پاش٬ شمشیر دا پگّ-وٹّ نہِیں٬ لںگّۄٹی-وٹّ یار سی پر سی رُسیوِیاں منیوِیاں والا۔ اُنہاں دی آپس وِچّ تِکھّی تکرار ہُںدّی رہِںدّی سی۔ اُہ بہِسدے سن٬ رُسّدے سن تے چھیتی منّ وی جاںدے سن۔ شمشیر لِکھدا ہَے٬ “اسِیں آپس وِچّ لڑ وی پَیںدے سی۔ بڑی وار لڑے۔ کئی وار لڑے۔ وار وار لڑے۔ کِسے کِسے واری تاں اِںج ہُںدّا سی کِہ بسّ اِہ آخری لڑائی ہَے تے مُڑ اِکّ-دُۄجے دے متھّے نہِیں لگّاںگے۔ پر کدے چِٹھِّییاں راہِیں سُلہا-سپھائی ہۄ جاںدی سی٬ کدے آہمۄ-ساہمݨے ہُںدِّیاں اکھّاں مِلݨ ’تے۔ اسِیں کِئۄں لڑدے سی٬ اِہ وی نہِیں سی پتا لگّدا اتے اِنا ارسا بِیتݨ ’تے وی کُجھ نہِیں سُجھّ رِہا کِہ کِئۄں لڑدے سی؟ اُۄں پچھتاوا جِہا ذرُۄر ہَے۔ جے پتا ہُںدّا پاش نیں سدا لئی وِچھڑ جاݨا تاں شائِد اِکّ وار وی ناں لڑدے!”

پاش چِٹھِّییاں وِچّ کدے شمشیر نُۄں پِیارے شیر٬ کدے پِیارے شمّی٬ کدے پِیارے شیرا تے کدے چںگّے سںدھُّۄ لِکھ کے سمبّۄدھن کردا۔ کدے سُݨا آڑی تے کدے پتّرکارا کہِںدّا۔ اِکّ چِٹھّی وِچّ لِکھِیا٬ ڈِیئر مِسٹر جارج شَیمشَیر۔ چِٹھّی دے اخِیر وِچّ کدے ’ناں تیرا ناں آپݨا-پاش‘ لِکھدا٬ کدے ’نِگھّ اتے ستِکار نال-پاش‘ لِکھدا تے کدے ’تیرا ربّ راکھا! پاش۔‘

اِکّ سماں سی جدۄں کُشتی دے اکھاڑِیاں وِچّ دارا-دارا ہُںدّی سی تے ہاکی دے مَیداناں وِچّ بلبِیر-بلبِیر۔ پھِر سماں آئِیا جدۄں گائِکی دے اکھاڑِیاں وِچّ شمشیر-شمشیر ہۄݨ لگّی۔ جِویں دارا سِںگھّ ’بھلواناں دا بھلوان‘ سی اُویں شمشیر سںدھُّۄ ’گِیتکاراں دا گِیتکار‘ ہَے۔ اُہدے انیکاں گِیتاں نیں جھںڈِّییاں کِیتِییاں تے گُرجاں جِتِّییاں۔ کُجھ گِیت رُستمے پںجّاب بݨے٬ کُجھ رُستمے ہِںدّ تے کُجھ رُستمے ذماں۔ اُنہاں دی مشہُۄری بی بی سی تک ہۄئی۔

کدے دُپٹّا ستّ رںگّ دا لہِرائِیا٬ کدے پیکے ہُںدّے ماواں نال نیں رُیائِیا٬ کدے مُکھّڑا دیکھݨ نیں بھرمائِیا۔ اُہدے گِیتاں وِچّ دُدھّ دی تھاں جَیکُر دا پاݨی وِکدا رِہا٬ کچہِرِییاں وِچّ میلے لگّدے رہے٬ رکاناں وِچّۄں یار بۄلدے رہے۔ اِکّۄ تار سَۄ-سَۄ تاراں دی بسّ کرائُںدی رہی٬ گائُݨ والِیاں نُۄں ڈِسکۄ بُخار چڑھائُںدی رہی۔ بۄلِییاں نال بکّرے بۄلدے رہے٬ نچّݨ والے اڈِّییاں نال پتاسے بھۄردے رہے۔ کئی گِیت سچِّییاں سُݨائُںدے رہے - ناں دھُپّ رہِݨی ناں چھاں بںدِّیا٬ اِکّ رہِݨا ربّ دا ناں بںدِّیا۔ کُجھ گِیت جھُۄردے رہے - گُمّ گئیِیاں کِدھرے دُیانِییاں چُیانِییاں٬ اِسے ترہاں گُمّگے جُیان تے جُیانِییاں۔ کُجھ گِیت ناچ نچدے رہے - سمّی میری وار مَیں واری میری سمِّیئے٬ ٹہِکدے نیں جِویں چنّ تارے میری سمِّیئے٬ اِدّاں تیری چُنّی دے سِتارے میری سمِّیئے٬ سںدھُّۄ تیرے اُتّۄں بلِہار میری سمِّیئے٬ سمّی میری وار ...۔

