پںجّاب دی دھرتی کیول پںجّ درِیاواں دی ہی دھرتی نہِیں سی بلکِہ ہۄر وی کئی چھۄٹِییاں سہائِک ندِییاں/نہِراں اِس دھرتی تے وہِںدِّییاں رہِییاں ہن۔ پُراتن سبھِّیاتاواں دے ہُݨ تکّ جۄ کھںڈّرات مِلے ہن٬ اُنہاں مُتابک اِنہاں ندِییاں دے کںڈھِّیاں اُتّے ہی پِںڈّ شہِر وسائے گئے۔ ہُݨ وی پںجّاب دے کُجھ کُ نویں وسے پِںڈّاں نُۄں چھڈّ کے باکی دے شہِراں کسبِیاں دی بھُۄگۄلِک ستھِتی نُۄں جیکر گہُ نال ویکھِیا جاوے تاں اِنہاں دے نال کِسے سمیں وگدِییاں رہِییاں ندِییاں دی نِشاندیہی سپشٹ نذر آ جاںدی ہَے۔ نگراں کسبِیاں دے نال-نال کِسے سمیں وگدِییاں رہِییاں ندِییاں دے ہُݨ تکّ وی مِلدے اوشیش اِہ دسّدے ہن کِہ کدے اِنہاں وِچ سارا-سارا سال پاݨی وہِںدّا رہِںدّا سی۔ اِس سدکا ہی پںجّاب دی مِٹّی نُۄں ذرکھیذ مِٹّی ہۄݨ دا ماݨ پْراپت ہۄئِیا۔

پںجّ پاݨِییاں دے دیش وجۄں جاݨی جاںدی پںجّاب دی دھرتی اجّ پاݨی کرکے اُداس ہَے۔ اِتھّۄں دے دھرتی ہیٹھلے پاݨی سبںدھّی خبراں چِںتّت کرن والِییاں ہن۔ اِتھّے دھرتی ہیٹھلا پاݨی بڑی تیذی نال ہر سال ہۄر ڈُۄںگھا جا رِہا ہَے۔ دُۄجا٬ پںجّاب دے دھرتی ہیٹھلے پوِتّر پاݨِییاں وِچ اتِ-گھاتک یُۄرینِیئم ورگے تتّ شامِل ہۄ گئے ہن جۄ پںجّاب واسِییاں نُۄں بھِیانک بِمارِییاں دا شِکار بݨا رہے ہن۔ ہُݨے ہی امرِیکا دی وِگِیان ایجںسّی ناسا ولّۄں دِتّی چِتاونی وِچ اِہ کِہا گِیا ہَے کِہ پںجّاب ہرِیاݨا دی دھرتی بڑی تیذی نال پاݨی دے خاتمے ولّ ودھ رہی ہَے۔ ناسا دی اِس چِتاونی سبںدھّی کیںدر سرکار ولّۄں پںجّاب سرکار نُۄں بھیجی گئی رِپۄرٹ انُسار اُتّری بھارت دے راج پںجّاب اتے ہرِیاݨا راجاں وِچ دھرتی ہیٹھلا پاݨی بڑی تیذی نال ختم ہۄ رِہا ہَے۔ سرکار دے جل سرۄت سَیلّ ولّۄں جُۄن 2015 وِچ پیش کِیتی رِپۄرٹ انُسار مارچ 2014 تۄں مارچ 2015 دے اِک سال دے ارسے دَۄران برنالا وِچ اَۄستن 1.59 مِیٹر٬ بٹھِںڈّا وِچ 1.18 مِیٹر٬ لُدھِیاݨا وِچ 1.36, پٹِیالا وِچ 1.31 مِیٹر اتے سںگّرُۄر وِچ 1.25 مِیٹر پاݨی دا پدھّر نِیواں ہۄئِیا ہَے۔ اِس تۄں اِلاوا پھِرۄذپُر٬ پھرِیدکۄٹ٬ مانسا آدِ ذِلہِیاں وِچ وی ہیٹھاں جا رِہا پاݨی دا پدھّر چِںتّا دا وِشا بݨِیا ہۄرِیا ہَے۔

