ٹِیکے لا کے ایداں ہی جے پئے رہے لمّے بئی٬

پَیرۄں لَے کے سِر تائیِں ہۄجۄںگے نِکمّے بئی۔

کِیہدے گلھے لگّ رۄݨ تھۄڈِییاں ذنانِییاں٬

گُمّگے جُیان گُمّ گئیِیاں نیں جُیانِییاں۔

کی پںجّاب دِییاں جُیانِییاں سچّمُچّ گُمّ گئیِیاں ہن؟ کی پںجّابی نَۄجُیان سچّمُچّ ہی نشے پتّے وِچّ گرک گئے ہن؟ کی اُنہاں دے ساہمݨے جِیون دا کۄئی اُسارُۄ اُدیش نہِیں رِہا؟ کی اُہ سچّمُچّ ہی نِپُںسّک ہۄ رہے ہن؟ کی ہۄویگا پںجّاب دی جُیانی تے پںجّاب دا بھوِکھّ؟ کی رںگّلا پںجّاب سچّمُچّ کںگّلا ہۄ گِیا ہَے؟ اجِہے انیکاں سوال ہن جۄ پںجّاب دا درد رکھّݨ والے دردِییاں دے مناں وِچّ پَیدا ہۄ رہے ہن۔ پںجّاب دے جُیاناں بارے جۄ رِپۄرٹاں آ رہِییاں ہن٬ اُہ پںجّاب دے بُدھِّیجِیوِییاں دی چِںتّا ودھائُݨ والِییاں ہن۔ اجِہی ہالت وِچ آدرشک ادھِیاپکاں٬ لۄک پکھّی لیکھکاں تے کلاکاراں٬ اِماندار افسراں٬ پرئُپکاری ڈاکٹراں٬ سیوابھاوی سِیاستداناں٬ مذہبی رہِبراں اتے سںوّیدنشِیل سجّݨاں٬ سبھناں نُۄں رل مِل کے اِس وباء دا کۄئی اُپاء کرنا چاہِیدا ہَے۔ پںجّاب نُۄں نشِیاں پتِّیاں دی جِلّہݨ وِچّۄں کڈھّݨا چاہِیدا ہَے۔

کدے پںجّاب دُدھّ گھِئۄ دِییاں لہِراں بہِراں والا دیس کِہا جاںدا سی۔ اکسر گائِیا جاںدا سی: سۄہݨا دیساں وِچّۄں دیس پںجّاب نی سئیِئۄ٬ جِویں پھُلّاں وِچّۄں پھُلّ گُلاب نی سئیِئۄ۔ پںجّاب دیسی کھُراکاں٬ ادھرِڑکے ملائیِیاں٬ کھۄئے پںجِّیرِییاں٬ بداماں دِییاں شردائیِیاں٬ گھۄل کبڈِّییاں٬ رُستمے ہِںدّ پہِلواناں٬ چَیمپِیئن کھِڈارِییاں٬ بہادر پھَۄجِییاں٬ سُتںتّرتا سںگّرامِییاں٬ نِڈر جۄدھِیاں٬ باراں٬ بںجّراں تے ترائیِیاں آباد کرن والے مِہنتی کِساناں کرکے جاݨِیا جاںدا سی۔ پر ہُݨ نشیڑِییاں دے پںجّاب وجۄں جاݨِیا جاݨ لگّا ہَے۔ اگّے پںجّاب وِچ تِنّ چار نشے ہی سُݨدے ساں۔ افِیم٬ شراب٬ بھںگّ تے بھُکّی۔ ہُݨ تاں کۄئی اںتّ ہی نہِیں رِہا۔ سِںتھَّیٹِک نشِیاں دِییاں بیشُمار کِسماں٬ گۄلِییاں٬ کَیپسُۄل٬ ٹِیکے٬ پائۄُڈر٬ ہَیرۄئِن٬ سمَیک٬ چرس٬ سُلفا٬ کرَیک٬ کۄکِین٬ مارپھِن٬ مِیتھاڈۄن٬ مَیپرِیڈۄن٬ ناپھِین تے ذہِری رسائِݨ مِلا کے خاس ترِیکے نال تِیار کِیتا نشِیلا پدارتھ ’چِٹّا‘!

