(دیش-وںڈّ دے درد تے آم لۄکاں دی آپسی ساںجھ دا بِیان کردا اِک بِرتاںت ہۄر ہاذر ہَے۔ اِہ دۄ وار دے ایشِیئن جیتُۄ تے 16 وار دے وِشو وَیٹرن جیتُۄ پہِلوان تے میرے گِرائیِں کرتار دی میرے ولّۄں لِکھی جِیونی 'کُشتی دا دھرُۄ تارا' دا اِک ادھِیائ ہَے۔ اِس پُستک دی تِیجی اَیڈِیشن سںگّم پبلِیکیشنذ سماݨا ولّۄں چھاپی گئی ہَے۔ - ورِیام سِںگھّ سںدھُّۄ)

**********

آپݨے ہی جِسم نُۄں وِچکارۄں چِیر کے بݨے واگھِئۄں پارلے پںجّاب نال ساڈی لہُۄ اتے رُۄہ دی ساںجھ ہَے۔ ساڈے ورگے بھاوُک لۄکاں دے مناں وِچ ساںجھ دا اِہ اہِساس جِنّا ڈُۄںگھا ہَے٬ اۄنی ہی اُس کھِتّے دے تھاواں اتے لۄکاں نُۄں مِلݨ تے جانݨ دی رِیجھ گُۄڑھی ہَے۔ ادھّا کٹِّیا دھڑ کِسے چُمبّکی کھِچّ سدکا کٹّے ہۄئے باکی ادھّے دھڑ نال مِلݨ لئی وِلکدا رہِںدّا ہَے۔ اِہۄ وِلکݨی کِدھرے دھُر اںدّر بَیٹھی ہۄݨ کرکے جدۄں وی کۄئی اۄدھرلے پںجّاب دی گلّ کردا ہَے؛ اُتھۄں ہۄ کے آئُݨ تۄں پِچھّۄ آپݨے انُبھو سُݨائُںدا جاں لِکھدا ہَے تاں میری اُس وِچ پہِلی دِلچسپی ہُںدّی ہَے۔ کہے گئے شبداں دی اُںگل پھڑ کے مَیں کدی لاہَۄر دِییاں گلِییاں بذاراں وِچ گھُمّ رِہا ہُںدّا ہاں٬ کدی ننکاݨے دے اُہناں کھیتاں وِچ٬ جِتھے بال نانک دے کدماں دی پد-چاپ اجے وی سُݨائی دِںدّی ہَے۔ میری چھاتی دُیالے کسّی ہۄئی بارڈر دی پٹّی کُجھ ڈھِلّی ہۄ جاںدی ہَے تے مَیں کھُلہی ہوا وِچ ڈُۄںگھا ساہ بھر کے ڈاڈھی سَۄکھ مہِسُۄس کردا ہاں۔

کرتار سِںگھّ دا جنم 1947 تۄں پِچھّۄ ہۄئِیا ہۄݨ کرکے اُس نُۄں ساںجھے پںجّاب دے ہِںدُّۄ-سِکھّ-مُسلِم بھائیِچارے دِییاں آپسی راںگلِییاں ساںجھاں دا اُہ ڈُۄںگھا انُبھو نہِیں؛ جۄ 47 تۄں پہِلاں پَیدا ہۄئے جاں پچھّمی پںجّاب وِچۄں آئے لۄکاں دا ہَے۔ اُسنُۄں تاں آپݨے بچپن اتے چڑھدی جُیانی وِچ پاکِستان نال لڑِییاں گئیِیاں 1965 اتے 1971 دِییاں خُۄںخار لڑائیِیاں دا ودھیرے چیتا ہَے۔

سرہدّ تۄں تِنّ چار مِیل دی وِتھّ اُپر ستھِت پِںڈّ سُر سِںگھّ دے لۄکاں نیں٬ اِنہاں بھارت-پاکِہ جںگّاں وِچ ودھّ چڑھ کے بھارتی فَۄجاں دی مدّد کِیتی۔ بابا سۄہݨ سِںگھّ بِدھِیچںدِّیئے آپݨے سِںگھّاں نال٬ جِنہاں وِچ کئی وار لچھمݨ سِںگھّ اتے کرنَیل سِںگھّ وی شامل ہُںدّے٬ دھُر اگلے مۄرچِیاں تکّ فَۄجاں لئی دُدھّ٬ دہِیں٬ مکھّݨ اتے پْرشادے پہُںچّائُںدے رہے۔ اِںج اِیچۄگِل نہِر تکّ پُجّے فَۄجِییاں نُۄں آتمِک بل وی مِلدا۔ بھخے ہۄئے ماہَۄل وِچ دیش-بھگتی دا جذبا کُجھ ودھیرے تِیخݨ رُۄپ وِچ اُبھر آئُںدا ہَے۔ اِنہاں جںگّاں نیں پُراݨے بںدِّیاں دے مناں وِچ وسدے مُہبّت اتے ساںجھ دے اہِساس نُۄں وی دھُںدّلا کر دِتّا سی۔

