اِک سی بلوںتّ گارگی۔ بٹھِںڈّے دے ریتلے ٹِبِّیاں دا جمّپل۔ لاہَۄر دے اَیپھّ. سی. کالج تۄں دۄ اَیمّ. اے. پاس۔ اُہ بڑا نکھریہتھّا لیکھک سی۔ اُہدِییاں دھُمّاں دیس پْردیس دُۄر-دُۄر تک پئیِیاں رہِییاں۔ اُس دے ریکھا-چِتّر٬ ناٹک٬ ناول٬ کہاݨِییاں٬ سوَیجِیونی٬ سفرناما تے رںگّ مںچّ سبھ چرچِت رہے۔ اُہ کلم دے ذۄر نال جِیوِیا تے انیکاں دیساں وِچ گھُمِّیا۔ اُہدے ناٹک ماسکۄ٬ جرمنی٬ پۄلَیںڈ٬ لںڈّن تے امرِیکا وِچ کھیڈے گئے۔ اُہدا جِیون وی ناٹکی سی تے لِکھتاں وی ناٹکی۔ اُہ بڑا وڈّا ڈرامیباذ سی۔ ساہِت دا سیلذمَین۔ اُہ ہۄرناں نُۄں تاں پلیتھݨ لائُںدا ہی سی٬ آپݨے آپ نُۄں وی نہِیں سی بخشدا۔ اُس نیں پںجّابی وِچ کمال دی وارتک شَیلی سِرجی جِس نیں کئی نویں لیکھکاں نُۄں نکھرے والی وارتک لِکھݨ دے راہ پائِیا۔ پںجّابی وارتک نُۄں سںوّارن تے سِںگّارن وِچ گُربکھش سِںگھّ پْرِیت لڑی تے بلوںتّ گارگی دا وِشیش رۄل ہَے۔ پْرِیت لڑی نیں کںگھّی پٹّی کِیتی تے گارگی نیں سُرکھی بِںدّی لائی۔ گارگی پںجّابی ساہِت دا سِںگّار سی۔ اُس دا جنم 4 دسمبّر 1916 نُۄں پہِلی آلمی جںگّ دَۄران نہِری کلرّک سِو چںدّ دے گھر بٹھِںڈّے دے اِتِہاسک کِلے کۄل ہۄئِیا سی۔ اِسے کِلے وِچ کدے رذِییا سُلتانا کَید رہی سی۔ بچپن وِچ اُہ شہِݨے دی نہِری کۄٹھی تے تپے وی رِہا۔ اُہدا ناول ’ککّا ریتا‘ اُتھۄں ہی اُگمِیا۔ اُس دا دیہاںت 22 اپْرَیل 2003 نُۄں مُمبّئی وِچ ہۄئِیا۔ سسکار دِلّی وِچ کِیتا گِیا تے پھُلّ بٹھِںڈّے نہِر وِچ تارے گئے۔ 87 ورہِیاں ’چۄں 85 ورہے اُہ ٹھاٹھ نال جِیوِیا۔ اُس نُۄں ساہِت اکاڈمی٬ سںگِّیت ناٹک اکاڈمی٬ پدم سْری تے دیس وِدیش دے انیکاں اوارڈ مِلے۔ پںجّابی ساہِت دا اُہ ماݨ سی۔ گارگی لمّا جِیون جی کے جِںدّگی دے رںگّ مںچّ تۄں وِدا ہۄئِیا۔ پِچھے اُہدِییاں یاداں رہِ گئیِیاں ہن جاں اُہدِییاں لِکھتاں۔ اُہدی مْرِتُۄ تۄں بائد تھاں پُر تھاں اُہنُۄں یاد کِیتا گِیا تے اُہدی ساہِتک گھالݨا دِییاں گلّاں ہۄئیِیاں۔ ٹۄراںٹۄ وِچ وی گارگی نُۄں شردھا دے پھُلّ بھیٹ کرن لئی اسِیں مِل بَیٹھے ساں۔ مِلݨی دا سدّا پںجّابی سبھِیاچار دے شَیدائی اِکبال ماہل نیں دِتّا سی تے ستھان سی اکال اِمِیگریشن والِیاں دا دپھتر۔ اِہ گارگی دی شکھسِیئت تے ساہِت دا کْرِشما سی کِہ اُس نُۄں بٹھِںڈّے تۄں بمبّئی تے دِلّی تۄں ٹۄراںٹۄ تک بڑی سِدّت نال یاد کِیتا گِیا۔ اُس نُۄں شردھاںجلِییاں بھیٹ کِیتِییاں گئیِیاں تے اُہدی کۄئی سدِیوی یادگار بݨائُݨ لئی وِچار وٹاںدرے ہۄئے۔ پر کۄئی ڈھُکّوِیں سدِیوی یادگار اجے تک نہِیں بݨی۔

