اِہ کہاݨی پاکِستان دی ہَے۔
پاکِستان بݨے نُۄں اجے تِنّ چار مہِینے ہی ہۄئے سن۔ اِتھے ہر شَے اُکھڑی اُکھڑی لگدی سی۔ تھاݨِیاں٬ چَۄکِییاں وِچ سامان دے ڈھیر لگّے ہۄئے سن۔ ٹرںکّ٬ پلںگھّ٬ پںگھُّۄڑے٬ میذ٬ سۄفا سَیٹّ٬ تسوِیراں سبھ آپۄ آپݨِییاں تھاواں تۄں اُکھڑ کے تھاݨے آ گئیِیاں سن۔ بھلا پںگھُّۄڑِیاں تے تسوِیراں دا تھاݨِیاں وِچ کی کمّ؟ کدی اِہناں دی گھراں وِچ کۄئی خاس تھاں ہۄݨی ایں۔ اُس ویلے گھر والِیاں دا خِیال ہۄݨا ایں کِہ جے اِہ اُس تھاں تۄں بِنا کِسے ہۄر تھاں رکھّے جاݨ تاں بڑے کۄجھے لگّݨ۔ پر اِس ویلے اِہ اِتھے اِک ڈھیر وِچ پئے ہۄئے سن۔ گھراں دے بھاںڈے٬ المارِییاں٬ پڑچھتِّییاں تے چَۄںکِیاں وِچۄں نِکل کے سرکاری دفتراں دے ساہمݨے ڈھیر ہۄئے پئے سن۔ اِنہاں نُۄں ہُݨ کدی کِسے ماںجِیا لِشکائِیا نہِیں سی٬ گِݨِیا نہِیں سی۔ کِسے اِستری منُکھّ دا ہتھّ لگِّیا وی کئی مہِینے ہۄ گئے سن۔
پاکِستان وِچ ہر شَے اُکھڑی اُکھڑی سی۔ کئیِیاں گھراں وِچ آپݨِییاں کھُرلِییاں تۄں اُکھڑے ہۄئے ڈںگّر وی سن۔ ترُٹھِییاں ہۄئیِیاں اکھّاں نال اُہ دوالِئۄں ویکھدے تے اۄپرِییاں تھاواں تے ڈر ڈر کے پَیر دھردے۔ اِس اُتھّل پُتھّل وِچ کیول دھرتی ہی آپݨے تھاں پکّی سی تے اِس دھرتی تے انیکاں اُکھڑے ہۄئے شرنارتھی رِڑھدے پھِردے۔ واہگے دے وڈّے کَیمپ تۄں اِنہاں نُۄں اگہاں ٹھیلہ دِتا جاںدا تے پھِر اِہ شرنارتھی ذِلِئۄں ذِلے تے پِںڈّۄ پِںڈّ پَیدل جاں گڈِّیاں وِچ ذمِین دی بھال وِچ بھَۄݨ لگّ پَیںدے۔
شرنارتھی تے شرنارتھی٬ پُراݨے لۄک وی اُکھڑ گئے سن۔ برادری والِیاں دِییاں برادرِییاں ٹُر گئیِیاں سن تے یاراں دے یار۔ مذدُۄراں دے مِلّ مالِک چلے گئے سن تے مِلّ والِیاں دے مذدُۄر تے اِنہاں سارِیاں دی تھاں نویں لۄک آ گئے سن۔ اِہ نویں لۄک کِس ترہاں دے سن٬ گںدّے جہے٬ بَۄںترے ہۄئے! پُراݨے لۄکاں وِچ گھُل مِل نہِیں سکدے سن۔ سلامالَیکم آکھ کے کۄل بَیٹھ کے گلّبات نہِیں کردے سن سگۄں بُۄہے وِچ کھلۄکے جھاکدے رہِںدّے۔ جے کوائۄ وی تاں وی ناں کُۄںدے۔ اِنہاں لۄکاں نیں تے پِںڈّاں دِییاں جڑھاں ہلا دِتِّییاں سن۔ پُراݨے وسنِیکاں نُۄں وی آپݨے پِںڈّ اۄپرے اۄپرے لگّݨ لگّ پئے سن۔ کِئُںکِہ اُہ اُس ترہاں دے پِںڈّ نہِیں رہے سن جِنہاں وِچ اُہ جمّے پلے سن۔ اُنہاں دِییاں ہویلِییاں کۄلۄں لںگھّدے نہِراں رجواہے وی بگانے ہۄ گئے سن۔ اُہ اُتھۄں ہُݨ وُذُۄ نہِیں کر سکدے سن۔ کئی دِن اِنہاں نہِراں دا پاݨی لال آئُںدا رِہا سی تے کئی سابت مُردے تے کئیِیاں دِییاں لتّاں باہاں رُڑھدِییاں آئُںدِییاں رہِییاں سن۔ اِس پاݨی نال ہُݨ وُذُۄ کِس ترہاں کِیتا جا سکدا سی۔ اُہ تے آپݨے اںجّاݨِیاں نُۄں وی اِنہاں وِچ نہائُݨ تۄں ہٹک دیںدے۔ اسل وِچ ہر شَے اُلٹ پُلٹ ہۄئی ہۄئی سی تے آپݨے پُراݨی ہالت ولّ آئُݨ دا چارا کر رہی سی۔ ہر شَے آپݨی آپݨی تھاں نُۄں اڑان دی٬ پَیر جمان دی کۄشِش کر رہی سی۔ ہر چِیذ پُنر ستھاپن مںگّدی سی۔
‘’مُلک تے تباہ ہۄ گِیا اے‘’, اِک گبھّرُۄ جٹّ نیں آپݨے آلے دُیالے دی اُجاڑ ویکھ کے آپݨے بُڈھّے پِئۄ نُۄں کِہا۔‘’
‘’ہۄ تے ہکّی گِیا اے٬ پر آہ ویکھاں دُنِییاں کِدھرے تھائۄں تھائیِں بہِ جاںدی اے تے سبھ کھَیر مِہر ہۄ جائیگی۔‘’
‘’اِہ تے اَیویں گلّاں نیں٬ بہِ اِنہاں وِچارِیاں کِتھے جاݨا اے٬ اِہ تے گراہی نہِیں پھڑ کے آپݨے مُۄںہ وِچ پاݨ جۄگے۔‘’
‘’نہِیں اۄئ کملِیا! اَیویں جاپدا ای اے۔ آہ ویکھاں کھبّل ہُںدّا اے پَیلی وِچ۔ جدۄں واہِیدی اے کۄئی فرک تے نہِیں ناں کرِیدا اُہدے نال؟ سارا جڑھۄں پُٹّ پُٹّ کے پَیلِیئۄں باہر سُٹّی دا اے۔ پر دساں دِناں مگرۄں پھِر کۄئی ناں کۄئی تِڑ پھُٹّ آئُںدی اے تے مہِینے مگرۄں اِس ترہاں جاپدا اے جِویں پَیلی کدی کِسے واہی ہی نہِیں ہُںدّی۔‘’
اسل وِچ کِدھرے کِدھرے اِس بُڈھے دی گلّ وِچ سچائی دِسّ رہی سی۔ جِنہاں لۄکاں نُۄں ذمِین مِل جاںدی اُہ کُجھ ٹِک جہے جاںدے۔ کچِّییاں الاٹ ہۄئیِیاں پَیلِییاں اُنہاں دی رُۄہ نُۄں دھرواس دِںدِّییاں۔ آپݨے نوِیاں واڑِیاں دے نیڑے اُہ نِکے نِکے ٹۄئے پُٹ کے اُنہاں وِچ گۄہِیاں دی اگّ دھُکھائی رکھدے تے جدۄں جی کردا ہُکّے تے رکھّ کے اِکٹھّے بَیٹھ کے پِیںدے۔ سہِجے سہِجے اُنہاں دِییاں مجھِّیں دا وی تْرَۄہ لہِ جاںدا۔ واڑِیاں دے اںدّر اُہ وݨاں دِییاں ٹاہݨِییاں نال آپݨے سِںگّاں پِچھلے تھاں نُۄں کھُرک کردِییاں تے کدی مَۄج وِچ آئیِیاں آپݨے پِںڈّے نُۄں واڑے دِییاں کںدھّاں نال گھسردِییاں۔ جدۄں تسِیلدار جاں کۄئی ہۄر افسر اِنہاں لۄکاں دے نویں پِںڈّ وِچ آئُںدا تاں اُنہاں وِچۄں کئی آپݨے آپ نُۄں پَیںچ ذاہر کرن دی کۄشِش کردے۔ پِںڈّ دے ساںجھے دُکھ تکلِیفاں اُہ تسِیلدار نُۄں سُݨائُںدے تے اِس ترہاں سارے لۄکاں دی پْرتِینِدھتا کر کے پِںڈّ وِچ آپݨی لِیڈری دا مُڈھّ بنّہدے۔ سادھارن جِہِییاں گلّاں نال جِویں لۄکاں نُۄں پِچھہاں بِٹھا کے٬ ’سِرف اِک آدمی بۄلے‘ کہِ کے٬ افسر نُۄں ہُکّا پاݨی پُچھّ کے اُہ اُس دا دھِیان آپݨے ولّ کھِچّدے۔ اِہ گلّاں دسدِییاں سن کِہ اِس دھکّے نیں وی اُنہاں نُۄں اسلۄں ٹھںڈّا نہِیں کِیتا سی۔
اِہۄ جِہے اُجّڑ رہے٬ وس رہے٬ پاکِستان وِچ مَیں بھارت سرکار ولۄں لیذان افسر مُکرّر ہۄئِیا۔ میرا کمّ دھکّۄ دھکّی اُدھالِییاں اِسترِییاں دے بدۄ بدی مُسلمان بݨائے ٹبّراں نُۄں چھُڈا کے واپس ہِںدُّستان اپڑاݨا سی۔ ہِںدُّستان فَۄج دا اِک دستا تے پاکِستانی سپَیشل پُلِیس دے کُجھ سِپاہی میری سہائِتا لئی سن۔
ہۄر گُمّ ہۄئیِیاں چِیذاں دے بھالݨ واںگُۄں کُڑِییاں بھالݨ دا کمّ اَۄکھا وی سی تے سَۄکھا وی۔ کدی کدی تے کۄئی کُڑی تھۄڑی جِہی مِہنت نال ہی مِل جاںدی تے کئی واری کۄئی کُڑی بہُت بھالݨ تے وی ہتھّ ناں آئُںدی۔ پاکِستان پُلِیس والے بھاویں اُہناں نُۄں مُڑاݨ وِچ - اُہ اِس نُۄں برامد کرنا آکھدے سن- تھۄڑھی بہُت سہائِتا کر دِںدّے پر آپ پتا گھٹ ودھّ ہی دِںدّے۔ پھِر وی جد کدی اُہ دِلۄں ہۄ کے نال ٹُر پَیںدے تاں کمّ اسلۄں ہی سَۄکھا ہۄ جاںدا۔
جِس ویر دی اِہ گلّ ہَے اُس ویر اِلاکے دا تھاݨیدار ناں کیول میرے نال ہی تُرِیا سگۄں اُدھالی ہۄئی اَۄرت دا پتا وی مَینُۄں اُسے نیں ہی دسِیا۔ اُس اِہ وی دسِیا کِہ اَۄرت اُسے تھاݨے دے اِک پِںڈّ دے نمبّردار دی نُۄںہ سی۔ جِس پِںڈّ اساں جاݨا سی اُہ پِںڈّ پکّی سڑک تۄں بڑی دُۄر سی۔ ڈھیر چِر اسِیں کچِّییاں سڑکاں تے پَیہاں اُتے کھجّل ہُںدّے رہے۔
جد اسِیں پِںڈّ اپڑے تاں پِںڈّ دے چَۄدھری تھاݨیدار دے سواگت لئی اِکٹھّے ہۄ گئے۔ پاکِستان وِچ اُس ویلے سرکار دا بڑا رُہب سی۔ تھاݨیدار نیں اُس اَۄرت دا پتا پُچھِیا تاں اُہناں چَۄدھرِییاں نیں جھٹ اُس نُۄں اِک کۄٹھا وکھا دِتا۔ اِہ چھۄٹا جِہا کۄٹھا اِک وڈے سارے ولگن دے سِرے اُتے چھتِّیا ہۄئِیا سی۔ تھاݨیدار تے ہۄر لۄک باہر ہی رہے تے مَیں اِکلّا اںدّر چلا گِیا۔ اِہ کۄئی تِنّ کُ مںجِّییاں دا کچّا کۄٹھا سی۔ اِک پاسے لکّڑ دی اِک پڑچھتّی تے تھۄڑے جہے گلاس کَۄلِییاں تھالِییاں پئیِیاں ہۄئیِیاں سن۔ کمرے دی اِک گُٹھّے کُجھ بِسترے تے تھۄڑھا بہُت ہۄر سمان وی سی۔