دۄہاں جںگّاں دے سمیں ہی تۄپاں دے گۄلِیاں دی گڑگڑاہٹ سُر سِںگھّ دِییاں کںدھّاں نُۄں ہِلا دِںدّی رہی۔ جںگّی جہاذ پلاں وِچ ہی ٹِڈّی دل واںگ سُر سِںگھّ دی چھتّ اُتۄں گُذردے؛ اِک دُۄجے دا پِچھّا کردے ہۄئے٬ گھُۄکراں چھڈّدے ہۄئے٬ دھرتی کمبّائُںدے ہۄئے۔ کرتار ہُرِیں وی کۄٹھِیاں دِییاں چھتّاں 'تے چڑھ کے 'اَۄہ مار لِیا ای' دا رَۄلا پائُںدے۔ اِک دِن اِک پاکِستانی ہوائی جہاذ وار وار سُر سِںگھّ اُپرۄں چکّر کڈھّدا ہۄئِیا کدی اَین نِیںوا ہۄ جاوے اتے کدی پھِر اُچّا نِکل جاوے۔ دھڑکدے دِلاں نال لۄک ویکھݨ لگّے۔ 'ہُݨے ڈِگّا بمبّ سُر سِںگھّ دے سِر 'تے'۔ پر اِس سمیں وی لۄک لُکے نہِیں- چھتّاں 'تے چڑھے جہاذ دِییاں کلاباذِییاں ویکھدے رہے۔ تد ہی جہاذ نیں 'ڈائیِو' ماری- تے اَۄہ سڑک اُپر جا رہِییاں بھارتی گڈِّییاں وِچلا بارُۄد بھڑاکا مار کے ٹھاہ-ٹھاہ کرکے مچّ اُٹھِّیا۔

اُدھرۄں جہاذ بمبّ سُٹّ کے دَۄڑِیا اتے اِدھرۄں سُرسِںگھِّیئے پَیدل اتے سائِکلاں اُپر سڑدِییاں گڈِّییاں نُۄں ویکھݨ لئی دَۄڑ اُٹھّے۔ سکُۄل پڑھدا کرتار گھردِیاں دے رۄکدِیاں رۄکدِیاں اُدھر دَۄڑ پِیا۔ سُرسِںگھِّییاں دی چمڑی وِچ تاں جِویں خَۄف ہی نہِیں سی کۄئی۔ بھارتی فَۄجاں دی برکی اُپر چڑھائی کرتار ہُراں نُۄں ہُلارا دِںدّی سی اتے چھیتی ہی لاہَۄر نُۄں مار لَیݨ دا خِیال اُنہاں نُۄں کھیڑ جاںدا سی۔

1971 وِچ ہۄئی بھارت-پاکِستان جںگّ وِچ سرہدّی پِںڈّ چھِینا بِدھی چںدّ اُپر پاکِستان نیں کبذا کر لِیا۔ چھِینِیاں تۄں اُرلے پاسے سُر سِںگھّ دی ذمِین جا لگدی ہَے۔ اِسے پاسے ہی کرتار ہُراں دے کھیت ہن۔ لڑائی سُر سِںگھّ دِییاں کںدھّاں تکّ آ گئی سی۔ بھاویں لڑائی دا بہُتا ذۄر پُۄربی پاکِستان اتھوا بݨن والے 'بںگّلا دیش' ولّ سی تے پںجّاب دے مُہاذ اُتّے 'یتھاستھِتی' بݨائی رکھّݨا ہی دۄہاں دھِراں نیں مِتھِیا ہۄئِیا سی پر چھِینا بِدھی چںدّ پاکِستان دے کبذے ہیٹھاں آ جاݨ کر کے سُر سِںگھّ تۄپاں دی مار وِچ آ گِیا سی۔ اِک دِن اِک گۄلا سُر سِںگھّ اُتۄں دی لںگھّ کے بسّ اڈّے دے نذدِیک ڈِگّا- پر پھٹ ناں سکِیا۔ لۄکاں نیں اِسنُۄں پِںڈّ اُتّے 'گُرُۄ مہاراج' دی مِہر سمجھِیا۔

اگلے دِن پھیر اِک گۄلا گُۄںجدا ہۄئِیا آئِیا٬ پر اِہ پِںڈّ دے سِر اُپرۄں نہِیں لںگھِّیا - سگۄں پِںڈّ دے وِچکار سںگھّݨی وسۄں والے گھراں وِچ ڈِگّا۔ اِس گۄلے دے پھٹݨ دی آواذ وی نہِیں آئی۔ لۄک اُس دِشا ولّ دَۄڑے - جِدھر گۄلا ڈِگّا سی۔ اِہ اِکۄ اِک گۄلا سی جۄ دۄ جںگّاں وِچۄں سُر سِںگھّ دے سِر اُپّر ڈِگّا سی۔

جِس گھر وِچ گۄلا ڈِگّا سی٬ اُتھّے لۄکاں دی بھِیڑ اِکٹھّی ہۄ گئی سی۔ اِہ تاں کرتار ہُراں دا گھر سی۔ ماکۄوال دی کچّی مِٹّی نال لِمبّے پۄچے گھر دے چَۄںترے دے آلِیاں وِچ اِہ گۄلا پھسِیا پِیا سی۔ بیوس ہۄئِیا کُجھ وی ناں کر سکݨ جۄگا۔ اِہ گۄلا وی پھٹ نہِیں سی سکِیا۔