جیکر پاݨی نُۄں رِیچارج کرن دے جلدی کۄئی ڈھُکّویں اُپرالے ناں کِیتے گئے اُہ دِن دُۄر نہِیں جدۄں پںجّاب دے لۄک پاݨی دی بُۄںد-بُۄںد لئی ترسݨ لئی مجبُۄر ہۄ جاݨگے۔ جیکر ناسا دی اِس چِتاونی نُۄں پاسے وی رکھّ دیئیِئے تاں پںجّاب دے ذِیاداتر ذِلہِیاں وِچ پاݨی دے پدھّر دے ہیٹھاں جاݨ سبںدھّی آم کِسان وی دسّ دیݨگے کِہ کِویں اُنہاں نُۄں ہر دُۄجے جاں تِیجے سال سبمرسِیبل مۄٹراں نُۄں ہۄر ڈُۄںگھا کرنا پَیںدا ہَے۔ پاݨی دا اِس ترہاں تیذی نال ہیٹھاں جاݨا بیہدّ چِںتّا دا وِشا ہَے۔ اِس لئی پھَۄری ڈھُکّویں ٹھۄس کدم چُکّݨ دی لۄڑ ہَے پر اپھسۄس نال کہِݨا پَیںدا ہَے کِہ سرکاراں نیں اِس ورتارے نُۄں ربّ آسرے چھڈِّیا ہۄئِیا ہَے۔ اِس تۄں اُلٹ سگۄں رُکھّاں دی کٹائی تیذی نال ہۄ رہی ہَے۔ وادھُۄ پاݨی نُۄں سمبھّالݨ دے وی یۄگ اُپرالے نہِیں کِیتے جا رہے۔

پںجّاب دِییاں وڈِّییاں چھۄٹِییاں ندِییاں دے پاݨِییاں ’تے نِربھر رہِݨ والے جِیواں دا اِک الَۄکِک سںسّار سی۔ اکھَۄتی وِکاس ناں دے ذلذلے نیں اِس دھرتی تۄں اِنہاں جِیواں دی دُنِییا نُۄں نیستۄ نابُۄد کر دِتّا۔ اِتھّے مچھّلِییاں٬ ڈڈُّۄ٬ کچھُّۄکُمّے٬ مُرگابِییاں٬ جھِیںگے اتے ہۄر کئی ترہاں دے جِیو سن٬ جِنہاں دا دھرتی دے اِس کھِتّے تۄں سفائِیا کر دِتّا گِیا۔ پاݨِییاں دے وِچ اتے آس-پاس اُگّݨ والِییاں کئی ترہاں دِییاں بنسپتِییاں تۄں اِلاوا کاہی٬ سِیرۄں٬ ڈِبّ٬ کانے اتے ہۄر کئی ترہاں دے پَۄدے جِنہاں وِچ کئی ترہاں دے جانوراں اتے پںچھِّییاں دِییاں رِہائِشگاہاں ہُںدِّییاں سن دا سفائِیا ہۄ گِیا۔

پںجّاب دی دھرتی دی شان اِک نِکّا جِہا پںچھّی ہَے بِجڑا٬ جِس نُۄں بیہدّ سِیاݨا اتے کارِیگر پںچھّی منِّیا جاںدا ہَے٬ دے گھر بݨائُݨ دا سامان ہی نہِیں رِہا٬ جِس کرکے بِجڑے دی نسل دا پںجّاب دے بہُت سارے اِلاکِیاں وِچّۄں خاتما ہۄ گِیا۔ اِس ترہاں اجّ دے وِکاس نیں سانُۄں انیکاں پںچھِّییاں اتے بنسپتی دی ونّ-سُونّتا دے اِک الَۄکِک سںسّار تۄں واجھِیاں کر دِتّا ہَے۔

