پںجّابی دے سرگرم ناٹککاراں وِچ اُسدا ذِکر بہُت گھٹّ پڑھݨ نُۄں مِلدا ہَے۔ ناں ہی کدے اُسدی کارجشَیلی بارے کۄئی لیکھ جاں خبر نجرِیں پئی ہَے۔ ہۄر بہُت سارے لۄکاں واںگ مَینُۄں وی اُسدے ناں تۄں اُسدے گَیر-پںجّابی ہۄݨ دا بھُلیکھا سی۔

"لۄکِیں میرے ناں تۄں میرے اںگّْریذ ہۄݨ دا بھُلیکھا کھا جاںدے آ پر مَیں پںجّاب `چ ڈھِلّواں کلاں دے دلِتّ ویہڑے وِچ پَیدا ہۄئِیا-----۔" جد مَیں اُس نُۄں پہِلی وار سُݨِیا٬ اُہ اِہ دسّ رِہا سی۔ اُس دِییاں سِدھِّییاں تے سپشّٹ گلّاں مَیں بڑے دھِیان نال سُݨ رِہا سی۔ اُسدی پہِلی گلّ نیں ہی میرا دھِیان کھِچّ لِیا۔ اُہ آکھ رِہا سی٬ " رںگّ-مںچّ لئی مُڈھلی لۄڑ بَۄڈی لَیںگُۄئیذ تے آواذ ہُںدّے آ باکی تاں پسار اےَ۔ مَیں مُکھ لۄڑ نال ہی بہُتا کمّ سار لَیناں-----۔

اُہ پںجّابی لیکھک مںچّ وَینکُۄور دی ماسِک بَیٹھک وِچ بۄل رِہا سی۔ اُسدے پںجّابی ہۄݨ بارے مَینُۄں اُسدی پھِلم 'آتُۄ کھۄجی' دیکھ کے پتا لگّ گِیا سی۔ پھِلم وِچ اُہ ٹھیٹھ پںجّابی بۄلدا ہَے۔ بائد وِچ اُسدی اِک ہۄر پھِلم 'انّے گھۄڑے دا دان' وی دیکھی۔ اُسدی اِک ہۄر پھِلم 'مِٹّی' مَینُۄں دیکھݨ دا مَۄکا نہِیں مِلِیا۔ دیکھِییاں پھِلماں وِچ مَینُۄں اُسدے نِبھائے کِرداراں نیں پْربھاوت کِیتا سی۔

مںچّ دی بَیٹھک وِچ اُہ دسّ رِہا سی٬ " کۄٹکپُۄرے دے بھگت سِںگھّ کالج وِچ مَینُۄں ڈرامِیاں وِچ رۄل ناں مِلدا۔ مَیں بھںگِّییاں دے مُہلّے وِچ جا کے ناٹک کرن دِییاں وِئُںتاں بݨائُںدا پر میرے نال ناں کۄئی رلدا۔ پھیر مَیں پںجّاب یُۄنِیورسِٹی `چ چلا گِیا۔ اُتھۄں مُمبّئی۔ مُمبّئی رہِںدِّیاں اِک دِن کھِڑکی راہِیں میرا دھِیان جھَۄمپڑ-پٹِّییاں دے باہر کھیڈدے جواکاں `تے ٹِک گِیا۔ میرے دِماگ `چ آئی کِہ کِئۄں ناں اینہاں نال ناٹک کھیڈاں۔ مَیں اُنہاں `چ جا کے ناٹک کھیڈݨ لگّ پِیا۔ پھیر اِک دِن ناٹک کھیڈدِیاں مَیں چکّر کھا کے ڈِگّ پِیا۔ کُجھ دِناں تۄں چجّ نال کُجھ کھادھا-پِیتا نہِیں سی۔ جواکاں نیں مَینُۄں سامبھ لِیا۔ اُس دِن تۄں بائد میرا کمرا سارِیاں دا ساںجھا کمرا بݨ گِیا۔ کۄئی اۄتھے چاہ رکھّ جاںدا٬ کۄئی رۄٹی۔ جِیہدا جِیء کردا٬ کمرا ساپھ کر دِںدّا۔ جاݨی میرا اِک پْرِیوار بݨ گِیا۔ کُجھ دیر ایس ترہاں چلدا رِہا۔ پھیر مَیں پںجّاب آ گِیا۔ پٹِیالے نُکّڑ ناٹک کردا۔ دلِتّاں دِییاں بستِییاں `چ جا کے ناٹک کردا۔ میرے ناٹکاں دا وِشا بہُتا جات-پات ہُںدّا۔ مَینُۄں لگدَے منُکھّ نُۄں سبھ تۄں پہِلاں منُکھّ ہۄݨا چاہِیدَے۔ ہِںدُّۄ٬ سِکھّ٬ مُسلمان , دلِت٬ جٹّ تے ہۄر سبھ کُجھ بائد `چ۔ بںدّا دُۄجے دا دُکھّ مسُۄس کرے۔ بیذمِین ہۄئے کِساناں دا کھُدکشِییاں کرنا مَینُۄں بہُت تںگّ کردَے۔ مَیں چاہُنَّے اُہ کھُدکشِییاں ناں کرن۔ کِرت کرن۔ کِرت کۄئی وی ماڑی نی۔ ایس لئی مَیں جِتھّے بہُتے کِسان کھُدکشِییاں کردے سی اُتھے آودا ٹِکاݨا کر لِیا۔ مَیں لہِریگاگے چلا گِیا۔ مَیں اُتھے کِساناں دے گھراں `چ ,دلِتاں دے ویہڑِیاں `چ جانا۔ آپݨی ڈپھلی وجائُݨاں۔ لۄکِیں `کٹھّے ہۄݨ لگدے آ۔ اُنہاں لۄکاں `چۄں ہی ناٹک دے پاتر بݨا لَیناں۔ ناٹک کھیڈ کے ڈپھلی رکھّ دِنّاں نال پلّا وِچھا دِنّاں٬ جِیہدا جۄ جِیء کردا پلّے `چ پا دِںدَّے۔ کۄئی گُڑ٬ چاہ٬ آٹا٬ چَۄل پَیسے جۄ وی کِسے تۄں سردا۔"