بابا لچھمݨ سِںگھّ اتے کرنَیل سِںگھّ اِکٹھّی ہۄئی بھِیڑ دے وِچاراں نال سمّتی پْرگٹ کردے ہۄئے؛ 'مہامپُرکھاں دی سُر سِںگھّ اُپّر مِہر' نُۄں اِس بچائۄ دا کارن منّ رہے سن۔

اجِہے پِچھۄکڑ دے باوجُۄد جدۄں 1981 دی دُۄجی ایشِییائی کُشتی چَیمپِیئنشِپ لئی کرتار ہُراں نیں لاہَۄر نُۄں چالے پائے تاں وی اُہناں دے من وِچ لاہَۄر نُۄں ویکھݨ اتے اُتھّۄں دے لۄکاں نُۄں جانݨ سمجھݨ دی رِیجھ کروٹاں لَیݨ لگّی۔ آخِر اِہ لاہَۄر شہِر کدی اُہناں دے آپݨے پِںڈّ دا ذِلہا ہۄئِیا کردا سی۔ اِہ اُہ شاناں-متّا لاہَۄر سی - جِس بارے کرتار آپݨے بچپن وِچ بذُرگاں تۄں سُݨدا آئِیا سی۔

''جِسنے لاہَۄر نہِیں ویکھِیا اُہ جمِّیا ہی نہِیں''

لاہَۄر پںجّابی لۄک چیتنا وِچ اینا ڈُۄںگھا لتھّ چُکّا سی کِہ کئی وار وڈّی اُمر دے بںدّے آپݨے کِسے ہاݨی نُۄں مخَۄل کردِیاں٬ کِسے کھیڈ رہے چھۄٹے بچّے نُۄں آواذ مار کے آکھدے٬ ''چل اۄئے بِٹُّۄ! اگّۄں جھگّا چُکّ کے آہ آپݨے چاچے نُۄں لاہَۄر وِکھا دے..''

لاہَۄر وِکھے کُشتِییاں لڑن اتے لاہَۄر ویکھݨ نالۄں وی اِک ہۄر ڈُۄںگھی تلب سی کرتار دے من وِچ۔ پںجّابی کِسّا-کاوِ اتے لۄک-کہاݨِییاں وِچ پہِلی نذر دی مُہبّت دا ذِکر وار وار ہۄئِیا ہَے۔ پر کئی کہاݨِییاں اجِہِییاں وی ہن جِنہاں وِچ اِک دُۄجے نُۄں بِنہاں ویکھِیاں٬ اِک دُۄجے دِییاں گلّاں سُݨدِیاں ہی مُہبّت بھرے دِل اِک دُۄجے نُۄں مِلݨ دی تاںگھ لئی اںگّڑائیِیاں بھردے رہِںدّے سن۔ اجِہی مُہبّت دا رِشتا آم تَۄر اُتّے بہادر تے سۄہݨے نَۄجُیان اتے سۄہݨی مُٹِیار درمِیان ہُںدّا سی۔

کرتار دے سمبّںدھّ وِچ وی گلّ تاں کُجھ اِس ترہاں دی ہی سی۔ اُہ وی لاہَۄر وِچ رہِںدّے آپݨے اݨدیکھے سجّݨ نُۄں مِلݨ لئی کاہلا سی پر اُہ سجّݨ کۄئی خُۄبسُۄرت مُٹِیار نہِیں سی۔ اُہ تاں لاہَۄر شہِر دا پْرسِدھّ ٹراںسپۄرٹر اتے بھلوان سی۔ جِسنُۄں لۄک 'وہی بھلوان' آکھ کے بُلائُںدے سن۔ کرتار دا اِک دۄست بلبِیر بھلوان اِںگلَیںڈ وِچ رہِںدّا سی۔ اُتھّے ہی اُسدا 'وہی بھلوان' نال میل ہۄئِیا ۔ 'وہی بھلوان' نُۄں ویکھدِیاں ہی بلبِیر ہَیران ہۄ گِیا۔ اُہ تاں نِرہا-پُرا کرتار سی۔ اُس ترہاں ہی سۄہݨا سُۄترِیا من مۄںہدا جاندار سرِیر۔ اۄنا ہی اُچّا لمّا کدّ-بُتّ۔ اُںج ہی اِک دُۄجے نال مِلدا جُلدا چِہرا اتے نَیݨ-نکش۔ بِلکُل کرتار دی کاربن کاپی۔

''تُسِیں تاں بھلوان جی - نِرہے کرتار لگّدے اۄ.. سمُۄلچے ہی..ہدّ ہۄ گئی..'' بلبِیر نیں وہی بھلوان نُۄں کِہا۔

''ہلا'' بھلوانی دا شَۄک رکھّݨ والا وہی کرتار نُۄں اُسدے ناں اتے پْراپتِییاں تۄں تاں چںگّی ترہاں جاݨدا ہی سی٬ پر کدی مِلِیا نہِیں سی اُسنُۄں۔

