جدۄں دُۄجی وڈّی جںگّ لگّی تاں اسِیں بہُت سارے کالجاں وِچ پڑھدے جاں پڑھ ہٹے مُںڈّے پھَۄج وِچ بھرتی ہۄ گئے۔ جِس کِسے نُۄں دۄہاں اکھّاں تۄں دِسدا سی تے دس جماتاں پاس سی٬ اُہ لپھٹَین بݨن لئی درکھاست دے سکدا سی۔ درکھاستاں دیݨ پِچھۄں مُںڈّے اںگّریذی بۄلݨی سِکھدے کِئُںکِہ بھرتی لئی مُلاکات ویلے گلّبات اںگّریذی وِچ ہی ہُںدّی۔ نال نال بݨنا پھبّݨا وی سِکھدے تاں جۄ اُہ وڈّے-وڈّے کھانداناں راہِیں ہی اِس دُنِییاں وِچ آئے دِسݨ۔ سٹالن اتے ہِٹلر جِہڑے مۄچی چھِیمبے کِسم دے آدمی سن٬ دے سںسّار وِچ پرگٹ ہۄݨ تۄں پِچھۄں وی اجے اِہ کھِیال آم سی کِہ اںگّریذ کیول کھاںدے-پِیںدے ہِںدُّستانِییاں نُۄں ہی اپھسری دے یۄگ سمجھدے ہن۔ اِس بِپتا ویلے اںگّریذاں نُۄں اِہۄ جِہے بھُلیکھے کڈھّݨ دی وِہل نہِیں سی۔ کھاس کر جدۄں ہِںدُّستانِییاں وِچ بھرتی ولۄں اُنہاں دا کمّ ٹھِیک چلّ رِہا سی۔ جِہڑے ہذاراں ہِںدُّستانِییاں نُۄں اُنہاں لپھٹَین بݨائِیا٬ اُنہاں وِچۄں مَیں وی ساں۔ اِہ کۄئی اُچیچی گلّ نہِیں جاپدی سی کِئُںکِہ سجّے کھبّے سبھ مُںڈّے لپھٹَین بݨ رہے سن۔ پِںڈّ-پِںڈّ وِچۄں لپھٹَین گئے لگدے سن۔ سِکھلائی والی تھاں (جِس نُۄں آپھِیسر ٹرینِںگّ سکُۄل آکھدے سن) جا کے تے اِس ترہاں لگّا جِویں ساری پھَۄج لپھٹَیناں دی ہی ہۄویگی٬ سِپاہی کۄئی نہِیں ہۄݨگے۔
پر سِکھلائی پِچھۄں یُۄنِٹاں وِچ جا کے پتا لگّا کِہ ہِںدُّستانی پھَۄج وِچ وی ہِںدُّستانی اپھسر آٹے وِچ لُۄݨ برابر ہی ہن۔ آم یُۄنِٹاں وِچ تِیہ پَیںتی اپھسراں وِچۄں دۄ تِنّ ہی ہِںدُّستانی ہُںدّے تے باکی اںگّریذ۔ وڈّا اپھسر تے کۄئی ہِںدُّستانی ہَے ای نہِیں سی۔ بھاویں ساڈِییاں تنکھاہاں٬ اکھتِیاراں تے سرداری وِچ کۄئی پھرک نہِیں٬ کھاݨ پِیݨ تے سَۄݨا بہِݨا وی اِکٹھّا ہی سی٬ پھِر وی ناں اںگّریذ سانُۄں آپݨے برابر دا سمجھدے سن تے ناں اسِیں آپݨے-آپ نُۄں اُنہاں دے برابر دا۔ کِسے گۄرے سِپاہی دا نِمرتا نال سلام کرنا جاں کِسے اںگّریذ نرس دا پِیار نال گلّ کرنا ساڈے لئی سُرگ دا جھُۄٹا سی۔ اِس ناں-برابری دی ہالت لئی ناں اُہ پُۄرے کسُۄروار سن تے ناں اسِیں۔ سَۄ ڈیڈھ سَۄ سال تۄں ہالات ہی اَیسے سن۔ اِس کُدرتی پھرک دا اُس ویلے اِک سںکّیت اِہ سی کِہ اسِیں تے آپݨی پھَۄج نَۄکری نُۄں پرماتما تے سرکار دی وڈّی بکھشِش سمجھدے ساں تے اِس دا کِسے ترہاں پکّی ہۄ جاݨا ساڈا سُںدّر سُپھنا سی٬ پر اںگّریذ جبری بھرتی ہیٹھ آئے ہۄئے سن تے اُڈِیکدے سن کِہ جدۄں لڑائی کھتم ہۄوے تے کدۄں پھَۄجی نَۄکری تۄں کھلاسی مِلے۔ بھاویں اُنہاں وِچۄں کئی بہُت چںگّے آدمی سن٬ پر ساڈی تے اُنہاں دی کۄئی دِلی ساںجھ ناں بݨدی۔ اسِیں اِکٹھّے شراب پِیںدے٬ ذنانِییاں دِییاں٬ آپݨے دیس دے رواجاں دِییاں٬ دھرماں دِییاں اتے بۄلی دِییاں جھُۄٹھِییاں سچِّییاں گلّاں کردے تے پھِر ہسّدے-ہسّدے آ کے سَۄں جاںدے۔ کدی کِسے اںگّریذ نیں اِہ نہِیں کِہا سی کِہ جے تُۄں چھُٹّی چلِّیا ہَیں تاں مَیں وی چھُٹّی لَے کے تیرے نال پِںڈّ چلدا ہاں۔
ہاں٬ اِک اںگّریذ اپھسر سی جِہڑا ساڈے وِچ دُۄجِیاں نالۄں بہُتا بھِجّدا سی۔ اُس دا ناں ملِںگّٹن سی۔
ملِںگّٹن کَیمبرِج یُۄنِیورسِٹی وِچ پڑھدا آئِیا سی۔ دھرم تے درشن دا وِدِیارتھی سی۔ بڑا ملُۄک جِہا دِسدا سی۔ اُس دِییاں اکھّاں وِچ سدا پِیار٬ ترلا جِہا ہُںدّا سی جِس کر کے اُس دے کۄل بَیٹھݨ نُۄں بڑا جِیء کردا سی۔ اںگّریذ اپھسراں وِچۄں اُہ بہُتا سِر کڈھّواں نہِیں گِݨِیا جاںدا سی۔ مَیس وِچ بہُتا بۄلدا نہِیں سی۔ پریڈ تے بہُتی چُستی دا پْربھاو نہِیں سی دِںدّا٬ پر اُس نُۄں گھٹِییا وی نہِیں گِݨِیا جاںدا سی! اسل وِچ جِہڑا اںگّریذ اپھسر سویرے وکت سِر اُٹھ کے داڑھی مُنّ کے پریڈ ’تے آ جاوے تے اَۄکھا-سَۄکھا ڈںگّ سار لوے٬ اُس نُۄں گھٹِییا نہِیں گِݨِیا جاںدا سی٬ پر ہۄر اںگّریذ اپھسر اِس ترہاں ٹُردے-پھِردے سن جِویں سَۄ-سَۄ مِیل تک اُنہاں دے میچ دا بںدّا ناں ہۄوے۔
ڈِئۄُٹی تۄں وِہلا ہۄ کے اُہ ہِںدُّستانی کپّڑے پا لَیںدا۔ پٹھاݨاں والی سلوار-کمِیذ تے سِر اُتے کُلّے والی پگّ۔ آپݨے بَیرے نال ہِںدُّستانی وِچ گلّبات کردا٬ اُس نُۄں اںگّریذی سِکھاݨ دی تھاں آپ اُس کۄلۄں ہِںدُّستانی سِکھدا رہِںدّا۔ بھارتی سبھِئتا اُتے اُس کئی کِتاباں رکھِّییاں ہۄئیِیاں سن۔ مَیں اُس نُۄں کدی کۄئی نوِیں گلّ ناں دس سکدا۔ اُس نُۄں پہِلاں ہی پتا ہُںدّا۔ میرے مُۄںہۄں گلّاں سُݨن دی تھاں اُہ میرا اںدّر ٹۄںہدا رہِںدّا۔ اسِیں بگَیر گلّ کرن دے ہی کِنّا-کِنّا چِر بَیٹھے رہِںدّے۔ چھُٹّی والے دِن شِکار کھیڈݨ دے پجّ اسِیں پِںڈّاں وِچ جا وڑدے تے اُہ میرے راہِیں لۄکاں نال گلّاں کردا رہِںدّا تے اُنہاں دے گھر-گھاٹ ویکھدا پھِردا۔ آم کپّڑے پا کے اسِیں شاہجہانپُر دے بذاراں وِچ گھُمّدے پھِردے۔ لکھنئۄُ دِییاں کںجّرِییاں تۄں گَۄݨ سُݨدے تے اُنہاں دے ناچ ویکھدے رہِںدّے۔ جِس ترہاں پھَۄجی اپھسراں دِییاں کۄٹھِییاں اُس دی دُنِییاں سی تے مَیں کیول اِک سدِّیا ہۄئِیا جاں اݨسدِّیا پْراہُݨا ساں٬ اِس ترہاں اِہ باذار میری دُنِییاں سن٬ پر اِتھّے وی اُہ میرے تۄں بہُتا سواد لَے سکدا سی۔ اُس نُۄں ہِںدُّستانی ناچ تے گَۄݨ دی چۄکھی سمجھ آ گئی ہۄئی سی تے اَیلان ہۄݨ تۄں بِناں اِہ وی دسّ سکدا کِہ ٹھُمری گوِیں جا رہی اے جاں دادرا۔ بریلی وِچ اسِیں ’پْرائیِویٹ‘ کںجّرِییاں دے گھراں وِچ جاںدے۔ اُنہاں دے بِسترِیاں اُتے بہِ کے اُہ بچّے واںگ اُنہاں نال گلّاں کردا رہِںدّا۔ اُٹھ کے آ کے اُہ اُنہاں دے گھراں دے باہر بَیٹھا جاں ٹہِلدا رہِںدّا٬ ویکھݨ لئی کِہ ہۄر کَۄݨ لۄک آئُںدے ہن؟ کی گلّاں کردے ہن؟
اِس ترہاں لگدا سی جِویں اںگّریذی راج لئی اِس دیش نُۄں بچاݨ آئے نُۄں اُس نُۄں اِس نال سنیہ ہۄ گِیا ہۄوے۔ آپݨی نَۄکری وجاݨ دی تھاں اُہ بہُتا بھارت دی آتما دی ٹۄہ وِچ سی۔ اِک وار مۄٹر وِچ المۄڑے جاںدِیاں راہ وِچ بہُت سُںدّر پہاڑی دْرِش آئے۔ اُہ مست ہۄئِیا ویکھدا رِہا تے پھِر اُس ہتھّ جۄڑ کے متھّا ٹیک دِتّا۔
“تُۄں کِس نُۄں نمسکار کر رِہا ایں؟” مَیں پُچھِّیا۔
“پتا نہِیں کِس نُۄں؛ پر میرا جی کِیتا سی۔” اُس نیں کِہا۔
اُسے یُۄنِٹ وِچۄں ہی مَینُۄں پھَۄج تۄں چھُٹّی ہۄ گئی۔
جدۄں مَیں نَۄکری چھڈّ کے آئُݨ لگّا تاں ملِںگّٹن تۄں وی وِدا ہۄݨا سی۔
“ایتھۄں وِہلا ہۄ کے مَیں آپݨے دیس مُڑ جاواںگا”, اُس نیں کِہا٬ “جے تُۄں کدی اُدھر آئِئۄں تاں مَینُۄں چِٹھّی لِکھِیں۔ مَیں تَینُۄں مِلاںگا۔ میرا ہمیشا واستے دا پتا گرِںڈّلے بَیںک٬ لںڈّن ہَے۔ میرا اُنہاں نال ہِساب ہَے۔ مَیں جِتھے وی ہۄواں٬ اُنہاں نُۄں پتا ہُںدّا ہَے٬ ہر چِٹھّی اُہ مَینُۄں اُتھے بھیج دِںدّے نیں۔ اِہ بڑا سِدھّا تے سَۄکھا پتا ہَے۔ ہُݨ تیرے کۄل مَینُۄں پتا ناں دیݨ دا کۄئی بہانا نہِیں ہۄ سکدا!”