چِٹّے دا نشا نکّ راہِیں وی لِیا جاںدا ہَے تے ناڑ راہِیں وی۔ کرںسّی نۄٹ جاں اَیلۄمِینِیئم پیپر اُتّے چِٹّا رکھّ کے٬ ہیٹھاں لائیِٹر جاں سِیکھ نال اگّ لا کے نکّ راہِیں دھُۄںیاں کھِچِّیا جاںدا ہَے۔ جاں پھِر نشِیلا پدارتھ پاݨی وِچّ گھۄل کے سرِںجّ نال ناڑ وِچّ ٹِیکا لائِیا جاںدا ہَے۔ کئی وار اۄورڈۄذ لَیݨ نال سرِںجّ ناڑ وِچّۄں کڈھّݨ تۄں پہِلاں ہی نشیڑی دی مَۄت ہۄ جاںدی ہَے۔ اجِہِییاں دردناک خبراں نال اخباراں دے سفے بھرے رہِںدّے ہن۔ چِٹّا وسدے رسدے گھراں دے ہۄݨہار چِراغاں دی رَۄشنی بُجھا کے ہنہیر لِیائی جاںدا ہَے۔ اِہ اَیسا نامُراد نشا ہَے جِیہنُۄں جے کۄئی اِک وار لَے بَیٹھے٬ مُڑ کے چھڈّݨا اَۄکھا ہۄ جاںدا ہَے۔ اِہدا اسر شُکراݨُۄیاں `تے وی پَیںدا ہَے جِس کرکے نشیڑی اَۄلاد پَیدا کرن دے کابل نہِیں رہِںدّا۔ چِٹّے دا نشا کرن والا نشیڑی ہر ویلے اگلی ڈۄذ دی بھال وِچ بھٹکدا رہِںدّا ہَے تے اِہۄ اُہدا جِیون اُدیش بݨ جاںدا ہَے۔ اڑِیاں تھُڑِیاں آئِئۄڈَیکس٬ بُۄٹ پالِش٬ بُۄٹاں دے پتاوِیاں دی مَیل٬ چُۄنے دی گَیس٬ کِیڑے مکَۄڑے اتے مرِییاں ہۄئیِیاں کِرلِییاں وی نشے دی پُۄرتی وِچ شامل ہۄ جاںدِییاں ہن!

نشِیاں دی لت پُۄری کرن لئی نشیڑِییاں ولّۄں چۄرِییاں٬ لُٹّاں-کھۄہاں٬ دِن دِہاڑے ڈاکے٬ بَیںک ڈکَیتِییاں٬ اَۄرتاں نال چھیڑچھاڑ٬ بلاتکار٬ اگوا٬ کتل٬ پھِرَۄتِییاں٬ انّہیواہ سڑک ہادسے اتے ہر ترہاں دے گھِنائُݨے اپرادھ نِتّ پڑھن سُݨن نُۄں مِلدے ہن۔ رِپۄرٹاں ہن کِہ مالوے دے 65 پھِیسدی اتے ماجھے/دُیابے دے 68 پھِیسدی پرِواراں دے جِیء نشِیاں دی گْرِفت وِچ آ چُکّے ہن۔ پںجّاب دے 1 لکھّ 23 ہذار نشیڑی ہَیرۄئِن دا اتِ مہِںگّا تے مارُۄ نشا کرن لگّ پئے ہن جِس دی کِیمت پْرتی گرام چار تۄں پںجّ ہذار رُپئے تک جا پہُںچّی ہَے۔ 1995 تک سمَیک لَیݨ والے نشیڑی٬ کُلّ نشئیِّیاں وِچّۄں 3% سن جۄ تِنّ سالاں وِچ ہی 16% ہۄ گئے سن۔ دِنۄ دِن اِہ پھِیسدی ہۄر ودھی جا رہی ہَے۔ رِپۄرٹ انُسار ودھیرے نشیڑی 18-30 سال دی اُمر دے ہن۔ اںکّڑے دسّدے ہن کِہ ہر سال 7500 کرۄڑ رُپئے دِییاں نشِیلِییاں ڈرگّاں دی سمگّلِںگّ ہۄ رہی ہَے جِس نال سمگّلراں اتے اُنہاں دے سرپْرست افسراں/سِیاستداناں دے وارے نِیارے ہۄ رہے ہن۔ اُہ پَیسے نال راج ستّا تے راج ستّا نال پَیسا جۄڑی ہرام دی کمائی وِدیشاں وِچّ ڈھۄئی جاںدے ہن۔ اِک گرام سمَیک 1000 تۄں 1500 رُپئے نُۄں مِلدی ہَے۔ سمَیک دے نشیڑی ہر رۄذ 2-3 گرام سمَیک دا نشا لَیںدے ہن۔ نشا کرن لئی پھِر ماپِیاں دے گلھ گُۄٹھا دیݨۄ وی نہِیں ٹلھدے۔ نشِیاں خاتر پُتّراں ہتھّۄں پِئۄ مار دیݨ دِییاں گلّاں کھُںڈھّ-چرچا بݨ گئیِیاں ہن۔

