پھِذا وِچّ ہُمّہ پسرِیا ہۄئِیا سی۔ سُۄرج دِییاں تیذ کِرناں مکّی دے ٹاںڈِیاں نُۄں چِیردِییاں ہۄئیِیاں دھرتی نُۄں تِیراں واںگ وِنّہ رہِییاں سن۔ مکّی دے لاگلے کھیت وِچّلے کماد دی ہرِیاولّ سُۄرج دی لاکھی دھُپّ وِچّ کالے رںگّی بھاء مار رہی سی۔ مکّی دے چُپھیرے٬ سنیر دے اُچّے-اُچّے باجرے دے سِٹِّیاں نُۄں چِڑِییاں ٹھُۄںگے مار-مار نۄچ رہِییاں سن۔
مکّی وڈھّ رہے کُںدّن دا کُڑتا پسِینے نالھ بھِجِّیا ہۄئِیا سی۔ اُسدی داہڑی وِچّ وِرلے-وِرلے چِٹّے والھ کالے والھاں اُتّے بھارُۄ ہۄ گئے جاپدے سن۔
کُںدّن نیں داتی نُۄں کھبّے ہتھّ وِچّ کرکے٬ سجّے ہتھّ دے اںگُّۄٹھے نالھ والی اُںگل نالھ متھّے تۄں پسِینا پُۄںجھِیا۔ تْریہ مہِسُۄس کردِیاں اُسنے اِکّ ستھّر تھلِّئۄں لسّی دا کُجّا کڈھِّیا تے کُجّے اُپّرلے چھنّے وِچّ لسّی پا کے پِیݨ لگّ پِیا۔ لسّی دا اِہ کُجّا اُسدی پتنی چھاہ-ویلھا کھُیائُݨ آئی رکھّ گئی سی۔ لسّی پِیݨ نالھ کُجھ چَین مِلی۔ چھنّے نُۄں سُک-ماںج کرکے٬ کُجّے اُتّے ٹِکا٬ اُہ ٹکّ ولّ نُۄں ٹُر پِیا۔
"لگّا آں بئی کُںدّنا۔"
"آ بئی چیتُۄ۔" چیتُۄ دی آمد نالھ کُںدّن نُۄں اِںج مہِسُۄس ہۄئِیا جِویں ہُمّہ گھٹ گِیا ہۄوے۔
"کلّا ای لگّا آں۔" چیتُۄ دِییاں نِکِّییاں-نِکِّییاں اکھّاں سارے کھیت دا جائِذا لَے رہِییاں سن۔
"میری کِہڑی 20 گھُماں آں٬ جِہڑی وڈھّ نہِیں ہۄݨی٬ آہ ڈھائی کنال تاں کھتّا آ سارا۔"
"باکی؟"
"باکی اجے چںگّی ترہاں پکّی نہِیں" داتی نال آپݨی لتّ 'تے کھُرک کردِیاں اُہ بۄلِیا٬ "تُۄں کِدھّر چڑھائی کِیتی آ؟"
"تیرے کۄلھ ای آئِیاں۔"
"دسّ۔"
"اۄ یار! سۄہݨ دے نِیاݨے آئِئۄ آ٬ چھلِّییاں مںگّدے آ۔" سۄہݨ چیتُۄ دا پُتّر سی جۄ یُۄ.پی. دے اِکّ شہِر وِچّ نَۄکری کردا سی۔
"اچھّا دیکھ لَینے آں٬ پہِلاں آہ پرات بنّے لُیا۔" تے چیتُۄ دا جواب اُڈِیکے بِناں ہی کُںدّن لسّی دے کُجّے کۄلۄں دُۄجی داتی چُکّ لِیائِیا تے اُس دے ہتھّ پھڑا دِتّی۔
چیتُۄ جُلاہا اِس گھر نالھ کافی چِر تۄں جُڑِیا ہۄئِیا سی۔ کُںدّن دے پِئۄ نالھ چیتُۄ دا کافی نیڑ رِہا سی۔ گۄڈی-واڈھی سمیں جدۄں وی کُںدّن دے پِئۄ نُۄں کامِیاں دی لۄڑ پَیںدی٬ چیتُۄ لۄڑ انُسار دۄ-چار بںدّے ہۄر نالھ لَے کے اُنہاں نالھ کمّ کروائُݨ پہُںچّ جاںدا۔ چیتُۄ نُۄں وی پِںڈّ دے باکی جٹّاں نالۄ.ۄں کُںدّن ہۄراں 'تے کُجھ ذِیادا ہی ماݨ رِہا سی۔ کُںدّن دے ماں-پِئۄ دی مَۄت پِچھّۄں٬ چیتُۄ دی اِس گھر نالھ نیڑتا بھاویں گھٹّ گئی سی پر پِچھلی ساںجھ کرکے ہُݨ وی جدۄں کدی اُسنُۄں گنّے٬ چھلِّییاں٬ رہُ جاں ساگ دی لۄڑ پَیںدی تاں اُہ ذِیاداتر کُںدّن کۄلۄں ہی آ کے مںگّدا سی۔