''مَیں کِہا اَین پھۄٹۄ کاپی جے تُسِیں اِک دُۄجے دی.. جِویں سکّے بھرا ہۄوۄ... اِکۄ ماں دے جمّے جائے۔''

وہی نُۄں لگّا؛ کرتار سچِّیں مُچّی اُسدا بھرا سی جۄ کِدھرے بچپن وِچّ اُس تۄں وکھّ ہۄ گِیا سی۔ بِلکُل ہِںدّی پھِلماں دی کہاݨی واںگ۔ اُہ دِل دِییاں دھُر - ڈُںگھّاݨاں تۄں کرتار نُۄں ویکھݨ تے مِلݨ لئی لۄچݨ لگّا۔ اُسنے بلبِیر کۄلۄں کرتار دا پتا اتے فۄن نمبّر لَے لِیا۔

جدۄں وہی بھلوان نال آپݨے مِلاپ دی گلّ بلبِیر نیں کرتار نُۄں دسّی تے اِہ وی دسِّیا کِہ وہی کرتار نُۄں مِلݨ لئی بڑا اُتاولا ہَے تاں کُدرتی ہی کرتار دے من اںدّر وی وہی لئی دِلچسپی جاگ پئی۔

تے پھِر دۄہاں نیں آپس وِچ ٹَیلِیفۄن 'تے سمپّرک کر لِیا۔ اِک دُۄجے نُۄں پُچھِّیا٬ جاݨِیا۔ اِک دُۄجے دے فۄن آئُںدے جاںدے رہِںدّے... پِیار تے ساںجھ دے رںگّ ہۄر گُۄڑھے ہُںدّے گئے۔ پر کدی مِل بَیٹھݨ دا سببّ اجے تکّ نہِیں سی بݨِیا۔

تے ہُݨ تاں لاہَۄر ہی کُشتِییاں ہۄݨِییاں سن۔ وہی دا فۄن آئِیا:

''وِیر میرِیا! تُۄں اِک وار آ سہی لاہَۄر.. سارا شہِر لاہَۄر باہواں کھۄلہ کے تیرے اِستکبال لئی کھلۄتا ہۄئۄُ..''

جاݨ تۄں پہِلاں ساری بھارتی کُشتی ٹِیم نیں گۄل باغ امّْرِتسر وِچ اِکٹھّے ہۄݨ دا پْرۄگرام بݨائِیا۔ پُۄرا ٹۄلا آپݨے سمان سمیت ریل گڈّی 'تے سوار ہۄئِیا اتے چھُک چھُک کردی گڈّی چھِہرٹا٬ کھاسا٬ لاہَۄری ملّ٬ گھرِںڈّا٬ کائُںکے لںگھّدی ہۄئی اٹاری بارڈر 'تے جا پہُںچّی۔ پِچھّۄں کُجھ ہی مِںٹّاں 'چ اُہ واگھے جا پہُںچّے۔ 'نۄ مَینذ لَیںڈ' دے پرلے درواذے دی بُرجی نال پاکِستان دا چںدّ والا سبذ-جھںڈّا لہِرا رِہا سی۔ اُرلے پاسے گیٹ نال تِرںگّا پھراٹے بھردا پِیا سی۔ دۄہِیں پاسِیں چھے چھے پھُٹّے جُیان بڑی مُستہِدی نال کھڑۄڑے سن۔ دۄہاں پھاٹکاں درمِیان تھۄڑھی کُ تھاں سی جِہڑی کِسے دی وی نہِیں سی۔ اِہ تھاں جِہڑی 'کِسے دی وی نہِیں سی' اِسنے دۄہاں دیشاں وِچلے مِتّر پِیارِیاں نُۄں وِچھۄڑ رکھِّیا سی۔ اِہ واکِیا ہی 'کِسے دی وی نہِیں سی بݨی۔'

بھلوان ہَیران سن کِہ اِکۄ دھرتی٬ اِکۄ جِہے لۄک٬ اِکۄ جِہِییاں فسلاں٬ اِکۄ جِہے رُکھّ-بُۄٹے پر وِچ ہِکّ تاݨ کے کھلۄتی اِہ واگھے دی لکِیر؛ جِسنُۄں منُکھّ٬ بِناں دۄہاں دیشاں دی آگِیا دے اُلںگھّ نہِیں سی سکدا۔ بھلوان نیں ویکھِیا اِک گھُگِّییاں دا جۄڑا اُپرۄں اُڈّدا ہۄئِیا آئِیا تے اِدھرلے رُکھّاں 'تے آ کے بَیٹھ گِیا۔ اَۄہ تِرںگّے والے پۄل تۄں اِک ماسُۄم جِہی چِڑی اُڈّی اتے سبذ جھںڈّے والے پۄل تے بَیٹھ کے 'چِیں چِیں' کرن لگّی۔