پہِلاں پںجّاب وِچ پاݨی دے پِیائۄ لگّدے سن۔ ہُݨ شراب دے ٹھیکے ہی پاݨی دے پِیائۄ لائُݨ واںگ ہۄ گئے ہن۔ 2006 وِچ شراب دے ٹھیکِیاں دی گِݨتی 5600 سی۔ دساں سالاں وِچ پںجّاب دے ٹھیکِیاں دی گِݨتی 9 ہذار تۄں وی ودھ گئی اتے کھپت وی دُگّݨی ہۄ گئی ہَے۔ خبر ہَے کِہ 3 کرۄڑ تۄں گھٹّ آبادی والے پںجّاب وِچ سالانا 38 کرۄڑ تۄں ودھّ بِیئر/شراب دِییاں بۄتلاں ورتائیِیاں جاںدِییاں ہن۔ شراب دے ٹھیکِیاں تۄں پںجّاب سرکار نُۄں سالانا 5000 کرۄڑ تۄں ودھّ دی ’کمائی‘ ہۄݨ لگّ پئی ہَے۔ اگّۄں ٹھیکیدار تے نجائِذ شراب کڈھّݨ/ویچݨ والے کِنّے کمائُںدے ہن٬ اُہدا کۄئی لیکھا نہِیں۔ دس سال پہِلاں پںجّابی رۄذانا 8 کرۄڑ دی شراب پِیںدے سن ہُݨ ہر رۄذ 13 کرۄڑ دی پی کے وی کہِںدّے ہن ساڈا اینی نال نہِیں سردا!

سبھِیاچارک کدراں کِیمتاں وِچّ آئِیا اِک ہۄر نِگھار اِہ کِہ پہِلاں پںجّاب وِچّ کیول مرد ہی شراب پِیںدے سن٬ ہُݨ اَۄرتاں وی ’آدھُنِک‘ ہۄئیِیاں اِک دُۄجی دی رِیس نال شراب دا کھُلّہا سیون کرن لگّ پئیِیاں ہن۔ کھاںدے پِیںدے گھراں وِچّ اِس نُۄں ’سبھِئک‘ سمجھِیا جا رِہا ہَے! پارٹِییاں وِچ مُںڈّے کُڑِییاں دا اِکٹھِّیاں نشا کرنا آم جِہی گلّ ہُںدّی جا رہی ہَے۔ کںجّ کُیارِییاں وی مںگّ کرن لگِّییاں ہن کِہ ساڈے اُتّے کِسے ترہاں دی کۄئی رۄک ٹۄک٬ پابںدّی نہِیں ہۄݨی چاہِیدی۔ دلِیل اِہ دِتّی جاںدی ہَے کِہ مرداں واںگ اسِیں وی ’آذاد‘ ہاں!

بِیتے سمیں پںجّاب دے جُیاناں دی اُپما وِچ بڑے گِیت لِکھے گئے تے واراں گائیِیاں گئیِیاں۔ اُنہاں دے سرُۄ ورگے کدّاں٬ چَۄڑِییاں ہِکّاں٬ ویلݨِیاں ورگے پٹّاں تے مچھّلِییاں والے ڈَۄلِیاں دِییاں اُستتاں دے پُل بنّہے گئے۔ پْرۄ. پُۄرن سِںگھّ تے دھنی رام چاتْرِک ورگے کوِییاں نیں پںجّاب دے جُیاناں دی رجّ کے سِفت کِیتی۔ پںجّاب دے کھِڈارِییاں بارے بڑے سِفتی لیکھ لِکھے گئے۔ اکھے پںجّابی جِنّے ذۄر نال ہل واہُںدّے ہن اُنّے ہی ذۄر نال کھیڈدے ہن۔ جِنّے چاء نال میلے ویکھدے ہن اُنّے ہی اُتشاہ نال کھیڈ مُکابلِیاں وِچّ شرِیک ہُںدّے ہن۔ مَیں آپݨی اکھِّیں ویکھدا تے لِکھدا رِہا ہاں۔ بڑی ٹَۄہر ہُںدّی سی پںجّاب دے کھِڈارِییاں دی! دیش پدھّر دِییاں کھیڈاں دے بہُتے نَیشنل رِکارڈ پںجّابی کھِڈارِییاں دے ناں ہُںدّے سن۔ اُدۄں مِلکھا سِںگھّ تے گُربچن سِںگھّ رںدھّاوے دے ناں تِنّ-تِنّ چار-چار کَۄمی رِکارڈ سن۔ پْردُمّݨ سِںگھّ٬ بلکار سِںگھّ٬ مہِںدّر سِںگھّ٬ سروݨ سِںگھّ٬ اجِیت سِںگھّ تے جۄگِںدّر سِںگھّ ورگِیاں دی ایشِییا وِچّ جھںڈّی ہُںدّی سی۔ بھارتی ٹِیم ہاکی دے گۄلڈ مَیڈل آم کر کے پںجّابی کھِڈارِییاں دے سِر ’تے جِتّدی سی۔ دیش دی آذادی پِچھّۄں وِیہ پچّی سالاں تک بھارت نیں ایشِیائی جاں ہۄر کَۄماںتری کھیڈ مُکبلِیاں وِچّۄں جۄ مَیڈل جِتّے٬ اُہ ودھیرے کر کے پںجّابی کھِڈارِییاں راہِیں جِتّے۔ پُلِس اتے پھَۄج وِچ وِکھائی بہادری دے ودھیرے مَیڈل اتے پُرسکار وی پںجّابی جُیان پْراپت کردے سن۔ پر ہُݨ پںجّابِییاں دی اُہ چڑھت نہِیں رہی۔ پںجّاب دے ہاکم وِکاس دِییاں جۄ مرذی ٹاہراں پئے مارن پر جۄ اسلِیئت ہَے٬ اُہ کِسے تۄں گُجھّی نہِیں۔ راجسی سرپْرستی والے چںدّ گھراں نُۄں چھڈّ کے آم گھراں وِچّ بھںگّ بھُجّدی ہَے۔ ہُݨ تاں کۄئی ہرِیا بُۄٹ رہِئۄ والی گلّ ہۄئی پئی ہَے۔