کُجھ چِر واڈھی کرن بائد چیتُۄ نیں لکّ سِدھّا کِیتا۔ اُسنے دیکھِیا کِہ پرات مساں ادھّ وِچّ ہی پہُںچّی سی۔ کُںدّن جۄ شُرُۄ وِچّ اُسدے نالھ-نالھ واڈھی کر رِہا سی٬ پرلے پاسے چلا گِیا سی۔ پرات کافی چَۄڑی ہۄ گئی سی۔
"کُںدّناں! پرات کِدھّر نُۄں لَے گِئَں؟" چیتُۄ دے بۄلاں وِچّۄں جھُںجھّلاہٹ پْرگٹ ہۄ رہی سی۔
"پرات تاں چیتُۄ ٹھِیک ای آ۔ اَیتھے کُ آہ وِرلے-وِرلے ٹاںڈے سی٬ سۄچِیا اِہ وی نالھ ای چُگ لَینے آں۔"
"نہِیں یارا! پرات چھۄٹی رکھّ۔" پسِینۄ-پسِینا ہۄئے چیتُۄ نُۄں دھری ہۄئی پرات پہاڑ جِڈّی لگّ رہی سی۔
"لَے چھۄٹی کر لَینے آں۔" پرلی گُٹھّ وِچّۄں واڈھی کردا-کردا کُںدّن چیتُۄ دے نذدِیک آ گِیا۔
پرات بنّے لگّݨ نُۄں دیر لگّ گئی۔ اُدھر گھر وِچّ چیتُۄ دے پۄتے-پۄتِییاں کاہلھے پَے رہے سن۔ اُڈِیک-اُڈِیک کے چیتُۄ دے گھر والھی کھیت وِچّ آ پہُںچّی۔ کُںدّن نیں ڈیکاں والھے کھیت وِچّۄں نرم-نرم چھلِّییاں دا کلاوا کڈھّ کے چیت دی گھر والھی نُۄں تۄر دِتّا تے چیتُۄ نُۄں اِکّ پرات ہۄر لُیائُݨ لئی اٹکا لِیا۔
"اۄ بئی کُںدّنا! تیرا بَیںک والھا پُیاڑا مُکّ گِیا سی بھلا؟" دُۄجی پرات دھردِیاں چیتُۄ نیں پُچھِّیا۔
"بَیںک دا پھاہا وڈھّݨ لئی ہی تاں اَۄہ چار کنالھِیں تُلسی کۄلھ گہِݨے رکھّی سی۔" اُسنے نالھ لگدے کھتّے ولّ ہتھّ کردِیاں چیتُۄ دی گلّ دا جواب دِتّا۔
"ڈرَیور اُدۄں تیری مدت کر سکدا سی پر…۔"
"دُکھّ ویلے کۄئی نہِیں لاگے آئُںدا۔" کُںدّن دی آواذ اُداسی وِچّ ڈُبّی ہۄئی سی۔
"چلۄ کِسے ناں کِسے ترہاں گُذارا چلݨا چاہِیدَے۔" چیتُۄ نیں کُںدّن نُۄں جِویں دھرواس دِتّا۔
"گُجارا-گجُۄرا کاہدا٬ اَیمے وکت نُۄں دھکّا دیݨ آلی گلّ آ۔"
+++
کُںدّن ہۄرِیں تِنّ بھرا سن۔ کُںدّن وِچّکارلا سی۔ اُس تۄں وڈّا ڈرائیِور سی۔ پہِلاں پںجّاب رۄڈویذ وِچّ نَۄکری کردا سی۔ پھِر مدھّ-پْردیش وِچّ ٹرکّ ڈرائیِوری کردِیاں اِکّ ٹرکّ وِچّ ہِسّا پا لِیا۔ چںگّی آمدن ہۄ رہی سی۔ اُسدا ٹبّر-ٹِیہر اُسدے نالھ ہی مدھّ-پْردیش وِچّ رہِںدّا سی۔
کُںدّن تۄں چھۄٹا کھیتی کردا سی۔ ڈرائیِور نیں آپݨی سالھی دا رِشتا اُسنُۄں کروائِیا ہۄئِیا سی۔ ساںڈھُۄ ہۄݨ کرکے اُسنے آپݨی ذمِین چھۄٹے نُۄں دِتّی ہۄئی سی۔ پںجّ گھُماواں دی پَیداوار نالھ چھۄٹے دا گُذارا ٹھِیک چل رِہا سی۔ ڈرائیِور نیں آپݨے ہِسّے دی ذمِین دا اُس کۄلۄں کدی ہِساب نہِیں سی مںگِّیا۔
ڈرائیِور تۄں وڈّی اُنہاں دی اِکّ بھَیݨ سی جۄ کِہ آپݨے گھر سُکھی وسدی سی۔
تِنّے بھرا وکھّرے-وکھّرے سن۔ پِئۄ دی اٹھّ گھُماں ذمِین تِنّاں ہِسِّیاں وِچّ وںڈّی ہۄئی سی۔