ٹۄراںٹۄ وِچ پںجّابی اخباراں٬ ٹی. وی. تے ریڈِیئۄ پْرۄگراماں دا کۄئی اںتّ نہِیں۔ درجن تۄں ودھّ اخبار تے ایدُۄں ودھّ ریڈِیئۄ دے پںجّابی پْرۄگرام چلدے ہن۔ پںجّابی جگت دی ہر نِکّی مۄٹی خبر مِںٹّاں سکِںٹّاں وِچ نشر ہۄ جاںدی ہَے۔ بلوںتّ گارگی دی مُمبّئی وِچ مْرِتُۄ تۄں لَے کے بٹھِںڈّے دی نہِر وِچ استھِییاں جل پرواہ کرن تک پل پل دا ویروا سانُۄں ٹۄراںٹۄ بَیٹھِیاں نُۄں نال دی نال مِلدا رِہا۔ گارگی دے شُبھچِںتّک افسۄسے ہۄئے سن تے اِک دُۄجے نُۄں تسلّی وی دے رہے سن کِہ لائِلاج بِماری تۄں مُکتی مِلی۔ اُہ کاپھی دیر تۄں مںجّے اُتے سی تے کئی مہِینِیاں تۄں کِسے نُۄں سِیاݨ وی نہِیں سی رِہا۔

ٹۄراںٹۄ وِکھے گارگی نمِتّ کِیتی شۄک سبھا وِچ پہِلاں دۄ مِںٹّ دا مَۄن دھارن کِیتا گِیا۔ پھِر ادھّے کُ گھںٹّے دی پھِلم وِکھائی گئی جۄ 1985 وِچ گارگی دی ٹۄراںٹۄ پھیری نال سمبّںدھِّت سی۔ گارگی اُدۄں ستّر سالاں دے کرِیب سی پر ویکھݨ نُۄں پںجّاہ پچوںجّا سالاں دا لگّدا سی۔ ساںولا کݨکونّا رںگّ٬ سمدھّر کدّ٬ ڈھالُۄ بُلّہ٬ پۄپلا نکّ٬ چمکدِییاں اکھّاں٬ ادھّ-گںجّا سِر تے مِݨوِییاں تۄلوِییاں گلّاں۔ بٹھِںڈّے دے باݨِییاں دا ہُۄبہُۄ ہُلِییا۔ اُہ ساہِت پْریمِییاں دِییاں پُچھّاں دے اُتّر دے رِہا سی۔ اُہدی امرِیکن پتنی جِینی اُہنُۄں چھڈّ چُکّی سی پر اُس نیں دِل نہِیں سی چھڈِّیا تے اُتشاہ نال بھرِیا وِکھائی دِںدّا سی۔ شُکِین کپڑِیاں وِچ پُۄرا سجِیا ہۄئِیا سی جِویں جنّ آئِیا ہۄوے۔