بھارت دِییاں کَۄمی کھیڈاں وِچ پہِلاں پںجّاب مِیری ہُںدّا سی٬ ہُݨ ہۄرناں سُۄبِیاں تۄں کِتے پچھڑ گِیا ہَے۔ اِتھّۄں تک کِہ ہرِیاݨا٬ دِلّی٬ منِیپُر تے کیرلا ورگے چھۄٹے-چھۄٹے سُۄبے کَۄمی کھیڈاں وِچ پںجّاب تۄں کِتے ودھّ مَیڈل جِتّݨ لگّ پئے ہن۔ ہُݨ جدۄں پںجّاب دے جُیاناں جاں کھِڈارِییاں دِییاں پہِلاں واںگ سِفتاں کردے ہاں تاں اِئۄں لگّدَے جِویں جھُۄٹھ بۄل رہے ہۄئیِئے۔ لَے دے کے اِکلّی کبڈّی رہِ گئی اےَ پںجّابِییاں کۄل تے اُہ وی ڈرگّ دے ٹِیکِیاں والی! کبڈّی کھیڈݨ چلّے بہُتے جُیان کھیڈ کِٹّ بیشک بھُلّ جاݨ پر ٹِیکِیاں والی کِٹّ لِجاݨی نہِیں بھُلّدے۔ اگّے گِیت سی٬ کپّ اۄہِیئۄ جِتّݨگے جِنہاں دے ڈَۄلِیاں٬ پٹّاں وِچ جاناں۔ ہُݨ پَیرۄڈی چلّ پئی ہَے٬ کپّ اۄہِیئۄ جِتّݨگے جِنہاں دِییاں کِٹّاں وِچ سمانا!

2008 وِچ اِںگلَیںڈ اتے کَینیڈا دا کبڈّی سِیذن کھیڈݨ پہُںچّے کبڈّی کھِڈارِییاں دے ڈۄپ ٹَیسّٹ کروائے گئے تاں 119 کھِڈاری ڈرگّی نِکلے! پھِر پںجّاب دے کبڈّی ورلڈ کپّ-2011 لئی بھارتی ٹِیم دی چۄݨ کرن ویلے 51 کھِڈارِییاں دے ڈۄپ ٹَیسٹ کِیتے جِنہاں وِچّۄں 20 کھِڈاری پاذیٹِو نِکلے۔ پُۄری رِپۄرٹ آئُݨ پِچھّۄں ٹرائِلاں دَۄران 20 تے کپّ دَۄران 52 کھِڈاری جۄڑ کے کُلّ 72 کھِڈاری ڈرگّی سابت ہۄئے! اُنہاں وِچ اِںگلَیںڈ دے 10, کَینیڈا 8, امرِیکا 8, سپین 7, آسٹْریلِییا 6, اِٹلی 6, ناروے 3, بھارت 1, پاکِستان 1, جرمنی 1 اتے ارجنٹِینا دا وی 1 کھِڈاری سی۔ ٹرائِلاں والے جۄڑ کے بھارت یانی پںجّاب دے 21 کھِڈاری ڈرگّی سن!