پاش دے دیہاںت تۄں تےئی ورہِیاں بائد شمشیر نیں آپݨے یار دی یاد وِچّ جِہڑی کِتاب لِکھی اُس دا ناں رکھِّیا ’اِکّ پاش اِہ وی۔‘ اُس دے مُکھّ بںدّ وِچّ لِکھِیا٬ “اِک پاش اُہ سی جۄ پںجّابی کوِتا وِچّ اِنکلابی کوی جاں وِدرۄہی سُر وجۄں اُبھّرِیا۔ اُس پاش دِییاں پُستکاں بہُت پڑھِییاں گئیِیاں جِویں لۄہ-کتھا٬ اُڈدے باذاں مگر٬ ساڈے سمِیاں وِچّ آدِ آدِ۔ پر پاش دی شخسِیئت دے ہۄر وی بہُت سارے پہِلُۄ سن۔ اُہدے سُبھاء دِییاں کئی پرتاں سن۔ اُہ ہسّدا وی سی٬ رۄںدا وی سی۔ اُہ رُسّدا وی سی تے لڑدا وی سی۔ اُہ شرارتی وی سی تے شرِیف وی۔ اُہ اِشک نُۄں مہان منّدا سی تے پِیار نُۄں وڈّی ماݨتا دِںدّا سی۔ اُس نیں جیلہاں وی کٹِّییاں اتے جہاذاں ’تے جھُۄٹے وی لئے۔ اُس نیں کوِتاواں وِچّ بکّرے بُلائے تے بڑی وار ذِںدّگی وِچّ وی۔ گلّ کی٬ اُہ گُݨاں تے اَۄگݨاں٬ دھُپّاں تے چھاواں٬ ترسیوِیاں تے رجیوِیاں دا سُمیل سی۔ اِکّ آم منُکھّ والے سارے ہی اںشّ سن پاش وِچّ۔”

شمشیر اِہ وی لِکھدا ہَے٬ “پاش دے پِںڈّ٬ اُس دے چُبارے وِچّ ڈھیر سارِییاں ہِںدّی٬ پںجّابی٬ اںگّریذی دِییاں کِتاباں سن۔ سَیںکڑے ہی رسالے اُگڑ-دُگڑ پئے رہِںدّے سن۔ ڈھِچکُۄں-ڈھِچکُۄں کردا اِکّ میذ سی۔ چِیںء-چِیںء کردی اِکّ کُرسی۔ اُتھّے اِکّ ہۄر چھۄٹی جِہی چِیذ سی٬ بڑی کمال دی چِیذ! اُہ سی اَیش-ٹریء۔ کچّے گھڑے دے چپّݨ نُۄں اُس نیں اَیش-ٹریء وجۄں میذ اُپّر سجا کے رکھِّیا ہُںدّا سی۔ آئُںدے جاںدے سجّݨ بِیڑِییاں٬ سِگرٹاں دے ٹۄٹے اُس چپّݨ وِچّ بُجھا دِںدّے سن۔ گیرُۄ-رںگّے اُس چپّݨ اُتّے گُلائی وِچّ کالی سِیاہی نال مۄٹے اکھّراں وِچّ اِکّ پھِکرا لِکھِیا ہُںدّا سی: سواہ میرے سِر وِچّ پائۄ جی...۔”

19-7-74 دی تارِیخ پا کے شمشیر نُۄں لِکھی اِکّ چِٹھّی وِچّ پاش لِکھدا ہَے٬ “تیرِییاں کہاݨِییاں ’اُکھّڑے پَیر‘ جاں جۄ وی تُۄں ناں رکھّݨا چاہیں اتے ’ٹِمی نہِیں آئی‘ چھیتی چھپݨِییاں چاہِیدِییاں ہن بھاویں کِتے وی چھپݨ۔ میرے وِچّ اِنہاں نُۄں چھپِییاں ہۄئیِیاں دیکھݨ دی تِیبر لالسا ہَے تے بار بار پڑھن دی۔ کِڈّی چںگّی گلّ ہَے کِہ تُۄں نِگّر جِیون وِچّۄں سادھارن گھٹناواں لَے کے لِکھݨ لگّ پِیا ایں۔ نکلی اتے دمبھّ بھرے جِیون دِییاں وِشیش گھٹناواں اُتّے لِکھے جا رہے ساہِت نالۄں اِہ اُکّا ہی وکھّری گلّ ہَے تے ودھِییا وی۔”