ہدّ پار کرن لئی رسمِیں کاروائی تۄں وِہلے ہۄ کے جدۄں بھلوان نۄ مَینذ لَیںڈ اُپّر پہُںچّے تاں پہِلوان جگمِںدّر نیں 'چِیں چِیں' کردی چِڑی ولّ ویکھِیا٬ جِہڑی جدۄں چاہے دیشاں دِییاں ہدّاں نُۄں پار کرن دی سمرتھّا رکھّدی سی۔ چِڑی دا چَیلِںجّ کبُۄل کردِیاں ہی جگمِںدّر نیں آپݨِییاں لتّاں چَۄڑِییاں کرکے پسار لئیِیاں اُس وِچلی چِٹّی لکِیر دے آر-پار اتے جیتُۄ اںدّاذ وِچ مُسکرائِیا۔

''لئۄ مَیں اِس ویلے دۄہاں دیشاں وِچ کھڑۄتا 'جے..''

اگّے گئے تاں پْربںدھّکاں نیں بھلواناں نُۄں لَیݨ لئی بسّ بھیجی ہۄئی سی۔ سڑک دے اِک پاسے گڈّی لائی پٹھاݨی سلوار کمِیذ وِچ پھبّ پھبّ پَیںدا 'وہی بھلوان' کھڑۄتا سی۔ کرتار نیں ویکھدِیاں ہی پچھاݨ لِیا۔ نذراں نال مُسکرائُںدِییاں نذراں مِلِییاں تاں 'وہی' نیں بھلواناں دی بھِیڑ وِچۄں کرتار دا گۄرا مُکھ آپݨے دِل وِچ بَیٹھے کرتار نال مِلا کے ویکھ لِیا۔

دُۄجے پل دۄویں جݨیں اِک دُۄجے دی گلوکّڑی وِچ گھُٹّے ہۄئے سن۔ سالاں تۄں وِچھڑے بھرا جِویں مِل پئے ہۄݨ۔ اِہ کَیسی مُہبّت سی! جِویں اُمراں دی آپسی جاݨ-پچھاݨ ہۄوے۔

''بھا کرتار سِئہاں! ساڈِییاں تاں 'ڈِیک' ڈِیک اکھّاں پکّ گئیِیاں نیں..'' وہی دے بۄلاں 'چۄں مۄہ وہِ رِہا سی۔

اُسنے کرتار نُۄں آپݨی گڈّی وِچ بِٹھائِیا۔ اِک دۄ ہۄر بھلوان نال بِٹھائے اتے لاہَۄر نُۄں چلّ پِیا۔ باکی ٹۄلا پْربںدھّکاں دی بسّ راہِیں نِشچِت نِواس استھان تے پہُںچّا دِتّا۔ پر وہی کرتار ہُراں نُۄں آپݨے ڈیرے لَے گِیا۔ کدی کھاݨ لئی سُکّے میوے آئُݨ تے کدی بھُجِّیا ہۄئِیا کباب٬ کدی پِیݨ لئی جُۄس آوے تے کدی سُۄپ۔ اُہ کرتار ہُراں نُۄں آپݨے تنۄں منۄں رجا دیݨا چاہُںدّا سی۔ رجّے ہۄئے بھلوان ہتھّ کھڑے کر رہے سن پر وہی نُۄں اجے وی رجّ نہِیں سی آئُںدا۔ اُہنے بھلواناں نُۄں گڈّی وِچ بِٹھائِیا تے لاہَۄر دا کۄنا کۄنا وِکھائُݨ لگّا۔ 10 وجے تۄں لَے کے شام تکّ وہی اُہناں نُۄں لَے کے اُڈِیا پھِردا رِہا۔ آخِر اُہ اگلے دِن مِلݨ دا وائدا کرکے اُہناں نُۄں اُس ہۄٹل وِچ چھڈّ گِیا٬ جِتھّے ساری ٹِیم ٹھہِری ہۄئی سی اتے جِتھّے رات رہِݨا اُہناں لئی لاذمی سی۔

اگلے دِن چَیمپِیئنشِپ شُرُۄ ہۄ رہی سی۔ کرتار اِس تۄں پہِلاں وی پاکِستان جا آئِیا سی۔ اۄدۄں پاکِستان ولّۄں مُہمّد الی جِناہ دے ناں اُپر 'کائِدے-آذم اںتّر راشٹری رَیسلِںگّ ٹُۄرنامَیںٹ' کروائِیا گِیا سی۔ اِس ٹُۄرنامَیںٹ وِچ کرتار٬ جگمِںدّر٬ اشۄک کُمار٬ اِیشور لال٬ راجِںدّر چاںد تے جگدِیش کُمار نیں بھاگ لِیا سی۔ کرتار دا ناں پہِلاں ہی پاکِستان وِچ پْرسِدھّ ہۄ چُکّا سی۔ اُسنے پِچھلے سمیں وِچ بھارت تے پاکِستان وِچۄں کِسے وی بھلوان نال گھُلݨ دا چَیلِںجّ کِیتا ہۄئِیا سی۔ اِس لئی کراچی وِچ ہۄئے اِس مُکابلے وِچ کرتار سبھ دِییاں نذراں دا دھُرا سی۔ اِتھّے کرتار نیں کر وی کمال دِتّی سی۔ کرتار دا آپݨے وذن وِچ دۄ اِراکی اتے اِک پاکِستانی بھلوان نال مُکابلا ہۄئِیا۔ کرتار نیں تِنّہاں ہی بھلواناں نُۄں کھںگھّݨ ناں دِتّا اتے واری واری سبھ نُۄں پہِلے ہی رائۄُںڈ وِچ چِتّ کر دِتّا۔ سارے پاکِستان وِچ کرتار دِییاں دھُمّاں پَے گئیِیاں۔ اۄدۄں کرتار دے نال جگمِںدّر اتے اشۄک نیں وی سۄنے دے تمغے جِتّے۔