کئی ڈرگّی کھِڈاری گھۄڑِیاں نُۄں لگّݨ والے ٹِیکے آپݨے آپ نُۄں لائُݨ لگّ پئے ہن تے کہِںدّے ہن کِہ ہُݨ ساڈے وِچّ گھۄڑے جِنّی تاکت ہۄ گئی! ٹِیکِیاں اُتّے ساف لِکھِیا ہُںدّا ہَے کِہ اِہ گھۄڑِیاں لئی ہن۔ کبڈّی دے اِک کھِڈاری نیں مَینُۄں اُنہاں ٹِیکِیاں دی شِیشی وِکھائی۔ نال بھیت دی گلّ دسّی پئی پرچی گھۄڑے دی بݨوائیِدی اےَ٬ ورتی دی اےَ بںدّے لئی! اِہ وی دسِّیا کِہ پںجّاب دِییاں کُجھ کبڈّی اکَیڈمِییاں وِچّ کبڈّی دی کۄچِںگّ گھٹّ پر ٹِیکے لائُݨ دی ’کۄچِںگّ‘ ودھّ مِلدی اےَ! ’مال‘ وی اُہی مںگّوا دِںدّے اےَ۔ اُںج کھِڈارِییاں نُۄں کِتھّۄں پتا لگّݨا سی پئی تاکت دا خذانا کِتھّے اےَ؟ اِس ہمام وِچّ نشا تشکر٬ کُجھ کبڈّی ’کۄچ‘, کُجھ کبڈّی ’پْرمۄٹر‘ تے کُجھ کبڈّی کلبّاں والے وی نںگّے مِلݨگے۔ اُنہاں نُۄں ہتھّ پتا نہِیں کدۄں پویگا؟ پتا سبھ نُۄں ہَے کِہ سِیاسی سرپْرستی تے پُلِس دی مِلی بھُگت بِناں اجِہا دھںدّا نہِیں چلّ سکدا۔

2018 وِچ پںجّاب سرکار نیں ’تںدّرُست پںجّاب‘ دے ناہرے ہیٹھ گلۄبل کبڈّی لِیگ کروائی ہَے۔ کی اُس نیں لِیگ کھیڈے کبڈّی کھِڈارِییاں دے ڈۄپ ٹَیسّٹ کرائے ہن؟ جے کرائے ہن تاں نتِیجے نشر کِیتے جاݨ تاں جۄ اگّے تۄں کۄئی کبڈّی کلبّ/پھَیڈریشن ڈرگّی/ڈۄپی کھِڈارِییاں نُۄں کِتے کبڈّی ناں کھِڈاوے۔

کہاوت ہَے ’چۄر نہِیں٬ چۄر دی ماں نُۄں پھڑۄ’۔ نشِیاں دا جُۄڑ وڈھّݨ لئی نشیڑِییاں دی تھاں نشاور ڈرگّ بݨائُݨ تے سپلائی کرن والے اتے اُنہاں نُۄں شہِ دیݨ والے سرپْرستاں نُۄں پھڑن دی لۄڑ ہَے ناں کِہ سادھارن کرمچارِییاں دا ڈۄپ ٹَیسّٹ کرائُݨ دی۔ مُدّا نشِیاں دی جݨنی نُۄں پھڑن دا ہَے۔ بتھیرے ہن جِہڑے نشِیاں دی سَۄداگری کردے بِناں کِسے ڈر خَۄف دے نۄٹ اِکٹھّے کری جاںدے ہن۔ نۄٹاں نال ’کامیاب رَیلِییاں‘ کری جاںدے ہن۔ نال کہی وی جاںدے ہن کِہ چۄݨاں جِتّݨ لئی اِہ دھںدّا ذرُۄری ہَے!

پِچھّے جِہے آئی راجِیو گاںدھی نَیشنل اِںسٹِیچِئۄُٹ آپھ یُۄتھ ڈِوَیلپمَیںٹ٬ منِسٹری آپھ یُۄتھ اپھیئرذ اَیںڈ سپۄرٹس دی رِپۄرٹ پںجّابِییاں دِییاں اکھّاں کھۄلہݨ والی ہَے۔ یُۄتھ ڈِوَیلپمَیںٹ رِپۄرٹ-2010 مُتابِک پںجّاب دا نَۄجُیان ورگ سِہت٬ وِکاس اتے سماجِک کارجاں وِچ بھاگ لَیݨ دے ماملِیاں وِچّ بھارت دے اتِ پچھڑے سُۄبِیاں دے نَۄجُیاناں تۄں وی پچھڑ گِیا ہَے۔ پِچھلے سمیں پںجّاب دے نَۄجُیان دیش بھر وِچّ آپݨی سرِیرک سڈَۄلتا٬ سۄہݨی دِکھّ تے ڈِیل-ڈَۄل کرکے دُۄرۄں پچھاݨے جاںدے سن۔ پر اُکت رِپۄرٹ انُسار یُۄتھ ہَیلتھ اِںڈَیکس وِچ پںجّاب 0.682 اںکّاں نال بھارت وِچ ہی 5ویں ستھان ’تے چلا گِیا ہَے۔ کیرلا٬ جۄ کدے پںجّاب تۄں بہُت پِچھّے سی٬ اُتھّۄں دے نَۄجُیان ورگ نیں سِہت پکھّۄں کیرلا نُۄں اوّل نمبّر ’تے لِیا دِتّا ہَے۔ اِس اِںڈَیکس وِچ گۄیا دُۄجے٬ دِلّی تِیجے تے میگھالِیا چَۄتھے ستھان ’تے ہن۔