شمشیر تے گُرچرن چاہل بھِیکھی ’کہاݨِیکار یار‘ سن۔ پاش دۄہاں دِییاں کہاݨِییاں ’تے فِدا سی۔ اُنہِیں دِنِیں اُس نیں گُرچرن چاہل نُۄں وی چِٹھّی لِکھی٬ “چِراں تۄں تَینُۄں لِکھُۄں لِکھُۄں کردا سی۔ تُۄں مَینُۄں جِبہا کر چھڈِّیا ای۔ یار٬ مُرگابی-امبّری اںڈّا تے گِٹھمُٹھِیئے پڑھنا ساڈی تکدِیر کِدّاں بݨ گئی؟ اسِیں تاں اِنے چںگّے بھاگ لِکھا کے نہِیں ساں جمّے۔ کمبّکھت٬ کہاݨِییاں وِچّ تھۄڑھا رلھا پا لِیا کر - اِہ پاٹھکاں لئی وی فائِدیمںدّ رہیگا - تیرے لئی وی۔ تیرِییاں کہاݨِییاں بِناں پاݨِیئۄں پِیتی ودھِییا دیسی شراب ورگِییاں ہُںدِّییاں ہن جۄ اںدّر واڈھ کردِییاں جاںدِییاں ہن۔ میرا بھاو سمجھ گِئَں ناں؟ اِدّاں کرِیئے٬ کِسے دِن شمشیر کۄل اِکٹھّے ہۄئیِئے۔ ساری رات گلّاں کراںگے۔ تیرے کۄل کِسے نائی٬ مۄچی٬ جھِیر٬ جٹّ٬ ترکھاݨ, وِدھوا٬ کواری جاں نو-مُکلائی دا پِیارا جِہا خت پِیا ہۄوے تاں شمشیر نُۄں گھلّ دیئیِں۔ اُہ سںکّلپ دا خت اںکّ کڈھّ رِہَے۔”

اِہۄ جِہا سی پاش دا کہاݨِییاں تے ختاں نال اِشک!

پتّرکاری ’تے وِئںگّ کسّدا شمشیر نُۄں لِکھِیا اِکّ خت: پتّرکارا٬ اہِ اِکّ خبر لُیا دیئیِں اخبار وِچّ-

“بِیتی رات ہمیشا واںگ تارے نِکلے سن۔ لۄک سُتّے رہے۔ کُتّے بھَۄںکدے رہے۔ بچّے تْربھک تْربھک اُٹھّدے اتے مُڑ سَۄں جاںدے سن۔ ساڈے پتّر پْریرک ولّۄں اِکتّر کِیتی سُۄچنا انُسار چَۄکِیداراں دے اویسلیپݨ دے باوجُۄد سُۄرج پھِر آپݨے سمیں ’تے نِکل آئِیا۔ لۄکاں وِچّ اِس سمبّںدھّی کۄئی سنسنی نہِیں پھَیلی ہۄئی تے سرکار اِس سمبّںدھّی کُجھ ناں کرے۔”

پاش ولّۄں شمشیر نُۄں لِکھِییاں چِٹھِّییاں دے کُجھ اںشّ ہۄر پڑھۄ٬ “پِیارے شمّی٬ ... ماہِر جی (پْرۄ. مۄہن سِںگھّ) دے وِچھڑن دا دُکھّ تاں نہِیں ہَے۔ پر مَینُۄں شِو کُمار دے اکال چلاݨے نالۄں ماہِر جی واری ودھیرے مہِسُۄس جِہا ہۄئِئَے جِویں پںجّاب وِچّ کۄئی لگپگ وارِسشاہ جِنّا پْروانت بںدّا ہۄ کے تُر گِیا ہۄوے۔ مۄہن سِںگھّ نُۄں کوِتا دا بۄدھ تاں ہَے سی - لِکھی ہۄوے بھاویں ناں۔ اِناماں واںگ ہی ہُݨ آم-کھاس جھاک جِہی جاگدی ہَے کِہ کِسے دِن امّْرِتا پْرِیتم ... جاں گھٹّۄ-گھٹّ امِتۄج بھا جی ہی تُر جاݨ۔ اجِیب شُگل جِہا بݨِیا رہیگا”