“مَینُۄں اگلے کُجھ سالاں وِچ اِںگلَیںڈ جا سکݨ دی اُمِید نہِیں۔” مَیں دسِّیا۔ “اُس تۄں مگرۄں شائِد میرا کدی جاݨ نُۄں جی ناں کرے۔ اِس لئی اِس پتے دی کۄئی ورتۄں نہِیں کر سکاںگا۔ اِس مُلاکات نُۄں تُۄں آکھری ہی سمجھ۔”
“نہِیں نہِیں۔ کھبرے٬ آکھری ناں ہۄوے۔ دُنِییاں بہُت چھۄٹی ہۄ رہی اے۔ شائِد مَیں ہی کدی پھِر ایدھر آ جاواں۔ تُۄں مَینُۄں آپݨا ہمیش واستے دا پتا لِکھ دے۔”
اِک کاگذ اُتے مَیں آپݨا ناں٬ پِںڈّ٬ ڈاککھانا تے ذِلہا لِکھ کے اُس دے ہتھّ پھڑا دِتّا۔
اُس نیں اُہ سِرناواں پڑھ کے ویکھِیا٬ اِہ پکّ کرن لئی کِہ اُہ سارے اکھّر اُٹھال سکدا ہَے۔
“اِہ تیرا سدا واستے دا پتا ہَے؟” اُس نیں پُچھِّیا۔ اُہ میرے پِںڈّ نُۄں اِںگلَیںڈ دے اِک وڈّے بَیںک نالۄں گھٹ ستھِر سمجھدا سی۔
“ہاں٬ اݨگِݨت سدِییاں تۄں میرے وڈِکِیاں دا اِہۄ پتا رِہا ہَے٬ تیری اُمر تے اجے بھُگتا ہی جائیگا۔” مَیں ماݨ نال کِہا۔
اُس نیں میری گلّ سُݨی تے کھلۄتے-کھلۄتے نیں متھّا ٹیکِیا۔
“تُۄں کِس نُۄں نمسکار کِیتی ہَے؟”
“پتا نہِیں٬ میرا جی کِیتا سی۔”
“نہِیں٬ تَینُۄں پتا ہَے۔ تُۄں مَینُۄں نمسکار کِیتی ہَے۔”
“نہِیں بِلکُل نہِیں۔ مَیں پْراݨِییاں نُۄں اِہۄ جِہی نمسکار نہِیں کردا۔ تَینُۄں مَیں جاݨ لگّے نُۄں وڈّے اپھسر دا سَیلُۄٹ کراںگا۔” مَیں اُس تۄں کُجھ چِر پہِلاں بھرتی ہۄئِیا ساں۔
اِس دے کُجھ چِر پِچھۄں اںگّریذی راج کھتم ہۄ گِیا۔ ہِںدُّستان آذاد ہۄ گِیا۔ بدیساں وِچ بھاںت-بھاںت دِییاں گلّاں ہۄئیِیاں۔ کِسے نیں کِہا ڈُبّ جائیگا٬ ٹۄٹے ہۄ کے کھتم ہۄ جائیگا۔ کِسے ہۄر نیں کِہا اجے آذاد ہۄئِیا ہی نہِیں بھُلیکھا ہَے٬ چھل ہَے۔ کئی کہِںدّے گلّ اِس دے کُجھ وِچکار-وِچکار ہَے۔ نواں جمِّیا بھارت ہَۄلی ہَۄلی رِڑھن لگّ پِیا ہَے۔ اِہ آس بݨن لگّی ہَے کِہ کِسے دِن اِہ اُٹھ کے کھلۄ جائیگا تے پھِر ٹُر کے جاں بھجّ کے دُۄجے وڈّے دیساں دے نال جا رلیگا۔ کِویں کمّ ہۄ رِہا ہَے؟ اَینی کرۄڑاں دی وسۄں نال کِویں بِیت رہی اے؟ اِہ کُجھ ویکھݨ لئی کئی لۄک بدیشاں تۄں آئُںدے۔ کُجھ اِہ ویکھݨ آئُںدے کِہ دُنِییاں دے دۄ وڈّے دھڑِیاں وِچۄں اِہ کِس نال رلیگا جِویں جٹّاں دے دۄ دھڑے کِسے ذنانی تۄں بِیان کرواݨ لئی کِرپاناں کھِچّی کچہِری دے باہر پھِردے رہِںدّے ہن۔
کُجھ ورہے ہۄر لںگھّ گئے۔ اِک دِن میری ماں نیں کِہا٬ اِہ اۄپری جِہی ٹِکٹ والی چِٹھّی آئی ہَے۔ مَیں چِٹھّی ویکھی٬ اُتے اںگّریذاں دی ملِکا دی مُۄرت سی۔ ٹِکٹ اُتے اِس دے پِئۄ دی مُۄرت نُۄں میری ماں اۄپری نہِیں سمجھدی سی٬ پر اِس دی مُۄرت اُس نُۄں اۄپری لگّی۔ چلۄ کُجھ تے پھرک ہَے ناں٬ مَیں سۄچِیا۔ چِٹھّی کھۄلہی۔ ملِںگّٹن دی سی۔ اُہ بھارت آ رِہا سی۔ اُتھے بَیٹھے بِٹھائے نیں دِلّی دے ہۄٹل وِچ کمرا لَے لِیا سی٬ تے مَینُۄں اُس ہۄٹل وِچ مِلݨ لئی لِکھِیا سی۔ مَیں دِلّی گِیا۔ ملِںگّٹن نُۄں پچھاݨنا بہُت اَۄکھا نہِیں سی۔ اُس نیں پہِلے واںگ ہی چھۄٹِییاں چھۄٹِییاں مُچھّاں رکھِّییاں سن٬ جِہڑِییاں اُسے ترہاں ہی بھُۄرِییاں سن۔
“چلّ تیرے پںجّاب چلِّیئے”, اُس نیں کِہا۔
“کِئۄں دِلّی پسںدّ نہِیں آئی۔” مَیں پُچھِّیا۔
“پسںدّ ن-پسںدّ دا سوال نہِیں۔ اِہ میری پکڑ وِچ ہی نہِیں آ رہی۔ کۄئی داݨا ہتھّ وِچ نہِیں آئُںدا جِس نُۄں ویکھ کے ایس دال دا پتا لگّے۔ مَیں نویں بھارت دی نبذ ویکھݨی چاہُںدّا ہاں۔” اُس نیں اکھباری بۄلی وِچ کِہا۔
“پںجّاب وِچ دۄ تھاواں ہی بہُتِییاں نوِییاں گِݨدے نیں٬ اِک بھاکھڑا نںگّل تے دُۄجی چںڈِّیگڑھ۔” مَیں ٹُۄرِسٹ گائیِڈ واںگ بۄلِیا۔
“اِنہاں دۄہاں بارے مَیں سُݨِیا ہَے٬ پر مَیں اِہ ویکھݨ ایتھے نہِیں آئِیا۔ اِہ تے اُس ترہاں وی بݨ سکدے سن۔”
“پھِر مَیں تَینُۄں وِکھاواں کی؟”
“بسّ تُۄں مَینُۄں بھںوّائیِں پھِر٬ شائِد میرے پلّے کُجھ پَے جائے۔”