یُۄتھ ڈِوَیلپمَیںٹ اِںڈَیکس وِچ پںجّاب دی ہالت ہۄر وی ماڑی ہَے۔ اِس وِچ اِس دا 17واں ستھان ہَے۔ گُرُۄ ساہِبان دے ’کِرت کرۄ تے وںڈّ چھکۄ‘ دے اُپدیش اتے پرئُپکاری بݨن دی سِکھِّیا دے باوجُۄد پںجّاب دا نَۄجُیان ورگ نِشکام/پرئُپکاری کارجاں تۄں مُکھّ مۄڑ گِیا ہَے۔ کَۄمی سیوا وِچ دیش دی در 9.86 پھِیسدی ہَے پر پںجّاب وِچ 1.7 پھِیسدی ہَے جۄ سبھ تۄں گھٹّ ہَے۔ اِس وِچ گۄیا دی 57 پھِیسدی٬ ہرِیاݨے دی 10.39 تے ہِماچل دی 5.89 پھِیسدی ہَے۔ نہِرُۄ یُوک کیںدراں نال وی پںجّاب دا نَۄجُیان ورگ اُنّا نہِیں جُڑِیا جِنّے ہۄرناں سُۄبِیاں دے نَۄجُیان جُڑے نیں ہالاںکِہ پںجّاب وِچ کبڈّی دے پیںڈُۄ ٹُۄرنامَیںٹ سبھ تۄں ودھّ ہُںدّے نیں۔ پںجّاب دے پیںڈُۄ نَۄجُیاناں دی اَینرۄلمَیںٹ 2.46 پھِیسدی ہَے جد کِہ ہِماچل دے نَۄجُیاناں دی 7.2 پھِیسدی ہَے۔ نہِرُۄ یُوک کیںدر سںگّٹھن غَیر سِیاسی آرگینائیِجیشن ہَے۔ اِس نال 13 تۄں 35 سال دے 80 لکھّ دِہاتی نَۄجُیان جُڑے ہۄئے ہن۔ پںجّاب دے پیںڈُۄ نَۄجُیاناں نُۄں اِس نال جُڑ کے ودھّ تۄں ودھّ لابھ اُٹھائُݨا چاہِیدا ہَے۔ اُنہاں نُۄں کھیڈ مَیداناں وِچّ کھیڈݨا اتے پسِینے وہائُݨ والِییاں کھیڈاں اتے سرِیرک کسرتاں دے لڑ لگّݨا چاہِیدا ہَے۔ جِنّا پسِینا وہیگا اُنّا ہی جُسّا کںگّݨ ورگا بݨیگا۔ پںجّاب دے بہُتے جِمّا دا ہال بہُت ماڑا ہَے۔ اُنہاں وِچ ’مسّل‘ کسرتاں نال نہِیں٬ سِںتھَّیٹِک سپلِیمَیںٹاں دے سیون نال بݨائے جاںدے ہن جۄ سِہت لئی گھاتک رُجھان ہَے۔

اِںج پںجّاب دی جُیانی گمبھِّیر سںکّٹ وِچّ ہَے۔ اُہ بُری ترہاں نشِیاں دی گْرِپھت وِچّ آ چُکّی ہَے۔ نشے وی مہِںگّے تۄں مہِںگّے ہن اتے اںتّاں دے مارُۄ ہن۔ پںجّاب دے نَۄجُیاناں نُۄں پِںڈّ پدھّر ’تے پںچّائِتاں٬ کھیڈ کلبّاں تے سبھا سُسائِٹِییاں ولّۄں رل مِل کے نشِیاں دے کۄہڑ تۄں بچائُݨا چاہِیدا ہَے تے اُسارُۄ کارجاں وِچ لائُݨا چاہِیدا ہَے٬ تد ہی پںجّاب دی کھُسّی شان بہال کِیتی جا سکدی ہَے۔ نہِیں تاں پںجّاب دا بھوِکھّ ہنیرا ہی ہنیرا ہَے۔

ٹَیکنالۄجی تۄں پْربھاوت ہۄ کے سماجِک وِشِیاں نُۄں وِسار دیݨا وڈّی بھُلّ ہَے۔ تکنالۄجی نال سمبّںدھِّت وِشے بہُمںذّلِییاں اِمارتاں ’تے پئے دِیوِیاں دا بھٹکدا چانݨ ہَے٬ جدۄں کِہ سماجِک وِگِیان٬ ساہِت تے من نال سمبّںدھِّت وِشے درِیا کِنارے جگدے دِیوِیاں دی لۄء واںگ ہن۔

جِیون دِییاں تھُڑاں اتے اَۄکھِیائیِیاں نال کھہِ کے لںگھّدی ذِںدّگی ہی کمّ دے رس دا اسلی آنںدّ ماݨ سکدی ہَے۔ ہکِیکتاں نال کھہِ کے لںگھّدی ذِںدّگی رگڑ پَیدا کردی ہَے۔ رگڑ چںگِّیاڑِییاں نُۄں جنم دِںدّی ہَے تے جِیون وِچّ بھکھدِییاں چںگِّیاڑِییاں ہی متابی رںگّ پَیدا کر سکدِییاں ہن۔