ہُݨ آلم اِہ ہَے کِہ ہر سال اپرَیل مئی دَۄران پںجّاب دی دھرتی اِک ترہاں نال کھُشک مَیدان دا رُۄپ دھارن کر لَیںدی ہَے۔ کئی کِلۄمِیٹراں تکّ پاݨی دی بُۄںد وی دِکھائی نہِیں دِںدّی۔ ہرِیالی سُکّ سڑ جاںدی ہَے۔ کݨک دی رہِںدّ کھُۄںہد نُۄں لائیِیاں اگّاں نال رُکھّ وݨ جھُلس جاںدے ہن۔ اجِہی ستھِتی جِتھّے جِیو جںتُّۄیاں لئی گھاتک سِدھّ ہُںدّی ہَے٬ اُتھّے منُکھّاں دی سِہت ’تے وی اِس دے بُرے پْربھاو پَیںدے ہن۔ اِہ ستھِتی جُۄن دے پہِلے دُۄجے ہفتے تکّ جاری رہِںدّی ہَے۔ پھِر اِس اتِ دی گرمی اتے تپش وِچ شُرُۄ ہُںدّی ہَے٬ جھۄنے دی لوائی۔ اِس دَۄران اسِیں ہذاراں کِئۄُسِک پاݨی دھرتی وِچّۄں کڈھّ کے بلدی ذمِین ’تے سُٹّ کے اِس نُۄں اِک وِشال چھپّڑ وِچ بدل دِںدّے ہاں۔ ہر سال اِہ پْرکِرِیا دُہرائی جاںدی ہَے۔ اِس نال دھرتی ہیٹھلے پاݨی دی بڑی تیذی نال بربادی ہُںدّی ہَے۔ آئُݨ والے سمیں دَۄران جدۄں اسِیں وڈّی پدھّر ’تے پاݨی دی بربادی کر چُکّے ہۄواںگے تاں سانُۄں سمجھ وِچ اِہ آ جاویگا٬ جِس وِکاس دے دمگذے اسِیں ماردے رہے ہاں٬ اُہ وِکاس نہِیں بلکِہ اِک کِسم نال مہاں-وِناش ولّ ودھݨ دی پْرکِرِیا ہَے۔ نِشچِت ہی آئُݨ والِییاں پِیڑھِییاں ساڈی سۄچ ’تے اپھسۄس ذاہِر کرنگِییاں۔ سانُۄں کدے اِہ وی سمجھ آویگی کِہ ذِںدّگی جِئۄُݨ دا ذرِییا کیول پَیسا ہی نہِیں ہُںدّا۔

ساڈے مُلک دے لۄکاں دی تراسدی اِہ رہی ہَے کِہ اِتھّے بہُت کُجھّ گوا کے پتا چلدا ہَے کِہ سانُۄں اِںجھ نہِیں بلکِہ اِںجھ کرنا چاہِیدا سی۔ ساڈِییاں سرکاراں شائِد اجِہا کرن وِچ سبھ تۄں ودھّ ذِمّیوار ہُںدِّییاں ہن۔ سرکاراں ولّۄں ہُݨ پکِّییاں نہِراں دے تل کچّے کرن دی تِیاری ہۄ رہی ہَے۔ پر وِچارن والی گلّ اِہ ہَے کِہ اجِہا سبھ کُجھّ ساڈے ذِہن وِچ اُدۄں آئُںدا ہَے جدۄں بہُت ذِیادا نُکسان ہۄ چُکِّیا ہُںدّا ہَے۔ ہر سال مَۄنسُۄن دَۄران جدۄں ڈَیماں دے پھلڈّ گیٹ چُکّے جاںدے ہن تاں ستلُج بِیاس وِچ بہُت سارا پاݨی کُجھ ہی دِناں وِچ وہِ کے سمُںدّر وِچ جا ڈِگدا ہَے۔ اِس دا نُکسان درِیاواں دے کںڈھِّیاں دے درگُذر کرن والے گرِیب کِرسان بھُگتدے ہن۔ ہڑھاں دا پاݨی جِتھّے پھسلاں دی بربادی کردا ہَے٬ اُتھّے وڈّی پدھّر ’تے اِس نال مالی نُکسان وی ہُںدّا ہَے۔ جانی نُکسان ہۄݨ دِییاں خبراں وی ہر سال آئُںدِییاں ہن۔ اجِہے مَۄکِیاں ’تے سرکاراں بنّہاں نُۄں پکّے کرن٬ لۄکاں نُۄں تمبُّۄ دیݨ تۄں اِلاوا مُیاوذے دیݨ دِییاں بِیانباذِییاں جاری کرکے پھارگ ہۄ جاںدِییاں ہن۔ ہڑھاں دی ستھِتی جیکر بھِیانک رُۄپ اختِیار کر لوے تاں ہۄر پِںڈّاں دے آم لۄک پاݨی نال اُجّڑے لۄکاں لئی لںگّر پاݨی دا پْربںدھّ کر دِںدّے ہن۔ اِہ سِلسِلا دہاکِیاں تۄں چلدا آ رِہا ہَے اتے لگبھگ ہر سال دُہرائِیا جاںدا ہَے۔ لۄک ہر سال برباد ہُںدّے ہن٬ وسدے ہن اتے پھِر برباد ہُںدّے ہن۔ پر سرکار ولّۄں اجِہِییاں پْرستھِتِییاں رۄکݨ لئی کدے وی ڈھُکّوے کدم نہِیں چُکّے جاںدے۔