شُرُۄ وِچّ تِنّاں بھراواں دا آپس 'چ چںگّا مۄہ-پِیار سی پر اُنہاں دے وِیاہے جاݨ اُپرںتّ فرک پَیݨ لگّ پِیا۔ بھَیݨاں ہۄݨ کرکے ڈرائیِور تے چھۄٹے دِییاں وہُٹِییاں دی لابی بݨ گئی۔ کُںدّن دی وہُٹی تے کُںدّن کھُڈّے-لائیِن لگائے جاݨ لگّے۔ تِیوِییاں دی نِتّ دی مِہݨ-کُ-مِہݨی نیں کُںدّن تے دُۄجے بھراواں وِچکار نفرت دی اِکّ کںدھّ کھڑھی کر دِتّی جۄ کِہ سمیں دے نالھ-نالھ ہۄر پکّی تے اُچّی ہُںدّی گئی۔
الگّ ہۄݨ سمیں ذمِین دے نالھ-نالھ چِیذاں دی وںڈّ وی کِیتی گئی۔ کُںدّن دے ہِسّے اِکّ پُراݨا جِہا اِںجݨ آئِیا۔ نواں اِںجݨ ڈرائیِور تے چھۄٹے نیں آپݨے ہِسّے رکھّ لِیا۔
کُںدّن نُۄں آپݨی مِہنت 'تے وِشواس سی۔ اُہ دِن-رات کمّ وِچّ جُٹِیا رہِںدّا۔ اُسدی پتنی تے نِیاݨے وی کمّ وِچّ اُسدا ہتھّ وٹائُںدے۔
پُراݨا اِںجݨ اِکّ سال چلّ کے جواب دے گِیا۔ کݨک دی فسن نُۄں اجے دۄ پاݨی ہۄر چاہِیدے سن۔ کُںدّن نیں پتا-تھہُ کرکے اِںجݨ واستے کرذا لَیݨ لئی اِکّ بَیںک وِچّ درکھاست دے دِتّی۔ بَیںک والھِیاں نیں اُسنُۄں دسِّیا کِہ چھۄٹا کِسان ہۄݨ کرکے اُہ تیتی پھِیسدی سبسِڈی دا ہکّدار سی۔ سبسِڈی دا کیس بݨائُݨ کھاتر دفتراں دے چکّر ماردِیاں اُسدے تِنّ مہِینے لںگھّ گئے۔ اۄدھر کݨک پاݨی تۄں کھُںجھّدی جا رہی سی۔ آپݨی ساںجھ والھے اِکّ کِسان تۄں اَۄکھے-سَۄکھے کُجھ دِناں واستے اِںجݨ لَے کے اُسنے کݨک دی فسل نُۄں مساں ہی سِرے چاڑھِیا۔
بَیںک دے سبسِڈی والھے کرذے دا کیس کِسے کںڈھّے نہِیں سی لگّ رِہا۔ کݨک سامبھ کے کُجھ رکم ہتھّ وِچّ آئی۔ اُسنے گھرۄگی گرذاں نُۄں وِچّے چھڈّ پٹوارِییاں٬ گرام سیوکاں٬ پںچّائِت افسراں تے ہۄر سمبّںدھِّت کرمچارِییاں دی چںگّی ٹہِل سیوا کِیتی۔ کیس دِناں وِچّ ہی پاس ہۄ گِیا۔ اُسنُۄں اِںجݨ اتے بۄر کرن واستے چار ہذار رُپئے دا کرذا مِلھ گِیا۔ بۄر اُس کۄلھ پہِلاں ہَے ہی سی۔ اِںجݨ کھرِیدݨ تۄں اُپرلی جۄ رکم بچی٬ اُہ اُسنے گھر دِییاں ذرُۄرتاں پُۄرِییاں کرن لئی خرچ کر لئی۔
کھیتاں وِچّ نواں اِںجݨ چلّݨ نالھ کُںدّن دا ہَۄسلا ودھِیا۔ اُسنے دۄ گھُماں ذمِین کِسے کۄلۄں ادھّ 'تے لَے لئی۔ آپݨی تے ادھّ والی مِلا چار گھُماں جھۄنا لا دِتّا۔
ڈِیذل دی تھُڑ آ گئی۔ کارڈ سِسٹم شُرُۄ ہۄ گِیا۔ کُںدّن دے کئی دِن کارڈ بݨائُںدِیاں لںںّگھّ گئے۔ پَیٹرۄل-پمپّاں 'تے لمِّییاں کتاراں وِچّ رکھّے ہۄئے کھالی جیرِیکیناں واںگ کِسان وی بھُکھّے تِہائے٬ دِن-رات ڈِیذل مِلݨ دی اُڈِیک وِچّ بَیٹھے پْریشان ہُںدّے رہِںدّے۔
برسات وی گھٹّ ہی لگّی۔ بدّل آئُںدے۔ پر ماڑا-مۄٹا چھراٹا ورہا کے اگاںہ لںگھّ جاںدے۔