گںدّے گِیتاں دی شبداولی نَۄجُیاناں دے الّہڑ مناں ’تے مارُۄ اسر کردی ہَے اتے اُنہاں دے ہتھّاں وِچ گلاس اتے ہتھِیار پھڑا دِںدّی ہَے جد کِہ مِیاری گِیت سارتھک تے مِہنتکش ذِںدّگی دے پُۄرنے پائُںدے ہن۔

گُرُۄیاں دے ناں ’تے جِیںدے پںجّاب وِچ٬ ہتھِّیں کِرت کر کے جِئۄُݨ دا گاڈی راہ بہُت سارے نَۄجُیان بھُلّے بَیٹھے ہن۔ کِرت تۄں ٹُٹِّیاں دا ہال مںدّا ہی ہُںدّا ہَے۔ وِہلا بںدّا شَیتان دا چرکھا بݨ جاںدا ہَے۔ پںجّاب وِچ وڈّی پدھّر ’تے پسری بیرُذگاری نشِیاں دا دھراتل ہَے۔ جدۄں کۄئی کمّ ناں ہۄوے تاں نشے دستک دیݨ لگّدے نیں۔ پھِر کۄئی نَۄجُیان نشے ویچݨ لگّ جاںدَے تے کۄئی کھاݨ لگّ جاںدَے۔ نشِیاں دے منہُۄس پرچھاویں اُنہاں اُتّے وی پَیݨ لگّدے نیں٬ جِنہاں بارے کدے سۄچِیا وی نہِیں ہُںدّا۔ ہَۄلی-ہَۄلی نشِیاں دی کالی-بۄلی رات پسر جاںدی ہَے۔

پںجّاب وِچ نشے پسرن دے مُکھّ کارن بیرُذگاری اتے بھْرِشٹاچار ہن۔ پںجّابی سماج وِچ ہُݨ نَیتِک سِکھِّیا اتے سُچجِّییاں کدراں کِیمتاں دی لگبھگ اݨہۄںد ہَے۔ راجنِیتک٬ دھارمک اتے سماجک آگُۄ وی ہُݨ ماڈل پاتر نہِیں رہے۔ اُہ غلت ڈھںگّاں نال اہُدے ہاسل کردے اتے چَۄدھراں چمکائُںدے ہن۔ اِتھّۄں تک کِہ نشِیاں دی تشکری کرن تۄں وی باذ نہِیں آئُںدے۔ چھیتی تے سَۄکھِیاں امِیر ہۄݨ دی لالسا نیں چںگّے بھلِیاں نُۄں کالے دھںدِّیاں وِچ پا دِتّا ہَے۔ پںجّاب وِچ جِڈّی دھِر نشے ویچݨ والِیاں دی ہَے اۄڈی ہی دھِر نشے سیون والِیاں دی کھڑھی ہۄ گئی ہَے۔

نشِیاں وِرُدھّ مُہِمّ وِڈھّݨ والا سںوّیدنشِیل لیکھک گُرپْرِیت سِںگھّ تُۄر آئی پی اَیسّ آپݨِییاں پُستکاں ’سمبھّلۄ پںجّاب‘, ’جِیوے جوانی‘ تے ’الّہڑ اُمراں تلخ سُنیہے‘ راہِیں پںجّابِییاں نُۄں جاگݨ دا ہۄکا دے رِہا ہَے۔ اُہ کِتّے وجۄں پُلِس دا اے آئی جی ہَے تے شَۄک وجۄں پتّرکار/لیکھک۔ اُہ پںجّاب دی جوانی نُۄں چڑھدی کلا وِچّ ویکھݨی چاہُںدّا ہَے جۄ ڈھہِںدّی کلا ولّ جا رہی ہَے٬ نشِیاں٬ لُٹّاں-کھۄہاں٬ مار-دھاڑ٬ گَیںگ-وار٬ لچّرتا اتے اوَیڑے وَیلاں وِچ کھچّت ہۄ رہی ہَے؛ کمّاں-کاراں تۄں وِرہوی٬ وِہلڑ٬ ایّاش تے پھۄکِییاں ٹَۄہراں دی پٹّی ہۄئی ہَے۔ کنّ وِنّہائی٬ سِر مُنائی تے ٹَیٹُۄ کھُݨوائی پھِردی ہَے۔ مۄٹر بائیِکاں بِناں پَیر پُٹّݨا آپݨی شان دے اُلٹ سمجھدی ہَے۔ براںڈِڈ چِیذاں وستاں٬ پھَیشناں تے ٹشناں نال ٹِٹّ پھار ٹَیٹ ہۄئی پھِردی ہَے۔ اجِہی جُیانی نال لیکھک دا پُلِس اپھسر ہۄݨ دے ناتے نِتّ واہ پَیںدا ہَے۔ نِجّی تجربا ہُںدّا رہِںدّا ہَے۔