مَیں اُس نُۄں پںجّاب لَے آئِیا تے اسِیں تھاں-تھاں پھِرن لگّے۔
اِک دِن جرنَیلی سڑک اُتے ٹُردے آ رہے ساں۔ دۄ سڑکاں دے مدھانی-جُٹ وِچ بݨے چکّر اُتے اِہ اِکلّی کھلۄتی سی۔ جے کِسے نیں کدی کۄئی شہِذادی چَۄک وِچ کھلۄتی ویکھی ہَے٬ اُہ اِس ترہاں دی لگدی ہۄویگی۔ جے شہِذادی اینی سُںدّر تے لمّی ناں ہۄویگی تاں ہۄر کَۄݨ ہۄویگی؟ اُس نیں بڑے پھبّویں کپّڑے پائے ہۄئے سن۔ شۄکھ وی آکھے جا سکدے سن۔ ہر لںگھّدے آئُںدے دا دھِیان اُہ کھِچّ رہی سی٬ پر اُس دا آپݨا دھِیان اِس گلّ ول نہِیں سی۔ اُہ بڑے گہُ نال سڑک اُتے آئُںدے کِسے نُۄں لبھّ رہی سی۔ اِس ترہاں لگدا سی جِویں اکھّاں راہِیں ہی ساہ لَے رہی ہۄوے۔ جدۄں اسِیں اُس دی نذر دی مار ہیٹھ آئے٬ تاں مَینُۄں پچھاݨ کے اُہ مُسکرائی۔ میرا کھِیال ہَے ملِںگّٹن وی میرے واںگ پہِلاں ہی اُس ولّ ویکھ رِہا سی٬ بھاویں اساں اجے اُس بارے کۄئی گلّ نہِیں کِیتی سی۔
“تُۄں اِس نُۄں جاݨنا ایں؟” ملِںگّٹن نیں اِک دم کنّ چُکّ کے کِہا۔
“ہاں٬ اِہ تے دِسدا ای پِئَے۔”
“کَۄݨ اے؟”
“ڈاکٹر اے۔ اِس نیں میرے بچّے دا اِلاج کِیتا سی۔ اُدۄں دی واکِپھ اے۔”
“مَیں اِس نال گلّاں کرنِییاں چاہُناں۔”
“مَیں وی۔ کِئُںکِہ جدۄں مَیں پہِلاں ویکھی سی٬ اُدۄں نالۄں ہُݨ اُس دے مُۄںہ اُتے بڑی رَۄݨک اے جاں شۄکھی اے۔”
اُس دے کۄل اپڑ کے اسِیں دۄویں وی چکّر اُتے چڑھ گئے۔ آلے-دُیالے ٹرَیپھِک گھُمّ رِہا سی٬ لۄک آ-جا رہے سن۔ ملِںگّٹن نال واکپھِیئت کراݨ پِچھۄں مَیں پُچھِّیا٬ “ایتھے کی کردی ایں؟”
“کُجھ کھاس نہِیں۔ کِسے نُۄں آئُںدا ویکھ رہی ساں٬ پر ہُݨ اُہ نہِیں آئُںدا لگدا۔”
“چلّ پھِر کاپھی پِیئے۔”
“چلۄ۔”
اسِیں اِک ہۄٹل اںدّر چلے گئے۔
“سُݨا تیری ڈاکٹری دا کی ہال اے؟” مَیں ملِںگّٹن ولۄں اُس نُۄں اںگّریذی وِچ کھرۄچݨا شُرُۄ کِیتا۔
“ڈاکٹری؟ ٹھِیک اے٬ پر اِک گلّ ہۄئی اے۔ شہِر چھڈّ کے اِہ پِںڈّاں وِچ جا وڑی اے۔” پھِر اُس نیں سپشٹ کِیتا۔ “مَیں ہُݨ بسّ آپݨے اِلاکے وِچ ہی پھِردی ہاں جِنہاں دی مَیں دھی ہاں۔”