جھۄنے دی فسل کھراب ہۄ گئی۔ کُںدّن کۄیاپْریٹِو سُسائِٹی دا کھاد دا کرذا مۄڑن وِچّ اسمرتھّ ہۄ گِیا۔ مکرُۄذ ہۄݨ کرکے کݨک واستے اُسنُۄں کھاد ناں مِلی۔ کِسے کۄلۄں اُدھار پھڑ کے اُسنے کِسان کھاد دِییاں کُجھ بۄرِییاں کھرِیدِییاں تے کݨک دی بِجائی کر دِتّی۔ کݨک دا رُک-ڈھںگّ چںگّا سی۔ گۄڈی کرکے اُسنے پاݨی لا دِتّا۔ پاݨی لا کے ہٹِیا ہی سی کِہ مِیںہ دی لمّی جھڑی لگّ گئی کئی دِن کݨک دے کھیتاں وِچّ پاݨی کھڑھا رِہا۔ کݨک دا رںگّ پِیلا پَے گِیا۔ یُۄرِیئے دے چھٹّے نالھ کݨک نیں کنّ چُکّ لَیݨے سن۔ پر سُسائِٹی وِچّۄں اُسنُۄں کھاد نہِیں سی مِل رہی تے مُلّ کھرِیدݨ واستے اُس کۄل پَیسے نہِیں سن۔ مِیہاں تۄں بائد دھُپّاں لگّݨ نالھ کݨک دی فسل کُجھ سُدھر ہی رہی سی کِہ کئی دِن دی پھِر جھڑی لگّ گئی۔ وڈّے-وڈّے سِٹِّیاں دی تھاں کݨک دے پَۄدِیاں تے چھۄٹِییاں-چھۄٹِییاں سِٹِّییاں جِہِییاں نِکلِییاں۔
اِںجݨ واستے بَیںک تۄں لئے کرذے دی کِشت آ گئی۔ بَیںک والھے وسُۄلی لئی گھُمّݨ لگّ پئے۔ کُںدّن نیں دۄ کُ واری تاں ٹال دِتّے۔ پر اِکّ دِن مُۄںہ-ہنہیرے ہی بَیںک والِیاں نیں پُلِس دی مدّد نالھ اُسنُۄں کابُۄ کر لِیا۔ کڑی لا کے جدۄں اُسنُۄں جِیپ وِچّ بِٹھائِیا گِیا تاں دھرتی اُسنُۄں وِہل نہِیں سی دے رہی۔ سارے پِںڈّ وِچّ 'ہُئے-ہُئے' ہۄئی۔
اُنہاں دِناں وِچّ ڈرائیِور وی آپݨے سہُرِیں اِکّ وِیاہ وِچّ شامِل ہۄݨ لئی پِںڈّ آئِیا ہۄئِیا سی۔ کُںدّن نُۄں آس سی کِہ ڈرائیِور جاں چھۄٹا اُسدے پِچھّے آئُݨگے۔ پر کۄئی ناں بہُڑِیا۔ پںدّراں دِناں دے اںدّر-اںدّر کرذا مۄڑن دا وائِدا کرکے اُہ مساں ہی مِنّتاں-ترلے کرکے جیلہ تۄں باہر آئِیا۔ چار کنالھ ذمِین تُلسی کۄلھ پںجّ ہذار وِچّ گہِݨے رکھّ کے٬ باکی کِشتاں وی اِکّۄ واری مۄڑ کے سارے کرذے دا پھاہا وڈھِّیا۔ باکی بچی رکم کۄیاپْریٹِو سُسائِٹی نُۄں مۄڑ دِتّی۔ کِسے کۄلۄں کھاد واستے لئی اُدھار رکم وی مۄڑی۔
پِچھلے سال جھۄنے دی فسل نیں کُںدّن دے کنِّیں ہتھّ لُیا دِتّے سن۔ اَیتکِیں اُسنے جھۄنے دی تھاں آلُۄ بِیجݨ دا پھَیسلا کر لِیا۔ آپݨے اِکّ رِشتیدار کۄلۄں اُدھار بِیج کھرِید کے اُسنے ڈیڈھ گھُماں آلُۄ لا دِتّے۔ ادھّ والھی وِچّ مکّی تے باکی وِچّ پٹھّے آدِک بِیج دِتّے۔ آلُۄیاں نُۄں چںگّی کھاد پائی۔ مِہنت نالھ گۄڈی کرکے مِٹّی چڑھا دِتّی۔ پاݨی لائے۔ آلُۄیاں دی فسل چںگّی مل گئی پر بھاء تھۄڑھا ہۄݨ کرکے آلُۄیاں وِچّۄں مساں اُدھار لئے بِیج دی کِیمت تے کھاد وگَیرا دا خرچا ہی پُۄرا ہۄ سکِیا۔