پھِلم ویکھݨ اُپرںتّ کُجھ سجّݨاں نیں گارگی دی مْرِتُۄ اُتے سۄگ پرگٹ کردِیاں اُس نُۄں دِلۄں یاد کِیتا۔ اِکبال ماہل نیں آکھِیا٬ پتا نہِیں کِئۄں من اَیویں ای بھر بھر آ رِہَے ہالاںکِہ گارگی نیں آپ کِہا سی کِہ کۄئی میرے مرن ’تے سۄگ ناں مناوے۔ کُجھ اِسے ترہاں دی ہالت اُس دی گُربکھش سِںگھّ پْرِیت لڑی دے تُر جاݨ ویلے ہۄئی سی۔ اجب جِہی ساںجھ ہُںدّی اےَ پاٹھکاں دی لیکھکاں نال۔ پڑھدِیاں سُݨدِیاں لیکھکاں نال آپݨے رِشتیداراں ورگے سمبّںدھّ بݨ جاںدے نیں تے جدۄں کۄئی لیکھک وِچھڑدَے تاں ہںجھُّۄ آمُہارے وہِ تُردے نیں۔ اِس تۄں پہِلاں کِہ اُہدے ہںجھُّۄ وہِ تُردے اُہ بھرے گچّ نال کُرسی ’تے جا بَیٹھا۔ جا تاں بَیٹھا پر ہںجھُّۄ پھِر وی وہِ تُرے جۄ اُس نیں رُمال وِچ چھُپا لئے۔ بلبِیر سِںگھّ مۄمی نیں آکھِیا کِہ اُہ گارگی دے اپھسۄس وِچ پَیگّ لا کے آئِیا ہَے کِئُںکِہ اُہدا دِل نہِیں سی کھڑھ رِہا۔ اُس نیں وِستھار نال گلّاں کِیتِییاں تے گارگی نال ادھّی سدی دِییاں مِلݨِییاں دا سںکھّیپسار دِتّا۔ پںجّاب دی گُۄںج ریڈِیئۄ والے کُلدِیپ دِیپک٬ اِںدرجِیت سِںگھّ بلّ تے پںجّ پاݨی اخبار دے سمپّادک جۄگِںدّر سِںگھّ گریوال نیں دِل دِییاں گہِرائیِیاں ’چۄں شردھا دے پھُلّ بھیٹ کِیتے۔ ہۄر وی کئی شردھاوان بۄلے جِنہاں نیں گارگی دی شکھسِیئت دے وکھّ وکھّ پہِلُۄ سرۄتِیاں نال ساںجھے کِیتے۔ اُتھے اِکبال رامُۄوالِییا ہاذر سی٬ نوتیج بھارتی٬ سُرجن ذِیروی٬ کِرپال سِںگھّ پنُّۄں٬ پُۄرن سِںگھّ پاںدھی٬ بلراج چِیما٬ پِیارا سِںگھّ دھںجّل٬ پْرِتپال سِںگھّ بِںدّرا٬ نِیٹا بلوِںدّر٬ کُکُّۄ دھالِیوال٬ گارگی دا مِتّر سُداگر سِںگھّ سِدھُّۄ تے ہۄر وی کئی سجّݨ بَیٹھے سن۔ کُجھ بِیبِییاں وی آئیِیاں ہۄئیِیاں سن۔ ٹۄراںٹۄ وِچ پںجّاہ سٹھّ ساہِت پْریمی جُڑنے کاپھی سن۔

کَۄںکِیاں دے سُداگر سِںگھّ سِدھُّۄ نیں گارگی دی یاد وِچ اِک اوارڈ دیݨ دی ہامی بھری۔ اُس نیں اِک یادگِیری گھٹنا سرۄتِیاں نال ساںجھی کِیتی۔ گارگی نیں نِئۄُیارک وِچ کھیڈے جا رہے آپݨے ناٹک نُۄں ویکھݨ لئی ٹۄراںٹۄ تۄں سِدھُّۄ تے اُہدے مِتّراں نُۄں سدّا دِتّا سی۔ اُہ نِئۄُیارک چلے گئے تے ناٹک ویکھ کے ہۄٹل وِچ جا سُتّے۔ میلے گیلے تۄں بائد اُہ وِدا ہۄݨ لگّے تاں گارگی نیں اُنہاں نُۄں ناٹک کھیڈݨ ’چ مِلی رکم اِہ کہِ کے پھڑائُݨی چاہی کِہ تُسِیں میرے سدّے ’تے آئے میرے مہِمان اۄں۔ ہۄٹل دا بِلّ مَیں تاراںگا۔ سِدھُّۄ ہۄرِیں اگّۄں آکھݨ کِہ اسِیں تاں خُد کَینیڈا-امرِیکا دے رہِݨ والے ہاں سگۄں تُسِیں ساڈے مہِمان ہۄ۔ تُسِیں دسّۄ کِہ اسِیں تُہاڈی کی سیوا کرِیئے؟ آخر گلّ اِتھے نِبڑی کِہ گارگی اِک ڈالر دا نۄٹ دسخت کر کے سُداگر ہۄراں نُۄں دے دیوے۔ اُہ پِیار بھیٹا اجے وی سِدھُّۄ پاس ہَے جِس دے درشن اسِیں وی کِیتے۔ اُہدے اُتے بلوںتّ گارگی دے گُرمُکھی اکھّراں وِچ ’گُۄٹھا لائُݨ واںگ دسخت ہن۔ اُس نیں گُرمُکھی وِچ لِکھِییاں گارگی دِییاں کُجھ چِٹھِّییاں وی وِکھائیِیاں۔ مَیں گارگی نُۄں مِلِیا تاں کئی وار ساں پر اُس دی ہتھّ لِکھت پہِلی وار ویکھی۔ لِکھائی بہُتی رواں نہِیں سی پر شبد جۄڑاں پکھّۄں سہی سی۔ کُجھ کلمکاراں ولّۄں پَیدا کِیتا اِہ بھُلیکھا دُۄر ہۄئِیا کِہ گارگی ڈِکٹیشن دِںدّا یانی ہۄرناں تۄں گُرمُکھی لِکھائُںدا سی۔ اُہ آپݨے ریکھا چِتّر ’بلوںتّ گارگی‘ وِچ لِکھ گِیا سی٬ “اُہ کلم نال نہِیں٬ ڈاںگ نال لِکھدا ہَے۔ کاگذاں دا وَیری ہَے۔ کئی وار اِک ستر وِچ سِرف چار اکھّر ہُںدّے ہن تے اِک سفے وِچ مساں چھے ستراں۔”