اُہ تِیوِیں مںجّی تے پئی ہۄئی سی۔ کئیِیاں دِناں تۄں اُس نُۄں بُخار ہۄ رِہا سی۔ اُس دے اِک ہتھّ تے پٹِّییاں بجھِّییاں ہۄئیِیاں سن۔ شائِد کۄئی اُٹھا اُٹھِیا ہۄئِیا سی۔ اُس ویلے اُہ ڈاہڈی نِڈھال جاپدی سی تے اسلۄں ہَۄلی ہَۄلی بۄلدی سی۔ مَیں اُس دے کۄل مںجّی تے بَیٹھ گِیا۔
‘’کی گلّ اے‘’? مَیں اُس دا ہال چال پُچھݨ لئی سِدھّا جِہا سوال کِیتا۔
‘’تاپ چڑھدا اے٬ چَۄتھے پںجّویں دِن دا۔‘’
‘’ایتھے تیرے کۄل کۄئی جنانی نہِیں؟‘’
‘’نہِیں نیڑے تے کۄئی نہِیں۔‘’
پہِلے جۄ کھۄہِییاں ہۄئیِیاں کُڑِییاں تِیوِییاں مَیں ویکھِییاں سن٬ اُنہاں نالۄں اِس دا چَۄگِردا بِلکُل وکھّرا سی۔ اُنہاں دے دُیالے بںدّے جنانِییاں ہُںدّے سن۔ اُہ کِسے دی نذر ہیٹھ کِسے دی راکھی ہیٹھ رہِںدِّییاں سن تے اِس ترہاں ہی مَینُۄں وِکھائیِیاں جاںدِییاں۔ مَینُۄں اِس ترہاں پرتِیت ہۄئِیا جِویں اِس کۄٹھے وِچ اُہ اِکلّی ہی رہِںدّی سی٬ جِویں لۄکاں نیں اُس نُۄں آپݨے ہال تے ہی چھڈّ دِتّا ہۄئِیا سی۔ سگۄں اِس تۄں وی ودھّ٬ جِویں لۄکاں نیں اُس دی سہائِتا کِیتی سی۔ اُس دے پِںڈّ تے گھر والے کِس ترہاں ختم ہۄئے اِہ مَیں پہِلاں ہی سُݨ بَیٹھا ساں۔ پھِر دُۄسری ویر اُس دے مُۄںہۄں سُنݨ دا کۄئی پھائِدا نہِیں سی۔ مَینُۄں ودھیرے دِلچسپی اُس دی مَۄجُۄدا ہالت وِچ سی۔
‘’اِتھے رہِںدِّیاں تَینُۄں کِنّا چِر ہۄ گِیا اے؟‘’
‘’جِس دِن دا پِںڈّ اُجڑِیا اے اُس دِن تۄں اِتھے ای آں۔‘’
‘’اِہ بھاںڈے تے کپڑے تَینُۄں کِس دِتے نیں؟‘’
‘’تُسِیں تاں اسلۄں کملے اۄ۔‘’
مَیں سمجھ گِیا۔ اُہ اِکلّی نہِیں رہِںدّی سی تے ناں ہی اِتھے پِیا سامان اُس دا آپݨا سی۔ اِس کۄٹھے٬ سامان تے اُس دے جِسم دا مالک کیول اکھِّیں نہِیں دِس رِہا سی۔
اِہ گلّ اِتھے لِکھݨ لگِیاں تے مَیں سہِجے ہی لِکھ گِیا ہاں پر اُس ویلے اِس گِیان نیں میرے من نُۄں ڈاہڈا دھکّا مارِیا۔ پُلِیس تے لۄکاں دی سہائِتا کر کے جۄ چںگّے خِیال میرے من وِچ دُنِییاں تے دُنِییاں دے لۄکاں بارے سارا دِن آئُںدے رہے سن٬ اُہ سارے مَیتھۄں پلّا چھُڈا گئے۔ میرا متھّا کَۄڑِییاں اسلِیئتاں نال لگّا ہۄئِیا سی۔ اُس کچّے کۄٹھے وِچ کھۄہی ہۄئی کِسے دی وہُٹی میرے ساہمݨے مںجّی تے نِڈھال پئی سی۔ میری نذر وِچ اِنسان اُتے اِنسان دے ذُلم دی اُہ سبھ تۄں گھِنائُݨی تسوِیر سی۔