ہُݨ پاکِستانی درشکاں دِییاں نذراں کرتار اُتّے ٹِکِییاں ہۄئیِیاں سن۔ کرتار دی پہِلی کُشتی جپانی بھلوان نال ہۄئی اتے کرتار نیں تھۄڑھے ہی سمیں وِچ پںجّ اںکّ ہاسل کر لئے۔ جپانی نیں لال گھیرے تۄں باہر دۄ وار ڈھاک ماری تے تِنّ تِنّ اںکّ ہاسل کر لئے۔ کرتار نُۄں لگّا کِہ نیماں مُتابک لال گھیرے تۄں باہر ڈھاک مارن دے اِہ ٹھِیک اںکّ نہِیں مِلے۔ پر رَیفرِییاں دا فَیسلا سِر متھّے! کرتار نیں کھِڑے متھّے اِسنُۄں پْروان کر لِیا اتے 6-5 نال آپݨی ہار تسلِیم کر لئی۔ رئۄُں رئۄُں کرنا اُسنُۄں چںگّا نہِیں سی لگّدا۔ کرتار دی دُۄسری کُشتی اِںڈۄنیشِییا دے بھلوان نال ہۄئی۔ جپانی نال ہۄئی کُشتی دی ہار نیں اُہدا اںدّر تائِیا ہۄئِیا سی۔ اجے لۄک کُشتی ویکھݨ لئی دھَۄݨاں ہی سِدھِّییاں کر رہے سن کِہ کرتار نیں وِرۄدھی بھلوان نُۄں ڈھاک مارکے ہیٹھاں سُٹّ لِیا اتے پںدّراں سکِںٹّاں دے اںدّر-اںدّر 'الی-الی' کردا مَیٹ اُپّر جیتُۄ ہۄ کے بُڑھکݨ لگّا۔

اگلے دِن کرتار دا مُکابلا پاکِستانی بھلوان نال سی۔ لاہَۄر دے درشکاں دے اِس مُکابلے نُۄں ویکھݨ لئی چِتّ کاہلے پئے ہۄئے سن۔ جپانی نال ذۄردار کُشتی کارن کرتار دا جِسم آکڑِیا پِیا سی۔

''کرتار! مَیں تیرا اِلاج کرداں۔ تُۄں فِکر ناں کر۔'' وہی بھلوان نیں آکھِیا۔

اُسنے وِشیش پْرکار دا تیل مںگّوائِیا۔ کرتار نیں پہِلاں اِہ تیل نہِیں سی ویکھِیا۔

''کاہدا تیل اےَ اِہ؟''

''اِہ جَیتُۄن دا تیل ہَے۔ لِیا مَیں تیری اِہدے نال مالِش کردا ہاں۔ اِہ بڑا گرم ہُںدَّے۔ سرِیر نُۄں پھُلّ واںگ کر دئۄُ..''

اُہ کپّڑے لاہ کے کرتار دی مالِش کرن لگّا۔ ''دھپّ!دھپّ!'' اُہ تلِییاں نال مالِش کر رِہا سی اتے کرتار دا سرِیر کھُلّہݨا شُرُۄ ہۄ گِیا سی۔ جدۄں کرتار دی تسلّی ہۄ گئی تاں اُسنے تیل والے ہتھّ ساف کردِیاں آپݨی رِیجھ پْرگٹائی:

''ساڈے بھرا نُۄں فتِہ نسِیب ہۄئیگی.. اِنشا الّا..''

دُۄجے پاسے پاکِستانی بھلوان سی ہم-مجہب اتے ہم-دیش پر وہی بھلوان دا 'بھرا' کرتار ہی سی۔

کُشتی سمیں لاہَۄرِیئے جِویں سٹیڈِیئم ولّ دھاہ کے آ پئے ہۄݨ۔ دۄویں پںجّابی بھلوان سن... پر وکھّ-وکھّ دیشاں دے۔ کرتار وی اُہناں لئی اۄپرا نہِیں سی۔ اُہ وی اُہناں نُۄں آپݨا خُۄن ہی لگّدا سی۔ پہِلاں تاں پاکِستانی درشک پاکِستانی بھلوان نُۄں ہلّاشیری دے رہے سن پر جدۄں کرتار اُس اُتّے ہٹ ہٹ کے وار کرن لگّا اتے اِک تۄں باد اِک اںکّ بٹۄرن لگّا تاں درشکاں نیں اُسنُۄں ہَۄںسلا دیݨا شُرُۄ کر دِتّا۔ 'وہی بھلوان' دی آواذ سبھ تۄں اُچّی سُݨِیںدی سی۔ پاکِستانی بھلوان مساں اِک اںکّ ہی پْراپت کر سکِیا۔ جد کِہ کرتار نیں 12 اںکّ ہاسل کر لئے سن۔ اِںج کرتار وڈّی جِتّ ہاسل کرکے مَیٹ تۄں اُترِیا۔