اُس نیں لِکھِیا سی٬ “اُہ بہُتے ناٹک تے کہاݨِییاں اُدۄں لِکھدا ہَے جدۄں کِسے دی اُڈِیک وِچ بَیٹھا ہۄوے۔ ’کُیاری ٹِیسی‘ کُلُّۄ دی وادی وِچ کِسے دی اُڈِیک وِچ بَیٹھِیاں لِکھِیا سی۔ ’لۄہا کُٹّ‘ دا پہِلا اَیکٹ مُراداباد سٹیشن دے پلیٹ فارم اُتے گڈّی اُڈِیکدِیاں لِکھِیا سی۔ اِسے ترہاں ’پتّݨ دی بیڑی‘ اِک کاہوا خانے وِچ بَیٹھِیاں لِکھِیا گِیا۔” اسل وِچ اُہ ہر گلّ ودھا چڑھا کے کردا سی تے گپّ-سچّ دا ماہَۄل سِرج دِںدّا سی۔ مسالا لائُݨا اُس دی شَیلی سی۔ اُہ سادھارن نُۄں اسادھارن بݨا کے پیش کردا سی۔ گلّ بات نُۄں تڑکا لا دِںدّا سی۔

کُجھ بںدّے بلراج ساہنی بارے وی کہِںدّے سن کِہ اُہ ڈِکٹیٹ کروائُںدا سی پر اِہ وی سچّ نہِیں سی۔ بلراج ساہنی دِییاں چِٹھِّییاں جسوںتّ سِںگھّ کںوّل نُۄں آئُںدِییاں سن۔ مَیں اُہ ویکھِییاں سن۔ اُہدی گُرمُکھی دی لِکھائی بڑی سۄہݨی سی تے اُہ خُد پںجّابی ٹائیِپ کر لَیںدا سی۔ ڈھُڈِّیکے اُہ اکسر آئُںدا جاںدا سی۔ اُس نیں ’میرا پاکِستانی سفرناما‘ تے ’میرا رُۄسی سفرناما‘ ڈھُڈِّیکے بَیٹھ کے سِدھّے ٹائیِپ کِیتے سن۔ پہِلاں مَیں ہَیران ہُںدّا ساں کِہ لیکھک آپݨی رچنا سِدھّی ہی کِویں ٹائیِپ کر لَیںدے ہن؟ ہُݨ جدۄں آپ آہ آرٹِیکل سِدھّا ٹائیِپ کر رِہاں تاں ہَیرانی والی کۄئی گلّ نہِیں۔

گارگی نیں آپݨے بارے کئی بھُلیکھے آپ ہی سِرجے ہۄئے سن۔ ناں اُہ ڈاںگ نال لِکھدا سی تے ناں ہی بیلۄڑا کھُلّہا لِکھدا سی۔ اُس دِییاں لِکھِییاں جِہڑِییاں چِٹھِّییاں اسِیں اکھِّیں ویکھِییاں اُہ اُہدے کتھن نال میل نہِیں سن کھاںدِییاں۔ لِکھݨ نُۄں تاں اُہ اِہ وی لِکھ گِئَے٬ “گارگی پہِلا لیکھک ہَے٬ جِس اُتے سۄہݨِییاں کُڑِییاں نیں اِتبار کِیتا۔ آم تَۄر ’تے پںجّابی لیکھک تے سۄہݨی کُڑی دا گھٹّ ہی میل ہُںدّا ہَے۔ پْرۄپھَیسر پْرِیتم سِںگھّ دی پارسائی تۄں٬ ستِیارتھی دی داڑھی تۄں تے سیکھۄں دے کھِذاب تۄں ڈر لگّدا ہَے۔ پر گارگی کۄل ناں داڑھی ہَے٬ ناں کھِذاب تے ناں پارسائی! اُہ جُتّا گںڈھّائُݨ گِیا ہُںدّا ہَے تے پِچھۄں اُس دی رسۄئی وِچ کُڑِییاں چاہ بݨا کے پی جاںدِییاں ہن۔”