مدھۄلی ہۄئی خوار کِیتی ہۄئی٬ اُہ اُتھے بِیمار پئی سی۔ اُس دی ذات٬ برادری٬ پِںڈّ٬ دھرم دا کۄئی ساںجھِیوال اُتھے نہِیں سی۔ اُس نُۄں کدی کِسے اِہ نہِیں دسِیا سی کِہ اُہ وِچھڑے ہۄئے آپݨے ساکاں اںگّاں نُۄں پھِر وی مِل سکدی ہَے۔ جے اُس نُۄں کۄئی دسّدا وی تاں اُہ منّݨۄں ناںہ کر دِںدّی۔ آخر اِڈے وڈّے تے تکڑے پاکِستان وِچۄں اُس نُۄں کۄئی کِس ترہاں کڈھّ کے لِجا سکدا سی۔ اِس گلّ تے وِچار کرنا ہی فجُۄل سی۔
اُس نُۄں اُسے ویلے واپس لِجاݨ دا کۄئی سوال نہِیں سی۔ پۄہ ماگھ دی سردی وِچ اُس نُۄں بِیماری دی ہالت وِچ اُتھۄں ہِلاݨا ٹھِیک نہِیں سی۔ اُہ لۄک ہُݨ اُس نُۄں گُمّ نہِیں کر سکدے سن کِئُںکِہ اساں اُس نُۄں ویکھ لِیا سی تے اُہ لۄک جاݨدے سن کِہ اساں ویکھ لِیا ہَے۔
‘’چںگّا بِیبی مَیں پھِر کِسے دِن آواںگا۔‘’ پھِر آئُݨ تۄں میرا متلب اُس نُۄں اُتھۄں واپس لَے جاݨ تۄں سی پر اِہ گلّ شائِد اُس دے سُفنے وِچ وی سمبھّو نہِیں سی۔
‘’تُۄں ہُݨ چلِّیا ایں؟‘’
‘’ذرا بہِ جا٬ میری اِک گلّ سُݨ جا۔‘’
مَیں پھِر کۄل پئی مںجّی تے بَیٹھ گِیا۔
‘’میری تیرے اگّے اِک ارذ اے جے تُۄں پُۄری کریں٬ اِک کمّ اے تیرے گۄچرا۔‘’
‘’کی کمّ؟‘’
‘’تُۄں میرا سِکھّ بھرا ایں٬ مَیں وی کدی سِکھّ ہُںدّی ساں۔ ہُݨ تے مَیں مُسلمان ہۄ گئی ہۄئی آں۔ ایس ویلے ایس دُنِییاں وِچ میرا کۄئی نہِیئۄں۔ مَیں بڑی اَۄکھی آں٬ تُۄں میری باںہ پھڑ۔ میری اِک نناݨ اے نِکّی۔ رُڑھ گئے یاراں چکّ والے لَے گئے ہۄئے نی۔ اُس دِن ہملے وِچ سبھ تۄں وڈّی دھاڑ اُہناں دی ہی سی٬ تے اُہ ہی اُس نُۄں لَے گئے نی۔ تیری اَیس ویلے مَینُۄں بڑی چَۄدھر جاپدی اے۔ تُۄں اُہنُۄں ایتھے میرے کۄل لِیا دے۔ سارے تیرا لِہاذ کردے نیں۔ پُلس والے وی تیری منّدے نیں۔ میرے ولّۄں وی اُنہاں نُۄں ترلا کرِیں۔ مَیں اُہدی وڈّی بھرجائی آں۔ مَیں اُہنُۄں ہتھِّیں پالِیا اے٬ ماں برۄبر آں۔ اُہ میرے کۄل آویگی۔ مَیں آپݨی ہتھِّیں اُہنُۄں کِسے دے لڑ لاںگی۔ میری ساںجھ ودھیگی٬ میرِییاں باہِیں بنݨگِییاں۔ مَیں کِسے نُۄں آپݨے آکھݨ والی بݨاںگی۔‘’
اُس بُڈھّے جٹّ دی گلّ میرے دِماگ وِچ چکّر لاݨ لگّ پئی۔ ‘’آہ ویکھاں کھبّل ہُںدّا اے پَیلی وِچ٬ جدۄں واہی دی اے کۄئی کسر تے نہِیں ناں چھڈّی دی اُہدے نال۔ سارا جڑھۄں پُٹّ کے پَیلِیئۄں باہر سُٹّ دےئی دا اے۔ پر دساں دِناں مگرۄں پھِر کۄئی کۄئی تِڑ پھُٹ آئُںدی ہَے۔‘’