ہڑھاں دے پاݨِییاں دا تیذی نال وہِ جاݨا جِتھّے سںکّٹ پَیدا کردا ہَے٬ اُتھّے اِہ پںجّاب دی دھرتی لئی نُکساندیہ سابت ہۄ رِہا ہَے۔ چاہِیدا تاں اِہ ہَے سُۄبے بھر وِچ وگدِییاں چھۄٹِییاں ندِییاں/نہِراں نُۄں مُڑ تۄں سُرجِیت کِیتا جاوے۔ ہر سال ہڑھاں دا وادھُۄ پاݨی اِنہاں نہِراں وِچ چھڈِّیا جاوے۔ اِس نال ہر سال درِیاواں وِچ ہڑھاں دی بھِیانک بݨدی ستھِتی نُۄں وی کاپھی ہدّ تکّ رۄکِیا جا سکدا ہَے اتے دھرتی ہیٹھلے پاݨی دا پدھّر وی کُجھ سالاں وِچ سُدھارِیا جا سکدا ہَے۔ اِس نال پںجّاب دا دھرتی ہیٹھلا پاݨی جۄ تیذی نال دُۄشِت ہۄ رِہا ہَے اتے بِمارِییاں پَیدا کرن دا ذرِییا بݨ رِہا ہَے دی گُݨوتّا وِچ وی سُدھار آویگا۔

ہُݨ وکت آ گِیا ہَے کِہ پںجّاب دی دھرتی ’تے رُکھّاں دی کٹائی نُۄں گھٹائِیا جاوے۔ جیکر کِسے ذرُۄری پْراجَیکٹ لئی رُکھّ کٹّݨے وی پَیںدے ہن تاں اُنہاں دے بدلے دۄ گُݨاں ودھّ رُکھّ لائے جاݨ۔ پر اپھسۄس٬ وۄٹ آدھارِت راجنِیتی نیں مُلک دے لۄکاں دِییاں بھوِکھّمُکھی یۄجناواں نُۄں اِک ترہاں نال بریک ہی لا دِتّی ہَے۔ لۄکاں نُۄں وۄٹاں ویلے کُجھ راہتاں دے کے پْرچا لِیا جاںدا ہَے تے پھِر پںجّ سال لۄک وکھّ-وکھّ سمسِّیاواں نال دۄ-چار ہُںدّے رہِںدّے ہن۔

دھرتی ہیٹھلے پاݨی نُۄں بچائُݨ اتے واتاورݨ نُۄں سوشّ بݨائُݨ لوی ودھّ تۄں ودھّ رُکھّ لائُݨ اتے اِنہاں دی سامبھ-سمبھّال کرن دی وی لۄڑ ہَے جدکِہ اِس ویلے سبھ تۄں ودھّ رُکھّ سرکاری سرپْرستی ہیٹھ ہی وِکاس دے ناںء ’تے پُٹّے جا رہے ہن۔ ہر سال ہۄر رُکھّ لائُݨ دے وِکھاوے تاں بہُت نذر آئُںدے ہن پر رُکھّاں نال لدِّییاں سںگھّݨِییاں وادِییاں کِدھرے نذر نہِیں آئُںدِییاں۔

پںجّاب دی سرکار اِس سمیں وڈّے مالی سںکّٹ دی شِکار ہَے۔ نیڑلے بھوِکھّ وِچ پںجّاب دے امبّر تۄں مالی سںکّٹ دے سںگھّݨے بدّلاں دے چھٹ جاݨ دے کۄئی آسار نذر نہِیں آئُںدے۔ کیںدر سرکار دا پںجّاب پْرتی بیرُکھی والا روئیِیا لگاتار جاری ہَے۔ اِس سںدّربھ وِچ جِتھّے کیںدر سرکار نُۄں چاہِیدا ہَے کِہ اُہ پںجّاب نُۄں پاݨی دے گمبھِّیر بݨ رہے سںکّٹ وِچّۄں باہر کڈھّݨ لئی سہِیۄگ کرے٬ اُتھّے پںجّاب سرکار نُۄں وی چاہِیدا ہَے کِہ ہۄر بیلۄڑے کھرچے گھٹّ کرکے پںجّاب دی دھرتی نُۄں بچائُݨ لئی یۄگ اُپرالے ارمبھّ کرے تاں کِہ اِس کھِتّے دے لۄکاں دے رہِݨ سہِݨ لئی اِتھّے ساجگار ہالات بݨے رہِݨ۔

*****