“کِئۄں؟ شہِر نُۄں کِئۄں مںدّا جانݨ لگ پئی؟”
“ایتھے کُجھ مشِینی جِہا کمّ لگدا سی۔ ڈاکٹر بسّ رۄگ ہٹاݨ دی اِک مشِین ہَے۔ پَیسے دِئۄ٬ رۄگ ہٹوا لوۄ۔ پھرک سمجھدے ہۄ ناں؟ اَیویں برِیک جِہا اے۔ اِس ترہاں لگدا سی کِسے دا میرے آپݨے نال واہ نہِیں پَیںدا٬ میرے کسب نال ہی پَیںدا اے۔”
“پر بِمار نُۄں تے ڈاکٹر دی لۄڑ ہَے٬ تیری نہِیں۔”
“منّ لِیا٬ پر اۄتھے گلّ ہۄر ای اے۔” پھِر اُس نیں کُجھ نِمرتا نال تے کُجھ مکھَۄل نال ملِںگّٹن نُۄں کِہا٬ “مَیں اِک پھڑھ مار لواں؟”
ملِںگّٹن پِیار نال اُس ولّ ویکھ کے مُسکرائِیا٬ جِویں کہِ رِہا ہۄوے تُۄں جۄ کُجھ کہیںگی٬ تۄل کے ہی کہیںگی٬ پھڑھ نہِیں ماریںگی۔
“کدی کدی تاں مَینُۄں اِس ترہاں لگدا اے جِویں مَیں آپݨے پِںڈّاں وِچ آپݨے ترِیکے نال پھِر کے اُتھۄں دِییاں اَۄرتاں وِچ جان پا رہی ہۄواں۔ جِویں اُنہاں لئی جِئۄُݨ دا راہ کھۄلہ رہی ہۄواں۔”
مَینُۄں اُس دی گلّ دھُںدّلی جِہی لگّی۔ اُہ آپݨی ہستی نال ہی اَۄرتاں نُۄں آذادی دُیاںدی انُبھو کر رہی سی۔ اِہ بھُلیکھا ہٹاݨ لئی مَیں کِہا٬ “پتا نہِیں مَیں تیرے والے پہے ’تے پِیا ہۄئِیا ہاں کِہ نہِیں٬ پر جے سِیالاں دی دھی ہِیر آپݨا کِسّا لِکھوا کے تے بںدّے بںدّے دے مُۄںہۄں گوا کے اَۄرتاں دا راہ ناں کھۄلہ سکی تاں تُۄں پھِر ٹُر کے ہی کِویں کھۄلہ دیویںگی۔”
“نہِیں اُہ گلّ ہۄر اے”, اُس نیں جھٹپٹ گھُںڈّی پھڑ کے کِہا۔ “آدر مری ہۄئی ہِیر دا ہی ہۄئِیا ہَے۔ جِئۄُںدی ہِیر دا کِدھرے کۄئی آدر نہِیں سی۔ مرن پِچھۄں آدر مِلݨ کر کے٬ کِسے جِئۄُںدی اِستری دا کۄئی آدر نہِیں ہۄ سکدا۔ میری پدوی کر کے تے میرے کسب تۄں لابھ ہۄݨ کر کے میرا جِئۄُںدی دا آدر ہَے۔ ہۄر اِسترِییاں جِئۄُںدِییاں ہی اِس وِچ ہِسّیدار ہۄ سکدِییاں نیں۔”