اُتردِیاں ہی اُس دُیالے لۄکاں دی بھِیڑ اِکٹھّی ہۄ گئی۔ اِکّ پاکِستانی بھلوان نیں پُچھِّیا٬

''بھلوان جی! کدی پٹّی گئے اۄ؟''

کرتار ہسّ پِیا۔

''پٹّی تاں ساڈی تسِیل اےَ.. جاںدے ای رہِیدا.. کِئۄں کی گلّ اےَ..?''

''میری جمّݨ-بھۄں اےَ پٹّی.. کِںجّ دی لگّدی اےَ پٹّی؟ بھلوان جی کِدھرے پٹّی وِکھا دِئۄ ناں... تُہاڈا مُرِید بݨ جاواں۔... پٹّی.. آسلاں دی جٹّی... جِن شہِر وسائِیا پٹّی.. کدی پٹّی دے بذار وِچۄں دی لںگھّے اۄ... واہ نی میری پٹِّیئے... کِہۄ جِہی ہَے ہُݨ ساڈی پٹّی ساڈے وڈّے وڈیرِیاں دا سۄہݨا شہِر !...'' ڈھلدی اُمر دے بھلوان دِییاں اکھّاں 'چ پاݨی سِمّ آئِیا سی۔ اُہدا گچّ بھر گِیا سی۔ اُس تۄں اگّے بۄلِیا ناں جا سکِیا۔

لاہَۄر وِچ گھُمّدِیاں تے لۄکاں نُۄں مِلدِیاں کرتار نُۄں بڑے ہی سُکھاویں انُبھو ہۄئے۔ وکھّ وکھّ لۄک اگّے ہۄ ہۄ کے اُسنُۄں مِلدے رہے۔ جدۄں لۄکاں نُۄں پتا لگّا کِہ کرتار دا ذِلہا امّْرِتسر تے پِںڈّ سُر سِںگھّ ہَے تاں آسے پاسے دے پِںڈّاں تۄں اُجڑ کے آئے لۄک اُسنُۄں مِلݨ لگّے۔ آپݨے پُراݨے وتن اتے پِںڈّاں دِییاں یاداں ساںجھِییاں کرن لگّے۔ سُر سِںگھّ تۄں اُٹھّ کے گِیا اِک بذُرگ مُسلمان کرتار نُۄں جپھّی پا کے مِلِیا تے پھِر اُہدے سِر 'تے پُتّاں واںگ پِیار دے کے پُچھّݨ لگّا٬

''آپݨے پِںڈّ لہِییاں دی پتّی دا سۄہݨ سُۄںہ سی.. اِک کرنَیل سَۄںہ.. ماݨا کی پتّی دا کُنّݨ سُںہّ کالِییا ہُںدّا سی... بھائی گُرچرن سِہُں ہُںدّا سی بابِیاں 'چۄں اِک.. بڑا آلا ڈماک سی اُہدا... کی ہال اےَ اُہناں میرے بھراواں دا... تے بلوںتّ سُںہّ ذَیلدار... بڑی تُۄتی بۄلدی سی اُہدے ناں دی اُدۄں... ماسٹر لال سُںہّ جۄشی دی سُݨا.. کِویں اَیں ہُݨ?...''

اُہ سارے دا سارا پِںڈّ تے اُتھّۄں دے لۄک اِکۄ واری آپݨے گل نال لا لَیݨا چاہُںدّا سی۔

کرتار پُچھّے گئے بںدِّیاں بارے بݨدی سردی جاݨکاری دے رِہا سی۔ بذُرگ بۄلی جا رِہا سی۔

''سُر سُںہّ پِںڈّ دے کۄئی لیکھے سی جٹّا۔ آپݨا شِیری بھلوان ہُںدّا سی سُرسِںگھِّییا۔ سارے پہارے وِچ اُہدے ناں دا جھںڈّا جھُلدا سی۔ سُر سِںگھّ دِییاں اُہ اُچِّییاں گھاٹِییاں.... وِںگّ ولیویں کھاںدِییاں گلِییاں... جِتھّے اسِیں ادھّی رات تکّ لُکݨ مِیٹی کھیڈدے رہِںدّے ساں...''

