی رچناواں وِچ پیش مسلِیاں جاں ورتارِیاں نُۄں پچھاݨ رِہا ہُںدّا ہَے تاں اِس پچھاݨ پِچھّے اُسدا پْرگتِیوادی دْرِشٹِیکۄن ہی کارجشِیل دِکھائی دِںدّا ہَے۔ وِچار ادھِین ستوںجّا لیکھکاں نیں پرواسی پںجّابِییاں نال سمبّںدھِّت لگبھگ سارے ہی مُدّے آپݨِییاں رچناواں وِچ چرچا ادھِین لَے آںدے ہن اتے اِہناں مُدِّیاں بارے اِک سماج وِگِیانی واںگ سُکھِںدّر نیں آپݨی پْرماݨِک اتے نِرݨاجنک رائ وی پْرستُت کِیتی ہَے۔ پاٹھک پُستک نُۄں پڑھدِیاں کنیڈِیئن پںجّابی پرواسِییاں دے جِیون اِتِہاس٬ ایتھے ستھاپت ہۄݨ لئی کِیتے سںگھّرش اتے اِتھۄں تے سماج-سبھِیاچار نال تݨائۄشِیل رِشتے دے وِبھِنّ پساراں دی سۄجھی گْرہِݨ کردا ہَے۔ اِس پکھّۄں ساہِتک دے نال نال اِس پُستک دا سماجِک-سبھِیاچارک تے اِتِہاسک مہتّو وی بݨ جاںدا ہَے۔ کنیڈِیئن ساہِت نُۄں جانݨ تے کھۄجݨ دی اِچھّا رکھّݨ والِیاں ولّۄں اِسنُۄں اِک سںدّربھ-گْرںتھّ وجۄں وی اِستیمال کِیتا جا سکیگا۔

اِہ پُستک کِئُںکِہ کنیڈِیئن پںجّابی ساہِت بارے پہِلی پُستک ہَے تے اِس پکھّۄں وِیاپک پدھّر تے اِکۄ ویلے وکھّ وکھّ وِدھاواں دے لیکھکاں دِییاں انیکاں پُستکاں دے وِویچن نُۄں اِکۄ تھاں تے پْرستُت کرکے تے پاٹھکا نُۄں اِس ساہِت نُۄں پڑھن لئی تے نویں آلۄچکاں نُۄں اِس ساہِت نُۄں سمجھݨ تے پرخݨ لئی پْریرِت کرن لئی اِس پُستک نیں اِتِہاسک رۄل تاں نِبھائِیا ہی ہَے پر اِسدے نال پہِلی پُستک والِییاں کُجھ سِیماواں وی اِس وِچ دْرِشٹِیگۄچر ہُںدِّییاں ہن۔ کِسے وی رچنا دی آلۄچنا کرن لئی وِدھی بھاویں کۄئی وی ورتی جاوے٬ سُچیت پاٹھک دی آلۄچک کۄلۄں اِہ مںگّ ہُںدّی ہَے کِہ اُہ سمبّںدھِّت رچنا دے اںدّر داخل ہۄݨ لئی اُس اگّے سارے درواذے کھۄلہے۔ مسلن: کِسے رچنا نُۄں سمجھݨ لئی ذرُۄری ہَے کِہ اُس وِچ پیش رچنا وستُۄ دے وِشلیشݨ لئی کارجشِیل رچنا-دْرِشٹی نُۄں وی سمجھِیا جاوے تے پھِر اِہ وی سمجھِیا جاوے کِہ اُس وِشیش رچنا دْرِشٹی دے ہوالے نال کِسے وستُۄ نُۄں چُݨن تے پھِر پیش کرن لئی کِس ہُنرمںدّی دا کمال کِیتا گِیا ہَے۔ کۄئی وی لیکھک آپݨے انُبھو اتے کلپنا دے سہارے وِشال جِیون وِچۄں کُجھ ٹۄٹے آپݨی رچنا وِچ پیش کرن لئی چُݨدا ہَے اتے پھِر اُسنُۄں آپݨے آتم-انُبھو دا بھاگ بݨا کے ہُنرمںدّی نال اُس وِشیش وِدھا دی شکل وِچ کاغذاں ’تے اُیتاردا ہَے۔ اِس لئی کِسے وی رچنا دا سہی مُلّ پائُݨ لئی اُس رچنا دی وِدھاگت وِلکھّݨتا نُۄں پچھانݨا بہُت ذرُۄری ہَے۔ کی اُہ وِشیش رچنا کوِتا٬ کہاݨی٬ ناول جاں ناٹک بݨ وی سکی ہَے جاں نہِیں٬ اِہ جانݨا وی بہُت ذرُۄری ہَے۔ ساہِت دے سِیاݨے تاں اِہ وی کہِںدّے ہن کِہ سِیاݨا آلۄچک رچنا دی تکنِیک نُۄں کھۄلہݨ دا آہر کردِیاں ہی رچنا دی کلاتمکتا٬ اُس وِچ پیش رچنا دْرِشٹی تے رچنا وستُۄ دا سہی مُلاںکݨ کر لَیںدا ہَے۔ مارک شۄرر دا کتھن٬ ’تکنِیک ہی درِیافت ہَے‘ اِس مکسد لئی اکسر ہی دُہرائِیا جاںدا ہَے۔

سُکھِںدّر نیں سمبّںدھِّت رچناواں نُۄں سمجھدِیاں رچنا دی کلا٬ سُہجاتمکتا جاں اُسدے تکنِیکی پکھّ نُۄں اسلۄں ہی اݨگَۄلا کِیتی رکھِّیا ہَے۔ اُسدی آلۄچنا پڑھدِیاں اِہ تاں پتا لگّدا ہَے کِہ لیکھک نیں کِہڑے وِشے تے کلم-اذمائی کِیتی ہَے تے اُسدی اُس مسلے ’تے کِنّی کُ پکڑ ہَے تے اُس وِشیش لیکھک دا اُس وِشیش مسلے بارے دْرِشٹِیکۄن کی ہَے٬ پر اُس رچنا دی تکنِیک جاں کلاپکھّ بارے ڈُۄںگھائی وِچ جا کے اُسنُۄں سمجھݨ دی خیچل کرنۄں آلۄچک اُکّ گِیا ہَے۔ مِسال دے تَۄر ’تے ندِیم پرمار دے ناول چِٹّی مَۄت بارے سُکھِںدّر دی آلۄچنا پڑھدِیاں مَینُۄں اُس وِچ پیش پاتر دے ایڈذ پِیڑت ہۄݨ بارے تاں جاݨکاری مِلدی ہَے تے ایڈذ دی بِیماری دے ہۄݨ, فَیلݨ جاں اِلاج بارے گِیان وی مِلدا ہَے پر بتَۄر ’ناول‘ اُہ رچنا کِہۄ جِہی ہَے٬ اِسدی کۄئی وی جاݨکاری اُپلبدھ نہِیں۔ اِک سُچیت پاٹھک وجۄں مَیں اِہ وی جانݨا چاہُںدّا ہاں کِہ اُس وِچ پاتر اُساری دا وِدھان کِہۄ جِہا ہَے٬ بِرتاںت دی پیشکاری دا پدھّر کِہۄ کِہا ہَے٬ ناولکار دی رچنا-شَیلی کِہۄ جِہی ہَے آدِ آدِ؛ پر مَینُۄں اِسدی کِدھرے اِک جھلک وی نہِیں مِلدی۔ کلا دے ناں ’تے لیکھ دی آخری ستر وِچ اُہ اِسنُۄں ’خُۄبسُۄرت‘ ناول آکھ کے وڈِیائُںدا ہَے پر اِہ بھُلّ جاںدا ہَے کِہ کِسے رچنا دی خُۄبسُۄرتی اُسدی کلاتمکتا دے نکش-نِغار وِچ پئی ہُںدّی ہَے۔ جسوِیر کالروی٬ تْرِلۄچن گِلّ اتے امرجِیت سِںگھّ دے ناولاں بارے وی اِہۄ گلّ آکھی جا سکدی ہَے۔ کیول اُہ تْرِلۄچن گِلّ دے ناول وِچلی وِئُںتبںدّی وِچ بیلۄڑے وِستھار ولّ ہی ماڑا جِہا سںکّیت کردا ہَے تے پھِر آم واںگ ناول دی وِیاکھِیا کرن ولّ رُچِت ہۄ جاںدا ہَے۔ اِںجھ ہی کوِییاں دِییاں رچناواں بارے اِہ چرچا کِدھرے نہِیں چھِڑدی کِہ کی ’اُہناں دی کوِتا٬ کوِتا وی بݨی ہَے کِہ نہِیں؟‘ جے اُہ گُردرشن بادل دے گِیتاں دی گلّ کر رِہا ہَے تاں میری اِچھّا ہَے کِہ اُہ اِہ وی دسّے کِہ چںگّے گِیت دی رُۄہ کِتھّے لُکی ہُںدّی ہَے تے گُردرشن بادل نیں اُہناں گِیتاں دی رُۄہ نُۄں کِنّاں کُ لبھِّیا ہَے۔ اِںجھ ہی کشمِیرا سِںگھّ چمن جاں شمشیر سِںگھّ سںدھُّۄ دِییاں غذلاں بارے پڑھدِیاں سُہِرد پاٹھک اِہناں دی غذلِیئت بارے وی جانݨا چاہیگا تے اِہ پُچھّݨا وی اُسدا ہکّ ہَے کِہ غذل لیکھک نیں غذل دا وِدھان کِہۄ جِہا نِبھائِیا ہَے۔ وارتک بھاویں گُردیو چَۄہان لِکھ رِہا ہۄوے٬ بھاویں بلبِیر مۄمی جاں اِکبال ماہل پاٹھک دا اِہ پُچھّݨا وی ہکّ-ب-جانب ہَے کِہ لیکھک کۄل شبداں نُۄں جۄڑن-بِیڑن دا ہُنر کِہۄ جِہا ہَے٬ اُسدی رچنا شَیلی دِییاں کی وِشیشتائیِیاں ہن٬ جِنہاں دے آدھار ’تے اُسنُۄں ہۄر لیکھکاں دِییاں لِکھتاں تۄں نِکھیڑِیا تے وکھّرا پچھاݨِیاں جا سکدا ہَے۔ اسل وِچ سُکھِںدّر دا سارا ذۄر سمبّںدھِّت رچناواں وِچ پیش مسلے تے اُس وِچ نِہِت وِچاردھارا دی وِیاکھِیا اتے وِشلیشݨ ’تے ہی لگّا رہِںدّا ہَے پر کۄئی وِچار ساہِت کِویں بݨدا ہَے اِس ولّ اُسدا بہُت گھٹّ دھِیان جاںدا ہَے۔ اِہ تاں اَیویں چلّدے چلّدے کُجھ اِک رچناواں دا ہوالا دِتّا گِیا ہَے٬ پر اِس پُستک وِچۄں بہُت سارِییاں اجِہِییاں رچناواں ہن جِنہاں دے کلا پکھّ نُۄں لیکھک نیں چھُہِیا تکّ نہِیں۔ وِستھار تۄں بچݨ لئی مَیں ہۄر ہوالے دیݨ تۄں سںکّۄچ کردا ہاں۔