کݨک دی فسل چںگّی ہۄ گئی۔ کُںدّن دا وِچار سی کِہ کُجھ اِس فسل تے کُجھ اگلی فسل وِچّۄں بچا کے اُہ تُلسی کۄلۄں گہِݨے پِیا کھّّتا چھُڈا لویگا۔ پر اُسدی بھاݨجی دا وِیاہ آ گِیا۔ دُۄجے بھراواں نیں ساںجھی نانکی-چھکّ بݨا لئی۔ کُںدّن نُۄں اُنہاں نالھ ناں رلائِیا کِئُںکِہ کُجھ دِن پہِلاں کِسے گلّ 'تے دراݨِییاں-جٹھاݨِییاں وِچّ کافی جھگڑا ہۄئِیا سی۔ کُںدّن نیں آپݨی ہِمّت تۄں ودھّ کھرچا کرکے لِیڑے-لتّے اتے بھاںڈے آدِک کھرِیدے۔ پر کُںدّن دی بھَیݨ نیں اُنہاں دِییاں دِتِّییاں چِیذاں 'تے نکّ-بُلّہ کڈھّے۔ کپّڑِیاں ولّ ویکھ کے کہِݨ لگّی٬ "آہ کی پاپلِیناں جیہِییاں لَے آئے آں۔ پاپلِیناں تے اجّ کلّہ ماڑے-ڈھِیڑے وی نہِیں پائُںدے۔" کُںدّن تے اُسدی پتنی نیں کرڑا من کرکے سُݨ لِیا۔
چار کنالھ گہِݨے پِیا کھتّا کُںدّن نُۄں ہر ویلے رڑکدا رہِںدّا۔ پر اُسدی پیش نہِیں سی جا رہی۔ دِن-رات کمّ کرن دے باوجُۄد وی اُہ تھلّے ہی تھلّے جا رِہا سی۔ گھر دِییاں ناں پُۄرِییاں ہۄ سکݨ والِییاں گرذاں٬ ڈِیذل تے کھاد آدِ دا کھرچا اُسدی فسل نُۄں ہڑپّ کر جاںدے۔
اِکّ دِن اُنہاں دے پِںڈّ پںچّائِت افسر نیں آ کے چھۄٹے تے سِیماںت کِساناں نُۄں اِکٹھّے کِیتا۔ اُسنے دسِّیا کِہ اجّ دے سمیں وِچّ چھۄٹے ذِمِیںدار دا گُذارا کھیتی دے سِرۄں ہۄݨا مُشکل ہُںدّا جا رِہا ہَے۔ اُسنے سُجھائۄ دِتّا کِہ کِساناں نُۄں کھیتی دے نالھ-نالھ ڈیئری٬ مُرگِیکھانا٬ مچھِّییاں پالݨا جاں سُۄر پالݨ آدِک دا کمّ شُرُۄ کرنا چاہِیدا ہَے۔ اُسنے اُنہاں نُۄں کِہا کِہ اُہ اُنہاں دے کیس تِیار کرکے بَیںکاں نُۄں بھَیج دیویگا تے اُہ کرذا لَے کے اجِہے کمّ شُرُۄ کر سکدے ہن۔
کُںدّن دا ناں اُہ مجھّاں واستے نۄٹ کرکے لَے گِیا سی۔ پر کافی چِر کۄئی اُگھ-سُگھ ہی ناں نِکلی۔ باکی کِساناں واںگ کئی دِن دفتراں دے چکّر مار-مار اُہ وی مٹھّا پَے گِیا۔ اُنہاں دے پِںڈّ دے رکھّا سِںگھّ نیں دَۄڑ-بھجّ کرکے کِسے ناں کِسے ترہاں بَیںک راہِیں اِکّ مجھّ کھرِید لئی۔ مںڈّی وِچّۄں جدۄں گھر لِیاںدی تاں مجھّ نیں کٹُّۄ ناں جھلِّیا۔ وپارِییاں نال مِلھ کے بَیںک اِںسپَیکٹراں نیں تۄکڑ مجھّ پِچھّے اِکّ نوِیں لویری دا کٹُّۄ لا دِتّا سی۔
کُںدّن دا اُتشاہ کھیتی دے کمّ وِچّۄں گھٹدا جا رِہا سی۔ دِنۄں دِن ودھ رِہا کھرچا اُسدی پْریشانی ودھائُںدا رہِںدّا۔ ہۄر کُجھ سالاں تائیِں اُسدی وڈّی کُڑی وِیاہ دی اُمر نُۄں ڈھُک رہی سی۔ اُسدی پتنی تے نِیاݨے جِویں رُلدے جا رہے سن...۔
+++
دُۄجی پرات لا کے ہٹے تاں کُںدّن نیں چیتُۄ نُۄں سمبّۄدھن کِیتا٬ "چیتُۄ! تُۄں ہُݨ جاݨا تاں جاہ۔ بھرِییاں مَیں آپے ای بنّہ لئۄُںگا۔