بذُرگ مُسلمان کرتار دِییاں اکھّاں وِچۄں دِسدے سُر سِںگھّ نُۄں نذراں ہی نذراں راہِیں آپݨے اںدّر اُلدّ لَیݨا چاہُںدّا سی۔ گلّاں کردے کردے دا اُہدا گچّ بھر آئِیا۔

''ہائ! اِہ لِیڈراں دِییاں کرتُۄتاں... اِک لِیک نال چِیر کے رکھّ تا بھراواں نُۄں اڈّ اڈّ کرکے... اجّ وی رات نُۄں سُفنا آوے تاں سُر سُںہّ دے کھیتاں بنِّیاں 'تے تُرِیاں پھِرِیدا.. پر ساڈی کِسمت 'چ کِتھّے ہُݨ سُر سِںگھّ دے درشن!... مر جاواںگے ایداں ہی آپݨی جمّݨ بھۄں نُۄں ویکھݨ لئی وِلکدے ہۄئے..''

بذُرگ دی سجّی اکھّ 'چۄں اِک ہںجھُّۄ کِرِیا 'تے اُہدی گلّہ 'تے تِلک آئِیا۔

''ہَۄںسلا کر بابا!'' وہی بھلوان نیں اُہدے مۄڈھے 'تے ہتھّ رکھِّیا۔

اینے نُۄں اِک ہۄر جݨا اگّے ودھِیا۔

''بھلوانا٬ بھِکھِّیوِںڈّ وی کدی گِئَں ?''

''بڑی وار٬ نال ہی تاں اےَ۔ تِنّ کُ مِیل دُۄر..''

''ساڈا پِںڈّ آ اُہ...''

''پھِر تاں تُۄں ساڈا ماما ہۄئِئۄں۔''

کرتار نیں آکھِیا۔ اُسدے نانکے بھِکھِّیوِںڈّ جُۄ ہن۔ سارے ہاسا پَے گِیا۔

''بھاݨجِیا! کِدھر نانکے سی تیرے؟''

''کیسر سُںہّ سںدھُّۄ ہُراں ولھّ.''

''تُۄں بِیبی پْرِیتۄ دا کاکا ایں...''

کمال ہۄ گئی سی۔ 'ماما بھݨیواں' گلوکّڑی وِچ کسّے گئے سن۔

اگلا دِن واپسی دا دِن سی۔ اُس دِن سویر تۄں ہی وہی بھلوان اُہناں نُۄں آپݨی کار وِچّ بِٹھا کے گھُمّائُںدا پھِرِیا... پِیارے شہِر لاہَۄر وِچ۔ اُہ اِس دِن نُۄں کھِچّ کے ودھّ تۄں ودھّ لمّا کر لَیݨا چاہُںدّا سی۔ پر اِہ سمبھّو نہِیں سی۔ وِچھڑن دِییاں گھڑِییاں نیڑے آ رہِییاں سن۔ اُہ اِک بہُت وڈّی دُکان وِچ وڑِیا جِتھّۄں اُسنے کرتار دے ناںہ ناںہ کردِیاں وی دۄ پٹھاݨی سُۄٹ (سلوار تے کمِیذ) کرتار لئی خرِیدے اتے اِک سُنہِری تِلّے والی شاندار چپّل۔ اُہ کہِںدّا سی جدۄں کرتار اِہ کپّڑے پائِیا کریگا تاں اُسنُۄں اُہدی یاد آویگی۔

تُرن دا سماں ہۄ گِیا سی۔

وہی بھلوان واگھے تکّ نال آئِیا۔ جدۄں اُہدی گڈّی تۄں اُتر کے کرتار نیں بھارت دی ہدّ ولّ ودھݨ تۄں پہِلاں وہی نال ہتھّ مِلا کے اُسنُۄں گل نال لائِیا تاں دۄہاں دِییاں دھاہِیں نِکل گئیِیاں۔ اُہ بچِّیاں واںگ وِلک وِلک کے رۄݨ لگّے۔ اینے وڈّ-آکاری جاندار بھلوان٬ ویکھݨ نُۄں لۄہے دی لٹھّ واںگ مذبُۄت۔ اِہ اُہناں نُۄں کی ہۄ گِیا سی! پر اِہ تاں ہۄݨا ہی سی۔ مُہبّت دے رِشتے 'چ وِچھڑن لگِّیا اِںج ہی ہُںدّا ہَے۔ جدۄں لۄہا وی پاݨی بݨ جاںدا ہَے۔

اِدھر آ کے جدۄں کرتار اُہ پٹھاݨی سُۄٹ اتے تِلّے والی سُنہِری چپّل پاکے باہر نِکلدا تاں اُہدی پھبّ پھبّ پَیںدی دِکھ ولّ دیکھ کے لۄکاں اتے وِشیش کرکے بھلواناں وِچ اجِہے سُۄٹ سُیائُݨ پائُݨ دا تاں اِک ترہاں پھَیشن ہی چلّ پِیا سی۔

بھارت-پاکِہ سمبّںدھّاں بارے چرچا کردِیاں مَیں کِتے لِکھِیا سی کِہ اسِیں دۄہاں دھِراں نیں اِک دُۄجے دِییاں بتھیری وار باہواں بھنّ کے ویکھ لئیِیاں ہن اِس لئی آئۄ! ہُݨ باہواں اِک دُۄجے دے گلے وِچّ وی پا کے ویکھِیئے۔

('کُشتی دا دھرُۄ-تارا کرتار‘ وِچّۄں)