“بھاویں مَیں وِہلا نہِیں پھِر وی دۄ دِن لئی کی آپاں مدارے نہِیں مِل سکدے؟ درِیا کںڈھّے بَیٹھ کے گلّاں کراںگے٬ چُگلِییاں وی۔ تُۄں تارِیکھ نِئت کر۔ مَیں درِیا ٹپّ کے پرلے پار آ جائۄُںگا۔”

“مَینُۄں وِگّ جلدی مںگّوا دِئۄ۔ وال تیذی نال جھڑ رہے نیں۔ وِگّ بارے پپُّۄ نُۄں یاد کرائُںدے رہۄ۔”

“تُۄں نوِیں کہاݨی لِکھی ہَے۔ میرے لئی کھُشکھبری ہَے۔ پر مَیں گجّوجّ کے اَیلان کردا ہاں کِہ پِچھلے کئی مہِینِیاں تۄں کُجھ نہِیں لِکھِیا۔”

“جے تُۄں بھُرِیا-کھُرِیا مہِسُۄس کردا ایں تاں اِتھّے بچِیا کَۄݨ اے؟ بسّ پردے ہی ہُںدّے ہن۔ اِہ سالی گِیانتا ہَے ای بڑی مارُۄ شَیء!”

“تیرے پِںڈّ بِجلی آ گئی۔ اِس گلّ دی ودھائی۔ چلّ مدارپُرے وی لاٹُۄ جگدے دِسݨگے ٹِبِّیاں وِچّ۔”

“اکس وِچّ جگّے جٹّ دے جاںگھِیئے والی کوِتا وِچّ تُۄں جۄ درُستی کِیتی سی٬ اُس دی آخری ستر مَینُۄں یاد نہِیں رہی سی۔ اِس لئی مَیں کِہا چلۄ کِتاب چھاپݨ ویلے ٹھِیک کر لواںگے۔ ہُݨ, درئسل امرجِیت ڈاڈھا کھہِڑے پِیا ہۄئِیا سی٬ اکس واستے۔ اُہدا گھر ہی پُۄرا کرنا سی۔”

“وَیسے یار٬ کِڈّی بدکِسمتی ہُںدّی ہَے کِہ بںدّے نُۄں کِنّا کُجھ بلی چڑھا کے مِلدا کی ہَے٬ اِکّ ناول٬ کوِتا جاں کہاݨی۔ وسّ وِچّ ہۄوے تاں سبھ ناولاں٬ کوِتاواں٬ کہاݨِییاں نُۄں بلی چڑھا دِیاں جاں آپ اِنہاں دی بلی ... اُف!”

اچھّا٬ ربّ راکھا- پاش

دیش وِدیش دِییاں سَیںکڑے کِتاباں پڑھن والا گمبھِّیر پاٹھک گُردِیال بلّ جۄ شمشیر سںدھُّۄ نال سالاں بدھّی ’پںجّابی ٹْرِبِئۄُن‘ وِچّ پتّرکاری کردا رِہا٬ سوال کردا ہَے کِہ پاش تے شمشیر دی یاری کِس اَیکسِذ ’تے پئی ہۄویگی؟ پاش دے مُۄل سرۄکار راجسی تے سماجک سن جدۄں کِہ اِنہاں دۄواں ایاماں دی رتا ماسا وی بھِݨک شمشیر دے گِیتاں جاں ’بھُۄیا ختم کَۄر‘ ورگی شمشیر دی جوانی بارے دی ’شاہکار‘ کہاݨی اںدّر کِدھرے وی ملُۄم نہِیں ہُںدّی۔ پھِر آپ ہی جواب دِںدّا کہِںدّا ہَے کِہ پاش نُۄں شمشیر٬ اُس دی پِںڈّاں پْرتی مُہبّت دی شِدّت کرکے اتے ذِںدّگی دے اسِیم سُہپّݨ نال مۄہ کرکے چںگّا لگّدا سی۔ پاش نُۄں وی آپݨے پِںڈّ نال اںتّاں دا مۄہ سی۔ اُہدے وِچّۄں ہی اُس دی کِتاب دا ناں نِکلِیا- تلوںڈّی سلیم نُۄں جاںدی سڑک۔ شمشیر نُۄں وی آپݨے ’چِڑی دے پہَۄںچے‘ جِڈّے پِںڈّ مدارپُرے نال اُنّا ہی مۄہ ہَے۔ مدارپُرا اُہدے گِیتاں وِچّ اِکّ وار نہِیں٬ دس وِیہ وار نہِیں٬ بلکِہ سَیںکڑے وار آئِیا تے ہذاراں لکھّاں وار گائِیا گِیا۔

کی کِہا جاوے اِنکلابی کوی پاش تے رُماںٹِک گِیتکار شمشیر دی یاری بارے؟