"کۄئی نی٬ مَیں ہُݨ تکالاں نُۄں ای جائۄُںگا۔ نالھے تیرا کمّ مُکّ جائۄُ تے نالھے میری وی بھری بݨ جائۄُ۔" چیتُۄ نیں بیجھِجک ہۄ کے کِہا۔
"کمّ تاں ہُݨ تھۄڑھا ای آ۔ مَیں کلّے ای مُکا لَیݨا آں۔"
"پر مَیں وی کی کرُۄںگا جا کے٬ کھڈّی 'تے تاں ہُݨ بہِ نِیں ہۄݨا... آہ تیرا تُلسی کۄلھ گہِݨے پِیا کھتّا تُۄں ہی واہِیا ہۄئِئَے؟" چیتُۄ نیں کُجھ سۄچ رہے کُںدّن نُۄں پُچھِّیا۔
"آہۄ میرے کۄل اِییا ادھّ 'تے۔"
"تاں پھیر ایداں کردے آں ایہ کھتّا وی وڈھّ لَینے آں۔"
تُلسی والا کھتّا اِکلّے کُںدّن لئی ذِیادا نہِیں سی۔ اگلے دِن اُہ اِکلّا ہی دُپہِر تائیِں اِس وِچّلی مکّی وڈھّ سکدا سی۔ پر اُہ سمجھ چُکّا سی کِہ چیتُۄ بھری دے سِر ہۄݨا چاہُںدّا سی تے نِیاݨِیاں واستے چبّݨ والِییاں چھلِّییاں دا کلاوا اُہ پِچھلی چلی آ رہی ساںجھ وجۄں کِسے ہِساب وِچّ نہِیں سی لَے رِہا۔
کُںدّن چیتُۄ نُۄں نالھ لَے کے بسِیویں تۄں سرواڑھ وڈھّݨ چلا گِیا۔ پِںڈّ نُۄں جا رہے اِکّ بںدّے دے ہتھّ سُنیہا بھیج دِتّا کِہ دُپہِر دی رۄٹی دۄ بںدِّیاں دی آوے۔ سرواڑھ لِیا کے اُہ کھیت دے نالھ لگدی اِک ٹاہلی تھلّے بَیٹھ کے چھُبّ وٹّݨ لگّ پئے۔
دُپہِر دی رۄٹی آ گئی۔ رۄٹی کھُیائُݨ بائد جدۄں کُںدّن دی پتنی تُرن لگّی تاں کُںدّن نیں اُسنُۄں ہدائِت کِیتی٬ "اسِیں دُپہِرۄں باد تُلسی آلھا کھتّا وڈھّݨا آں۔ اُس دے گھر دسّ دئیِں۔ آ کے بھرِییاں گِݨ لوے۔ وہِمی جِہا آدمی آں۔ تُۄں نِیاݨِیاں نُۄں نالھ لَے کے چرہی دِییاں دۄ بھرِییاں نِیائیِِیں 'چۄں وڈھّ لئیِں۔ کُتر مَیں آپ لئۄُںگا آ کے۔"
تُلسی والھا کھتّا وڈھّݨ بائد٬ لَۄڈھے ویلے دی چاہ پی کے اُہ آپݨے کھیت دِییاں بھرِییاں بنّہݨ لگّ پئے۔ اجے کُجھ بھرِییاں ہی بنّہِییاں سن کِہ ہتھّ وِچّ ہُکّا پھڑی تُلسی آ گِیا۔
"آ بئی پںڈّتا۔" کُںدّن نیں چھُبّ نُۄں مرۄڑی دے کے بھری بنّہدِیاں تُلسی ولّ ویکھِیا۔
"اجّ تے کمال ای کر چھڈّی اےَ۔ بڑی چھیتی کمّ نِبیڑ دِتَّے۔"
"چیتُۄ نیں کافی کمّ کروا دِتَّے۔ نہِیں تے کلِّیاں اینا کِتھّے نِبڑݨا سی۔"
"اچھّا اَیداں کرۄ٬ پہِلاں میرے کھیت دِییاں بھرِییاں بنّہ دِئۄ۔ مَیں کِتے کمّ جاݨَیں۔" تُلسی ہُکّے دا سُۄٹا کھِچّدِیاں بۄلِیا۔
"چل بئی چیتُۄ٬ پہِلاں ایہدِییاں ای بنّہ دینے آں۔"
"چلۄ۔" کہِںدِّیاں چھُبّاں دی پُۄلی اُٹھائی اُہ کُںدّن نالھ تُلسی دے کھتّے ولّ نُۄں تُر پِیا۔
بھرِییاں بنّہدِیاں کُںدّن نیں بنّے 'تے کھڑے تُلسی ولّ ویکھِیا٬ سادھارن جِہے کپّڑِیاں وِچّ وی اُہ کافی رۄہبدار لگّ رِہا سی۔ جدۄں اُہ 'ہاہ... ہاہ' کرکے ہسّدا تاں اُسدے وِرلے-وِرلے٬ وِںگّے ٹیڈھے٬ کریڑا کھادھے دںدّ٬ شائِد اُسدے چِہرے دی لالی کرکے٬ بہُتے بھدّے نہِیں سن لگّدے۔