جد اُس نیں گلّ کھتم کِیتی میرِییاں اکھّاں نم سن۔ مَیں آپ-مُہارے ہی اُسدے سنمان `چ کھڑھ گِیا۔ مَیں کدے سۄچِیا وی نہِیں سی کِہ کۄئی ایڈا تِیاگی ایس ترہاں کھُشبُۄیاں بکھیردا ہۄویگا۔ اُسے ہی بَیٹھک وِچ اُس نُۄں سوال ہۄݨ لگّے۔ کِسے نیں اُس نُۄں پُچھِّیا٬ "تُسِیں اَینے سرل ترِیکے نال ناٹک کردے ہۄ۔ گلّاں وی سِدھِّییاں پر تُہاڈی پھِلم 'انّے گھۄڑے دا دان' اینی سرل نہِیں۔ اُہ پھِلم کرن دا کی سببّ بݨِیا؟" اُسدا جواب سی٬ " پھِلم ڈائِرَیکٹر دی ہَے۔ اُس نیں اِنامی مُکابلے واستے پھِلم بݨائی سی۔ اُس پھِلم وِچ اَیکٹر دے تَۄر `تے کمّ کرکے مَینُۄں تسلّی وی ہۄئی تے پَیسے وی مِلے٬ جِنہاں نال مَیں آپݨا کُجھ کرذا وی چُکائِیا۔"

سری دے سَیںٹرل سٹیج تھِیئیٹر وِچ ہفتے بائد اُسدے ناٹکاں دا پْرۄگرام سی۔ ' ڈاکٹر ہری شرماں پھائۄُںڈیشن' ہر سال اُگھے ناٹککار بھاء جی گُرشرن سِںگھّ دی یاد وِچ اِک سماگم کروائُںدی ہَے۔ اِس سال اِس سںسّتھا نیں اِس سماگم لئی اُس دی چۄݨ کِیتی سی۔ اِس سںسّتھا نیں یُۄنِیورسِٹی آف بْرِٹِش کۄلمبِّییا دے سہِیۄگ نال اِس سماگم دا پْربںدھّ کِیتا۔ سُکھوںتّ ہُںدّل نیں دۄناں سںشّتھاواں وِچ کڑی بݨ کے اُس نُۄں کنیڈا بُلائِیا سی۔ ناٹک والے دِن اُسدی درشکاں نال جاݨ-پہِچاݨ کروائُںدِیاں سُکھوںتّ ہُںدّل آکھ رِہا سی٬ " پںجّابی ناٹک دے درشکاں کۄل چلّ کے جاݨ دی پْرمپّرا اِپٹا نیں شُرُۄ کِیتی تے بھاء جی گُرشرن سِںگھّ نیں اِس نُۄں جاری رکھِّیا۔ ہُݨ اِسے پْرمپّرا نُۄں سَیمُۄئل جَۄہن اگّے لِجا رِہا ہَے۔ اُہ آپݨے پُۄروجاں تۄں اِک کدم اگّے ہَے کِئۄں کِہ اُہ درشکاں وِچ رہِ کے ناٹک کردا ہَے تے اُنہاں نُۄں آپݨے ناٹک دے پاتر بݨائُںدا ہَے۔ اُہ گرِیباں دِییاں بستِییاں تے دلِتّاں دے ویہڑِیاں `چ جا کے ناٹک کردا ہَے۔ اِہ اِک وِلکھّݨ کمّ ہَے.۔ اِس پہُںچّ نال جِتھّے اُہ لۄکاں نُۄں اُنہاں دے درپیش مسلِیاں تۄں چیتن کر رِہا ہَے اُتھے نال ہی اُہ لۄکاں نُۄں رںگّ-مںچّ ورگی کلا نال وی جۄڑ رِہا ہَے٬ جِہڑی ہُݨ تکّ اُچِّییاں جماتاں دے کبجے وِچ ہی رہی ہَے۔"