پںجّاب دی جوانی نُۄں بچائُݨ لئی سبھ نُۄں آپۄ آپݨا بݨدا سردا یۄگدان پائُݨا چاہِیدا ہَے۔ بیشک کُجھ وِئکتی پا وی رہے ہن پر اِہ کافلا اجے چھۄٹا ہَے۔ کۄئی وی مسلا اِنا پیچِیدا نہِیں ہُںدّا کِہ اُہدا کۄئی ہلّ ناں ہۄ سکے۔ پںجّابی ڈِگّ-ڈِگّ کے اُٹھّدے رہے ہن تے کُکنُۄس واںگ راکھ وِچّۄں اُگمدے رہے ہن۔ گھۄڑِیاں دِییاں کاٹھِییاں ’تے رہِݨ/سَۄݨ والے راج بھاگ دے مالک بݨے سن۔ 1947 دے گھۄر اُجاڑے پِچھّۄں پھِر گھُگّ وسّے سن تے کںگّال پںجّاب نُۄں خُشہال کِیتا سی۔ دہِشتی دَۄر دِییاں ماراں جھلِّییاں ہن تے پردیساں دے دُکھّڑے جھاگے ہن۔ نَۄجُیاناں دی نِگھّردی تاکت نُۄں ہُݨ وی اُساری وِچ لائِیا جا سکدا ہَے۔ ’جِتھّے چاہ اُتھّے راہ‘ واںگ سُۄجھ سِیاݨپ نال پھَیسلے لَے کے اُہناں اُتّے دْرِڑ اِرادے نال امل کرن دی لۄڑ ہَے۔

سںیُّکت راشٹر دی ڈرگّذ تے جُرماں دا لیکھا-جۄکھا رکھّدی سںسّتھا انُسار نشِیاں دی رۄکتھام دے تِنّ اُپاء ہن۔ 1. نشِیاں دی مُڈھّلی سپلائی لائیِن نُۄں رۄک دِتّا جاوے۔ 2. نشئّی لۄکاں دا اِلاج کروا کے نشِیاں دی لۄڑ نُۄں ہی ختم کر دِتّا جاوے۔ 3. نَۄجُیان پِیڑھی نُۄں نشِیاں پْرتی جاگرُۄک کر کے اُنہاں نُۄں نشِیاں دی دلدل وِچّۄں باہر کڈھّ لِیا جاوے۔ چِین نیں افِیم دی اتّ وِرُدھّ لڑائی لڑ کے افِیم دی سپلائی نُۄں پُۄرن رُۄپ وِچ بںدّ کر دِتّا۔ کِسے سمیں افِیم نال ادھمۄئِیا کِیتا چِین ہُݨ اُلمپِّک کھیڈاں وِچّۄں سبھ تۄں بہُتے مَیڈل جِتّݨ جۄگا ہۄ گِیا ہَے تے دُنِییا دی وڈّی تاکت منِّیا جا رِہا ہَے۔ کھیڈاں وِچ ہی نہِیں٬ چِین وِشو دے وݨج وپار وِچ وی سِکھر اُتّے ہَے۔ جے چِین نشِیاں دی دلدل وِچّۄں نِکل سکدا ہَے تاں پںجّاب کِئۄں نہِیں؟

مِیاری وِدِّیا اتے رُذگار دیݨا اتے بھْرِشٹاچار رۄکݨا سرکار یانی سِسٹم دے ہتھّ-وسّ ہن۔ پر کُجھ اجِہے پکھّ وی ہن جۄ نَۄجُیاناں دے آپݨے ہتھّ ہن۔ جِویں ہتھِّیں کِرت کرنا٬ باکائِدا کسرت کرنی٬ کھیڈݨا ملّہݨا٬ چںگّا ساہِت پڑھنا٬ چںگِّیاں دی سںگّت کرنی تے وِہلے سمیں نُۄں اُسارُۄ پاسے لائُݨا اُنہاں نُۄں نشِیاں تۄں دُۄر رکھّ سکدا ہَے۔ اُہ مہان کھِڈارِییاں٬ کلاکاراں٬ سماج سیوکاں اتے وکھّ-وکھّ کھیتراں وِچ نامݨا کھٹّݨ والے نائِکاں نُۄں آپݨا ماڈل منّ کے اُنہاں دی رِیس کر سکدے ہن۔ اجِہا کرن نال اُہ خُد ہۄرناں لئی ماڈل بݨ سکدے ہن تے پںجّاب نُۄں مُڑ وسدا رسدا کر سکدے ہن۔ پھِر اُہی گِیت گُۄںج سکدے ہن: رںگّلا پںجّاب ساڈا رںگّلا پںجّاب ...۔ نہِیں رِیساں دیس پںجّاب دِییاں٬ نہِیں رِیساں ...!