"پںڈّتا! اجّ-کلہ آپݨا لیکھ-راج کِتھّے اےَ؟" لیکھ راج تُلسی دے مُںڈّے دا ناں سی۔
"پھرِیدکۄٹ آ۔"
"اُہدی نَۄکری ودھِیئَے۔" چھلِّییاں دا ستھّر اِکٹھّا کرکے چھُبّ اُپر رکھّدِیاں کُںدّن بۄلِیا۔
"کۄئی اںتّ اےَ! ماہر جٹّ اگّے پِچھّے پھِردے آ۔ تَینُۄں پتا ای اےَ کانُۄںگۄیاں دی کِنّی پُچھّ ہُںدّی آ۔ لۄکِیں جیبہاں بھری پھِردے آ۔ تسِیلداراں نالھ اُہدی سِدھّی گلّ آ۔ بڑا ڈھںگّی آ...۔"
گلّ کردا-کردا اُہ پھِر 'ہاہ...ہاہ' کرکے ہسّݨ لگّ پِیا۔ پتا نہِیں اُسنُۄں اِنا ہاسا کِتھّۄں آ رِہا سی۔ کُںدّن نُۄں اِںج لگّ رِہا سی جِویں کِہ آپُۄں اُسنُۄں ہسّݨ دی جاچ ہی بھُلّ گئی ہۄوے۔ ہاسے نیں جِویں اُس کۄلھۄں کنِّییاں چھُڈا لئیِیاں ہۄݨ۔ اُسدا ہاسا جِویں کِسے کۄلھ گہِݨے پَے گِیا ہۄوے۔
'ایس باہمݨ نیں پتا نہِیں کی مۄتی مݨسِئۄ آ', کُںدّن نُۄں آپݨے آپ 'تے گِلھا جِہا مہِسُۄس ہۄݨ لگّ پِیا٬ 'اَیش کردَے! کۄئی کمّ نہِیں٬ کار نہِیں۔ ہریک دُۄجے-تِیجے ورہے ذمِین کھرِید لَیںدَے۔ وِیاج 'تے کافی رکم لۄکاں نُۄں دِتّی ہۄئی اےَ۔ بُڈھّا ہۄ گِئَے٬ پر لگّدا نہِیں... تے اسِیں دِن رات ٹُٹ-ٹُٹ مر رہے آں...۔'
کُںدّن نُۄں ہڈّ-تۄڑوِیں کمائی دا سُکھّ نسِیب نہِیں سی ہۄئِیا۔ دھکّے-دھۄڑِیاں وِچّ ہی دِن لںگھّ رہے سن۔ اُسنے آپݨی بھۄئِں دا اِکّ-اِکّ اِںچ پتا نہِیں کِنّی-کِنّی وار واہِیا سی۔ اِکّ-اِکّ ذرّے نُۄں اُسدے ہتھّاں تے پَیراں دا سپرّش سی۔ پاݨی نالھ ذمِین نُۄں سِیال دِییاں کۄرے بھرِییاں راتاں وِچّ انیک وار سِںجِّیا سی۔ پِئۄ تے بھراواں دے نالھ ہۄ کے چَۄبلہدے سُیاگے نالھ ڈھِیماں تۄڑ کے کھیتاں نُۄں اِکّسار کرکے ذمِین دا رںگّ-رُۄپ نِکھارِیا سی۔ کھیتاں دے کھُۄںجِیاں نُۄں کہی نالھ گُڈّ-گُڈّ کے رُۄں ورگے پۄلے کِیتا سی۔ ہلھ واہُںدِّیاں کدی پاڑا نہِیں سی کِیتا۔ باجرے٬ چرہِییاں تے سرواں اُگائیِیاں سن۔ آپݨے سرِیر 'تے پچھّ لُیا کے کماد پالھے سن۔ کݨک دِییاں بۄرِییاں بھر-بھر مںڈِّییاں وِچّ پہُںچّائیِیاں سن۔ ٹبّر دا اِذّت-ماݨ ودھائُݨ لئی اُسنے ذمِین نالھ اِشک کِیتا سی۔ اِس اِشک وِچّۄں آپݨے بچِّیاں دے اُجّول بھوِکھّ دے سُپنے دیکھے سن۔ پر اجّ اُسنُۄں اِںج مہِسُۄس ہۄ رِہا سی جِویں کِہ اِس اِشک وِچّ اُس نالھ دھۄکھا ہی دھۄکھا ہُںدّا رِہا سی۔
بھرِییاں بجھّ گئیِیاں۔
تُلسی گِݨن لگّ پِیا۔
"کِنِّییاں ہۄئیِیاں پںڈّتا؟"
"اِکّ سَۄ ستاراں ہۄئیِیاں۔ اَۄہ اُچّے جِہے تھاں مہارا لا دِئۄ۔" تُلسی نیں کھتّے دے دکھّݨ دے اُچّے پاسے ولّ اِشارا کِیتا۔
کُںدّن تے چیتُۄ نیں مہارا لا دِتّا۔