“پر سارِییاں تے ڈاکٹر نہِیں۔ اُہ کِس ترہاں ہِسّیدار ہۄ سکدِییاں نیں؟” ملِںگّٹن نیں دلِیل دا اِک سِرا آپݨے ہتھّ وِچ پھڑ لِیا۔
“تُہاڈے اںگّریذاں لئی اِہ گلّ اچرج ہۄویگی٬ پر ایتھے سہی اے۔ جدۄں اِک اِستری جِتھے چاہے پھِردی ہَے٬ جِس ترہاں دے چاہے کپّڑے پاںدی ہَے٬ جۄ کُجھ چاہے کردی ہَے تے پھِر آدریۄگ رہِںدّی ہَے تاں اِہ گلّ لۄکاں دے من وِچ بہِ جاںدی ہَے۔ اُنہاں دی اِک دھی کۄل اُچی وِدِّیا ہَے٬ جِس نُۄں لَے کے اُہ اُنہاں دے بھلے لئی پِںڈّ پِںڈّ پھِر رہی ہَے تاں پھِر اُس نالۄں ودھ ستِکاریۄگ کَۄݨ ہَے؟ میری شکل اِلاکے دے ہر بںدّے تے ہر ذنانی دے ساہمݨے ہَے۔ ہۄر ذنانِییاں نُۄں کِہۄ جِہا جِیون مِلݨا چاہِیدا ہَے٬ اِہ سِکھݨ وِچ٬ مَیں کہِںدّی ہاں٬ میری اِس مُۄرت دا ہِسّا ہَے۔”
ملِںگّٹن چُپّ ہۄ گِیا تے سِدھّا ہۄٹل دی ساہمݨی کںدھّ ول ویکھی گِیا۔ اُہ شائِد اُس نُۄں آپݨے پِںڈّاں وِچ وِچردی نُۄں ویکھ رِہا سی٬ کدی سائیِکل اُتے٬ کدی ٹاںگے اُتے۔ کِس ترہاں پِںڈّ دے بُڈھّے کِرساناں لئی اُہ اِک آدرشک اِستری دی مُۄرت سی۔
“اُہ! مَیں کِنّے گپَۄڑ چھڈّے نیں! کۄئی سںگّ شرم ساڈے ہِںدُّستانِییاں دے نیڑِئۄں نہِیں لںگھّی۔” اُس نیں ملِںگّٹن نُۄں آپݨے نال رُجھِیاں انُبھو کر کے کِہا۔ “چںگّا٬ ہُݨ مَینُۄں آگِیا دِئۄ۔ اجّ تُساں مَیتھۄں کِہۄ جِہِییاں گلّاں کروائیِیاں نیں!” اُس نیں اُٹھ کے کھلۄںدی ہۄئی مَینُۄں کِہا۔
ہۄٹل دے براںڈے وِچ آ کے اساں اُس نُۄں وِدا کِیتا۔
جدۄں اُہ کُجھ دُۄر چلی گئی تاں ملِںگّٹن نیں پھِر پہِلے واںگ ہتھّ جۄڑ کے متھّا ٹیکِیا۔
“تُۄں کِس نُۄں نمسکار کِیتی ہَے؟” مَیں پُچھِّیا۔
“اُس اِستری نُۄں۔”
“تُۄں کہِںدّا سَیں٬ مَیں کِسے پْراݨی نُۄں اِس ترہاں دی نمسکار نہِیں کردا۔”
“نہِیں٬ اِہ کۄئی اِکلّا پْراݨی نہِیں ہَے۔ اِہ تے اِک لہِر واںگ ہَے٬ اِک ہوا ہَے٬ اِک رںگّ ہَے؛ اسل وِچ اِہ تُہاڈا نواں بھارت ہَے۔”