اُس دِن سَیمُۄئل جَۄہن نیں دۄ ناٹکاں دا مںچّن کِیتا۔ اُسنے آپݨی ڈپھلی `تے تھاپ دِتّی تے تھاپ دے نال ناٹک ناٹک ناٹک دا ہۄکا دِتّا۔ شائِد اِہ اُسدا درشک اِکٹھّے کرن دا ترِیکا ہَے۔ پہِلا ناٹک 'جُۄٹھ' سی۔ اِہ ہِںدّی لیکھک اۄم پرکاش بالمِیکی دی جِیونی `تے ادھارت مۄنۄ لاگ سی۔ اِس ناٹک دا مںچّن کردا اُہ کدے گلیڈُۄ بھردا تے اگلے ہی پل ہس ہس دُۄہرا ہُںدّا۔ کدے نِمّۄجھُۄݨا ہُںدّا تے کدے گڑکے ماردا۔ ادھّے گھںٹّے وِچ اُس نیں اۄم پْرکاش بالمِیکی دی جات-پات کارݨ نرک بݨی جِںدّگی نُۄں درشکاں دے ساہمݨے جِیوت کر دِتّا۔ اُس نیں درشکاں نُۄں پبّاں بھار کری رکھِّیا۔ ناٹک دے کھتم ہۄݨ سار اُسدی کلا دے کائِل ہۄئے درشک اُسدے سنمان وِچ سِیٹاں تۄں اُٹھ کھلۄتے۔ نکّۄ-نکّ بھرِیا ہال تاڑِییاں نال گُۄںجھ اُٹھِیا۔ دیر تک تاڑِییاں وجدِییاں رہِییاں۔ دُۄجا ناٹک 'کِرتی' بیجمِین ہۄئے کِسان دی کھیت کاما بݨن دی گاتھا نُۄں بِیان کردا ہَے۔ اِہ ناٹک اُسنے تِنّ ستھانک کلاکاراں دے سہِیۄگ نال کھیڈِیا۔ اجۄکے پںجّاب وِچ گرِیب کِسان دی ہالت اتے جاتپات دی گھِنَۄݨی تسوِیر اُگھاڑدا اِہ ناٹک وی درشکاں ولّۄں بیہدّ پسںدّ کِیتا گِیا۔ نویکلا اںدّاذ۔ کِسے رۄشنی دی ورتۄں نہِیں کِیتی ناں کِسے سںگِّیت جاں پردے دی۔ سِرپھ اِشارے تے آواذ۔

ناٹکاں تۄں بائد بھاوُک ہۄئے درشکاں چۄں کُجھ پُچھّ رہے سی کِہ اُہ کِویں ناٹککار دی مدّد کر سکدے ہن۔ سَیمُۄئل دا جواب سی٬ " مَیں تاں کْرِتی بںدّا۔ آپݨا کمّ اِسے ترہاں ہی کری جاݨا چاہُنَّے۔ ناٹک نُۄں لہِر کِویں بنائُݨَے اِہ تُسِیں سۄچۄ۔" اُس دِن سَیمُۄئل جَۄہن نیں آپݨی ڈپھلی `تے پلّا وی درشکاں اگّے نہِیں پھَیلائِیا۔ شائِد ڈپھلی دے ڈالراں دے بھار ہیٹھ دبݨ دے ڈرۄں۔

ساڈا اِہ سںوّیدنشِیل٬ سِرڑی تے تِیاگی ناٹ-کرمی اِسے ترہاں گلی٬ مُہلّے تے وکھّ-وکھّ دیشاں وِچ آپݨِییاں پھیرِییاں لائُںدا رہے تے مہِکاں وںڈّدا رہے!