"لَے بئی پںڈّتا٬ لگّ گِیا مہارا۔"
"اَۄہ اِکّ بھری اۄداں ای پئیِئۄ آ۔" تُلسی نیں مہارے تۄں باہر پئی اِکّ بھری ولّ اِشارا کِیتا۔
"اُہ چیتُۄ دی آ۔" بچے ہۄئے چھُبّ اِکٹھّے کردِیاں کُںدّن بۄلِیا۔
"ایہنُۄں تُۄں آپݨے ای کھیت 'چۄں دے۔ مَیں آپݨا چار کنالھ دا کھتّا سارا لاوی آلھِیاں نُۄں تھۄڑھا چُکا دیݨا آں۔" ہُکّے دا سُۄٹا کھِچّدِیاں اُہ کھںگھّݨ لگّ پِیا۔
"اِکّۄ لاوی آ پںڈّتا٬ بہُتِییاں نہِیں۔ اُہ وی اِہ کُدرتی آ گِیا۔ نہِیں تے مَیں کلّے نیں ای وڈھّ لَیݨی سی۔"
"کُںدّنا ایہی تاں گلّ ماڑی آ۔" تُلسی نیں مِہݨا جِہا مارِیا۔
"کِہڑی گلّ؟" کُںدّن نیں اَۄکھ مہِسُۄس کردِیاں تُلسی ولّ ویکھِیا۔
"جدۄں تَینُۄں لۄڑ سی٬ اُدۄں تاں تُۄں ترلے کردا پھِردا سی۔ تے ہُݨ اَۄکھا ہۄ رِہَیں۔ تَینُۄں یاد ہۄݨَے٬ جِدّݨ تُۄں ذمِین گہِݨے کِیتی اتے ادھّ 'تے واہُݨ لئی مںگّی سی٬ مَیں تَینُۄں پہِلی شرت ایہی دسّی سی پئی لاوِیاں-دِہاڑِیداراں نُۄں میرے کھیت 'چۄں بھری ناں جاوے۔"
"پر اِس بھری وِچّ ادھّی میری وی تاں ہَے۔"
"ادھّی-اُدھّی دا مَینُۄں نہِیں پتا۔ ایہنُۄں تُۄں آپݨے ای کھیت 'چۄں دے۔" تُلسی ہُکمرانا اںدّاذ وِچّ بۄلِیا۔
"مَیں دے دئۄُںگا پںڈّتا۔ ہاء تُۄں کی اَیویں سڑِییاں جِہِییاں گلّاں کرن ڈِہَیں... جاہ اۄئے چیتُۄ لا دے اُہ وی بھری مہارے 'تے۔"
"کُںدّنا! تُہاڈے جٹّاں 'چ ایہی وادھا اےَ۔ متلب کڈھّ کے مگرۄں ڈھُچّراں پڑھن لگّ جاںدے اۄ۔" تُلسی دے ہُکّے دی نالھی اُسدے مُۄںہ تۄں کافی دُۄر ہۄ چُکّی سی۔
"نہِیں پںڈّتا٬ تُۄں ای اَیویں کمِینِییاں جیہِییاں گلّاں کرن لگّ پِئَں۔" کُںدّن تُلسی دے ساہمݨے آ کھلۄتا سی۔
"اِکّ تیری مدت کِیتی تے دُۄجا تُۄں مَینُۄں کمِینا کہِݨ ڈِہَیں۔ چیتا آ ناں اُدۄں ہاڑے کڈھّدا پھِردا سی۔" تُلسی نیں رۄہب چھاںٹِیا۔
"کاہدی مدت؟ ذمِین دے کے پَیسے لئے سی۔ کۄئی دان نہِیں سی لِیا تیرے کۄلھۄں۔" کُںدّن وی کْرۄدھ وِچّ بۄل رِہا سی۔
"جے بہُت اَۄکھا آں تاں اگاںہ میری ذمِین 'چ ہلھ ناں واڑِیں مَیں ہۄر کِسے نُۄں دے دیݨی آں ادھّ 'تے۔" تُلسی نیں دھمکی دِتّی۔
"بیشکّ دے دے۔ ایس ذمِین نیں تاں میرا لہُۄ پی چھڈِّئَے۔ مَیں تاں آپݨی وی چھڈّݨ نُۄں تِیار آں۔ اِس سالھی ذمِین نیں میرا کُجھ نہِیں سُیارنا۔" کُںدّن دے بۄلاں وِچّ ہِرکھ سی۔
"کُںدّن ایداں نہِیں آکھِیدا٬ ذمِین تاں کِسان دی ماں ہُںدّی آ۔" چیتُۄ نیں کُںدّن نُۄں شاںت کرن دی کۄشِش کِیتی۔
"ایہۄ جِہی ماں نُۄں کی کرنَے٬ جِہڑی آپݨے ہی نِیاݨِیاں نُۄں کھاݨ لگّ پئے۔"
(راہِیں: مُہمّد آسِف رذا 'ماں بۄلی رِیسرچ سَیںٹر لاہَۄر')