اُہ آپݨے آپ نُۄں گۄپِییاں ’چ کانہ واںگ پیش کردا سی پر اُہدی ٹھُلّہی پۄپلی شکل تۄں لگّدا نہِیں سی کِہ کۄئی چجّ ہال دی کُڑی اُہدے ’تے مردی ہۄوے۔ اُہدے نَیݨ نکش تِکھّے نہِیں سن۔ کپڑے ذرُۄر بھڑکِیلے پائُںدا سی۔ مَیں سِیاٹل دے پںجّابی کھیڈ میلِیاں ’تے اکسر جاںدا رہِناں۔ اُتھے اُہ وی دۄ سال اِںڈِیئن تھیٹر دا وِذٹِںگّ پْرۄپھَیسر رِہا سی۔ مَینُۄں سِیاٹل جا کے ہر وار گارگی دا چیتا آ جاںدَے تے مَیں ہَیران ہُنّاں کِہ اِتھے یُۄنِیورسِٹی وِچ پڑھدِییاں کُڑِییاں اُہدے اُتے کِویں ڈُلّہ گئیِیاں سن؟ پھِر سۄچِیدَے٬ شائِد اُہ سچّا ہی ہۄوے تے کُڑِییاں اُہدے ’تے سچِّیمُچِّیں مردِییاں ہۄݨ! تدے تاں گۄری نسل دی کُڑی جِینی ہَینری نیں اُہدے نال وِیاہ کروائِیا۔

اسل وِچ گارگی نُۄں ڈراما کرنا آئُںدا سی۔ گلّ ودھا چڑھا کے کرنی اُہدا کسب سی۔ جِویں املِییاں دِییاں گلّاں سرۄتِیاں نُۄں بنّہی رکھّدِییاں ہن اُویں گارگی دی لِکھت پاٹھکاں نُۄں کِیلی رکھّدی ہَے۔ اُہدے کۄل کھمبھّاں دِییاں ڈاراں بݨائُݨ دا ہُنر سی تے جھِیتاں وِچ دی دِسدے لُکویں نذارے وِکھائُݨ دی کارستانی۔ اُہ کِسے نُۄں وڈِیائُںدا ہۄئِیا نال دی نال اُہنُۄں لاہی وی جاںدا سی تے بکھشدا آپݨے آپ نُۄں وی نہِیں سی۔ اُس نیں آپݨے بارے لِکھِیا سی٬ “مَیں گارگی نُۄں بہُت نیڑِئۄں جاݨدا ہاں۔ اُس دِییاں لِکھتاں٬ اُس دے جھُۄٹھے وائدِیاں تے اُس دِییاں کمذۄرِییاں نُۄں کھُردبِین نال تکِّیا ہَے۔ اُہ بہُت سارے بھُلیکھِیاں دا مرکذ ہَے۔ اُس دے ناں نُۄں ہی لئۄ: گارگی! کِتنا بۄگس ناں ہَے؟ کِسے کُڑی دی نکل جاپدا ہَے۔ ...اُس دا پہِلا اِشک سںگِّیت سی۔ ساہِت ولّ تاں اُہ اَیویں ہی آ گِیا٬ جِویں کۄئی آدمی دُۄجے تھاں وِیاہِیا جاوے۔ ناٹککار وی اُس نُۄں ہالات نیں ہی بݨائِیا۔”