کۄئی لیکھک کِس کلاتمک مُہارت نال سمبّںدھِّت مسلِیاں نُۄں بِیان کردا ہَے٬ ایسے وِچ ہی اُس لیکھک دی ہُنرمںدّی دا ہُسن لُکِیا ہُںدّا ہَے اتے اِس ’ہُسن‘ نیں ہی اُس لیکھک نُۄں اُتّم٬ مدھّم جاں نِمن درجے دا لیکھک سابت کرنا ہُںدّا ہَے۔ اجِہی گلّ وی نہِیں کِہ سُکھِںدّر کۄل کِسے رچنا دی کلا نُۄں پرکھݨ دی اسلۄں ہی سۄجھی ناں ہۄوے جاں اُہ ساہِتک رچناواں دے کلاتمک مہتّو نُۄں اسلۄں گھٹا کے ویکھدا ہۄوے۔ سِدھاںتک پدھّر ’تے اُہ بھلی-بھاںت جاݨدا ہَے کِہ کِسے لیکھک دی وڈِیائی دا پہِلا ماپ-دںڈّ لیکھک دی کلا-کَۄشلتا ہی ہَے۔ بلبِیر سِںگھّ مۄمی بارے چرچا کردِیاں اُہ دسّدا ہَے کِہ مۄمی نیں سںسّار دے پْرسِدھّ لیکھک پڑھے ہۄئے ہن اتے مۄمی دِییاں لِکھتاں وِچ اِہۄ ’جِہے مہان ساہِتکاراں دِییاں لِکھتاں دے شِلپی جھلکارے پَیںدے ہن٬ بلبِیر مۄمی دِییاں لِکھتاں دے اجِہے گُݨاں کرکے ہی اُسنُۄں کنیڈا دے نامور اتے چرچِت پںجّابی لیکھکاں وِچ شامل کِیتا جاںدا ہَے۔'(پنّاں:430) پر سُکھِںدّر آپ پتا نہِیں کِئۄں وِچار-ادھِین لیکھکاں دِییاں رچناواں وِچلے شِلپی جھلکارِیاں تۄں نذراں چُرا کے لںگھّ جاںدا ہَے۔ کِئُںکِہ آلۄچک رچنا دے کلاتمک پہِلُۄیاں نُۄں بہُت ہی گھٹّ چھُۄںہدا ہَے٬ اِس لئی سادھارن پاٹھک نُۄں کنیڈِیئن ناولکاراں٬ کہاݨِیکاراں٬ کوِییاں جاں وارتک لیکھکاں دِییاں رچناواں بارے جاݨکاری تاں مِل جاںدی ہَے٬اُہناں وِچ پیش سماج-سبھِیاچار دِییاں ونّگِییاں تے شِلیشݨ وی پْراپت ہۄ جاںدا ہَے پر اِہ پتا لائُݨا مُشکل ہۄ جاںدا ہَے کِہ کلا دے پکھّۄں اِہناں وِچۄں کِہڑا اُتّم٬ مدھّم جاں نِمن درجے دا لیکھک ہَے۔ اِس پُستک وِچ سارے لیکھک اِکۄ جِہے نذر آئُںدے ہن۔

سِرف کُجھ اِک لیکھکاں دِییاں رچناواں دی گلّ کردِیاں اُہ سمبّںدھِّت وِدھا دے کلا-وِدھان ولّ وی سںکّیت کردا ہَے تے وِدھاگت نیماں دی رَۄشنی وِچ سمبّںدھِّت لیکھکاں دِییاں رچناواں بارے آپݨی نِرݨا-جنک رائ وی پیش کردا ہَے۔ اُہناں کُجھ اِک لیکھکاں٬ جِنہاں دے لِکھݨ-ڈھںگّ بارے اُسنے سںکّیتِک جِہی چرچا کِیتی ہَے٬ وِچۄں اِس تتھّ دی نِشاندیہی کِیتی جا سکدی ہَے۔ جرنَیل سِںگھّ کہاݨِیکار٬ بلبِیر سںگھّیڑا٬ کُلجِیت مان٬ جرنَیل سِںگھّ گرچا بارے چرچا کردِیاں اُہ چںگّی کلاتمک کہاݨی دِییاں کلاتمک لۄڑاں ولّ سہِجے ہی دھِیان دِوا جاںدا ہَے اتے کِسے کہاݨی نُۄں سمجھݨ لئی آپݨے کلاتمک پَیمانے ولّ سںکّیتِک جھات وی پُیا جاںدا ہَے۔ اُس انُسار کہاݨی دی دھِیمی تۄر نال کہاݨِییاں وِچ تنائۄ وی ہَۄلی ہَۄلی پَیدا ہُںدّا ہَے۔ (پنّاں:419) ذاہِر ہَے کِہ اُس انُسار کہاݨی دی تۄر ناولی جاں مدھّم گتی والی ہۄݨ دی تھاں تیذ گتی والی ہۄݨی چاہِیدی ہَے اتے کہاݨی وِچ پاٹھک دی جگِیاسا جگائی رکھّݨ لئی تنائۄ وی مگھدا رہِݨا چاہِیدا ہَے۔ کہاݨی دا اںتّ وی اُس انُسار ’جھںجّۄڑن والا‘ ہۄݨا چاہِیدا ہَے اتے کہاݨی بھاو-وِریچن کرن والی ناں ہۄ کے پاٹھک نُۄں بیچَین کرن والی ہۄوے٬ جِسنُۄں پڑھ کے پاٹھک نُۄں رات بھر نِیںد ناں آوے۔(پنّاں:320-21) جاݨدا تاں اُہ اِہ وی ہَے کِہ کہاݨی وِچ وارتالاپ سِرجݨ دی وی وِشیش کلا ہَے تے وارتالاپ اُہۄ ہی پْربھاوشالی ہۄݨگے جِنہاں دی اُچارݨی بھاشا جِیون اتے پاتراں دی اُمر٬ کِتّے٬ پِچھۄکڑ اتے سمجھ دا یتھارتھک بِیان کرن والی ہۄوے۔ نہِیں تاں وارتالاپ ’نکلی'(پنّاں:257) جاپݨگے۔ کُلجِیت مان دی کہاݨی ’چِڑی‘ دے ہوالے نال اُہ اُسدی بھاشا وِچلی ودھیری کاوِکتا ولّ دھِیان دِوائُںدا (پنّا: 256) اچیت ہی اِس گلّ ولّ وی اݨکِہا سںکّیت چھڈّ جاںدا ہَے کِہ کوِتا نُۄں بھاویں گلپ وِچ ورتے جاݨ دی مناہی نہِیں پر گلپ لِکھدِیاں کوِتا نُۄں گلپ دی بھاشا دا اںگّ بݨ کے ہی شامل ہۄݨا پَیݨا ہَے۔ اُہ کہاݨی وِچ ورتی جاݨ والی نوِین کلا-جُگت ’ستھِتی-مُکھتا‘ دے مہتّو نُۄں وی پچھاݨدا تے سمجھدا ہَے ’جِویں کِہ کِسے ناٹک وِچ کۄئی ستھِتی پیش کرن والے پاتر آپݨی اداکاری دِکھا رہے ہُںدّے ہن اتے پِٹھّ-بھُمی وِچ پردے اُتّے کۄئی فِلم دِکھائی جا رہی ہُںدّی ہَے جاں کۄئی دْرِش دِکھائے جا رہے ہُںدّے ہن( پنّاں:256)۔” اِںجھ اُہ کہاݨی وِچ دْرِش سِرجݨ دی کلا دے مہتّو نُۄں دْرِڑھائُںدِیاں اِس جُگت نُۄں پاتراں دے کِردار تے وِہار نُۄں سمجھݨ دا کلاتمک مادھِئم منّدا ہَے۔ میجر ماںگٹ دِییاں کہاݨِییاں وِچ اُہ ’رُۄپک‘ پکھّ اتے ’تتّ‘ وِچ سںتُّلن سِرجݨ والی کلا دا اِک ستری سںکّیت تاں کردا ہَے پر اِس سںتُّلن نُۄں کِسے کہاݨی دے ہوالے نال پُشٹ نہِیں کردا۔ مِنّی گریوال دِییاں کہاݨِییاں وِچ اُسدی ’تکنِیکی‘ وِلکھّݨتا ولّ اِشارا کرکے وی اُہ اِس وِلکھّݨتا دا کۄئی درواذا ساڈے ساہمݨے نہِیں کھۄلہدا۔ اِہناں ویروِیاں تۄں اِہ تاں بھلِیبھاںت مالُۄم ہۄ جاںدا ہَے کِہ اُسنُۄں کِسے رچنا دے تکنِیکی٬ کلاتمک جاں سُہجاتمک مہتّو دا اہِساس ہَے پر چںگّی کہاݨی دے کلاتمک وِدھان دی سۄجھی رکھّدِیاں ہۄئِیاں وی ناں تاں اُہ کہاݨِیکاراں نُۄں تے ناں ہی دُۄجِییاں وِدھاواں دے لیکھکاں دِییاں رچناواں نُۄں اُس وِدھا دِییاں کلاتمک لۄڑاں انُسار پرخدا پڑچۄلدا ہَے۔ اِہناں کہاݨِیکاراں بارے وی بہُتی وار اُہ کیول بِیان دی پدھّر ’تے ہی اُہناں دی کہاݨی کلا بارے آپݨا متّ پْرستُت کردا ہَے٬ اِس متّ نُۄں کہاݨِییاں دے ہوالے نال پُشٹ نہِیں کردا۔

رچنا وِچ ’شِلپی جھلکارِیاں‘ دے مہتّو نُۄں بھلی-بھاںت سمجھدِیاں ہۄئِیاں وی جے آلۄچک دا دھِیان اِس پاسے نہِیں گِیا تاں سانُۄں اِسدی وی نِشاندیہی کرن دی کۄشِس وی کرنی چاہِیدی ہَے۔ کِسے کُلجِیت مان دی کہاݨی ’رںگّ کاٹ‘ بارے گلّ کردِیاں اُہ اِکّ تھاں لِکھدا ہَے٬ ”اِہ کہاݨی مَینُۄں بہُت کاہلی وِچ لِکھی لگّی۔”(پنّاں: 257) کی کِتے ساڈا آلۄچک وی کِسے اجِہی کاہلی دا شِکار تاں نہِیں ہَے٬ جِس کاہلی کرکے اُہ اِہناں رچناواں دے سربپکھّی ادھِئن لئی لۄڑِیںدا سماں ہی ناں کڈھّ سکِیا ہۄوے! آلۄچک نیں کُجھ اِکّ لیکھاں نُۄں چھڈّ کے بہُتے لیکھاں ہیٹھ اُس لیکھ دے لِکھݨ دی مِتی٬ مہِینا٬ سال تے تھاں دا ناں وی لِکھِیا ہَے۔ اسِیں ویکھِیا ہَے کِہ اِہ لیکھ 2008-9 وِچ لِکھے گئے ہن۔ لگّدا ہَے کِہ ساڈا آلۄچک اِک مُہِمّ بݨا کے اِکّ نِویکلی پہِلکدمی دا جھںڈّا آپݨے ہتھّ وِچ لَیݨ لئی دَۄڑ رِہا ہَے۔ اِہناں دۄ سالاں وِچ 2008 دا کۄئی مہِینا ہی ہَے جِہڑا خالی گِیا ہۄوے تے اُسنے کِسے کِتاب بارے لیکھ ناں لِکھِیا ہۄوے۔ 2009 وِچ تاں کِسے کِسے مہِینے تاں اُہ پںجّ-پںجّ٬ چھے-چھے کِتاباں بارے اِکۄ ساہے لِکھدا نذر آئُںدا ہَے۔ پھروری 2009 دے مہِینے وِچ تاں اُہ آپݨے نال نال وِچارے نِکّے جِہے ’مہِینے‘ نُۄں وی لیکھاں دے بھار ہیٹھ دبّ دِںدّا ہَے۔ اِس اِکّ مہِینے وِچ ہی اُسنے تیراں پُستکاں بارے آپݨے لیکھ مُکمّل کِیتے ہن۔ ذاہِر ہَے کِہ اِس مہِینے اُسنُۄں پُستک پڑھن اتے اُس بارے لِکھݨ لئی کیول اَۄستن دۄ دِن ہی نسِیب ہۄئے ہن۔ اِہناں وِچۄں اِک دِن پُستک پڑھن نُۄں تے دُۄجا دِن اُس پُستک بارے لِکھݨ نُۄں دِتّا منِّیاں جا سکدا ہَے۔ جِتھّے دِن رات کِیتی نِرںتّر مِہنت پکھّۄں اُسدی داد دیݨی بݨدی ہَے اۄتھے اِس تتھّ ولّ وی دھِیان جاںدا ہَے کِہ آلۄچک نیں پُستک پڑھن تے اُس بارے رائ بنائُݨ اتے دیݨ وِچ کاہلی کِیتی لگّدی ہَے۔

کِسے وی پُستک بارے آپݨا سرباںگی آلۄچناتمک نِرݨا دیݨ لئی اُس پُستک دے اِکّ تۄں ودھیرے پاٹھ کرن دی لۄڑ ہُںدّی ہَے تے پھِر اُس بارے چِںتّن-منن کرن لئی وی سماں درکار ہُںدّا ہَے۔ پھِر کِتے جا کے ہی کۄئی آلۄچک کِسے لِکھت بارے نِرݨا دیݨ دا ادھِکاری ہۄ سکدا ہَے۔ پر اسِیں ویکھدے ہاں کِہ ساڈے آلۄچک کۄل نِسچَے ہی سمیں دی گھاٹ وی لگّدی ہَے۔ کِسے رچنا وِچ ڈُۄںگھا اُتّرن دی لمّی مانسِک گھالݨا گھالݨ دی جِہڑی لۄڑ ہُںدّی ہَے٬ شائِد اِس گھالݨا لئی ساڈا آلۄچک لۄڑِیںدا سماں نہِیں جُٹا سکِیا۔ ایسے کرکے ہی شائِد اُہ رچناواں دے ’شِلپی جھلکارِیاں‘ ولّ ساڈا دھِیان نہِیں دِوا سکِیا۔ اسِیں آس کردے ہاں کِہ آپݨی اگلی پُستک وِچ٬ جِسنُۄں اگلے ہی سال تکّ مُکمّل کر دیݨ دا اُسنے اَیلان وی کر دِتّا ہَے٬ اُہ ساڈا اِہ اُلہاماں وی دُۄر کر دیویگا۔

پر ’اُلہامے‘ دےئی جاݨا تے پْراپتی نُۄں اکھّۄں اۄہلے کری رکھّݨا وی دِیانتداری نہِیں۔ مَیں اجِہا بد-دِیانتدار وِشلیشک نہِیں ہاں جِہڑا سُکھِںدّر دی اِس اِتِہاسک پہِلکدمی نُۄں گھٹا کے ویکھݨ دی دُربھاونا دا شِکار ہۄوے۔ سُکھِںدّر نیں کنیڈِیئن پںجّابی آلۄچنا دے خیتر وِچ سچمُچّ اِتِہاس سِرج دِتّا ہَے۔ اِس پکھّۄں لیکھکاں دے نال نال کنیڈِیئن پںجّابی ساہِت دے بھوِکھّی آلۄچک سدا سُکھِںدّر دا رِݨ مہِسُۄس کردے رہِݨگے۔