بہُت گھٹّ لۄکاں نُۄں پتا ہَے کِہ کالج دے دِنِیں اُہ کوِتا وی لِکھدا ہُںدّا سی۔ اُس نیں لگبھگ تِنّ سَۄ کوِتاواں لِکھِییاں سن۔ اُہناں ’چۄں پںجّاہ چُݨ کے اُہ رابِںدّر ناتھ ٹھاکر کۄل لَے گِیا سی۔ بہُت چِر تِیک اُہ اِس گلّ دا پھَیسلا ناں کر سکِیا کِہ اُردُۄ وِچ لِکھے جاں اںگّریذی وِچ۔ آخر اُس نیں پںجّابی وِچ لِکھݨ دا پھَیسلا کِیتا کِئُںکِہ اِس بۄلی وِچ اُس نیں آپݨا بچپن جِیوِیا سی تے گلِییاں دی دھُۄڑ٬ رُۄڑِییاں دی بۄء اتے چرہِییاں تے پِپّلاں دی سُگںدھّ ماݨی سی۔

آپݨا سوَیجِیونی ورگا ناول ’نںگّی دھُپّ‘ اُہ شُرُۄ ہی اِس ترہاں کردا ہَے: سِیاٹل وِچ میرے تِنّ اِشک چلّ رہے سن۔ مَینُۄں سمجھ نہِیں سی لگّ رہی کِہ کِیہنُۄں ہاں کراں٬ کِیہنُۄں ناںہ تے کِیہنُۄں لارا لاواں؟

سمبھّو ہَے اِہ کُجھ اُس نیں پاٹھکاں نُۄں چکاچَۄںدھ کرن لئی لِکھِیا ہۄوے تے اِشک اُہدے نیڑے تیڑے وی ناں ڈھُکّا ہۄوے۔ سچّ نہِیں آئُںدا کِہ شکلۄں سُۄرتۄں سادھارن٬ کدّکاٹھ ولّۄں ٹھِگݨے تے اُمرۄں پںجّاہ سالاں نُۄں ڈھُکّے بٹھِںڈّے دے باݨِیئیں اُتے امرِیکا دِییاں تِنّ مُٹِیاراں مردِییاں ہۄݨ۔ پر اُہنے ہتھّاں ’تے سرہۄں جما کے وِکھا دِتّی جدۄں اُہ امرِیکا تۄں جِینی ناں دی لمّی لںجھّی پٹۄلہے ورگی کُڑی پٹّ لِیائِیا۔ جِینی نُۄں تاں لَے آئِیا پر دۄ جݨِییاں پِچھّے ہئُکے لَیںدِییاں رہِ گئیِیاں۔ گُرچرن رامپُری نیں مَینُۄں دسِّیا کِہ ماشا تاں اجے وی مَیتھۄں بلوںتّ دا ہال چال پُچھّدی ہَے۔ ماشا نُۄں گارگی نال سچّا پِیار سی۔ جِینی اُہدے اُتۄں دی پَے گئی۔ گُرچرن رامپُری وَینکُۄور تۄں سِیاٹل گارگی کۄل آئُںدا جاںدا سی جۄ گارگی دے اِشکاں دا چشمدِید گواہ ہَے۔ اُنہاں دی دۄستی امن لہِر ویلے تۄں سی جِس وِچ رامپُری ہۄرِیں کوِتاواں پڑھدے تے گارگی دے ناٹک کھیڈے جاںدے۔

جِینی نُۄں گارگی 1966 ’چ کھالسا کالج دِلّی وِچ لِیائِیا تاں اُہنِیں دِنِیں مَیں اُتھے ای لَیکچرار ساں۔ جِینی خُشبۄیاں چھڈّ رہی سی تے مُںڈِّیاں کھُںڈِّیاں تۄں اُہدا ڈُلّہ ڈُلّہ پَیںدا رُۄپ جھلِّیا نہِیں سی جا رِہا۔ گارگی دے نہُں ودھے ہۄئے سن تے وال اُلجھے ہۄئے پر اکھّاں ’چ چمک سی۔ اُس نیں وِدِیارتھِییاں نُۄں سمبّۄدھن کردِیاں کِہا سی کِہ مُںڈّے کُڑِییاں اڈّ اڈّ بَیںچاں ’تے ناں بَیٹھۄ سگۄں ’کٹھّے بَیٹھۄ۔ امرِیکا ’چ ’کٹھّے بَیٹھدے ہن۔ مُںڈِّیاں نُۄں ہۄر کی چاہِیدا سی؟ وِدا کرن ویلے اسِیں اُہدی کار تک گئے۔ کار امرِیکن سی جۄ جِینی واںگ ہی لِشک رہی سی۔ مَیں جِینی دا ہُسن سلاہُݨا چاہُںدّا ساں پر اُدۄں ہُݨ ورگی جاچ نہِیں سی۔ مَیں کہِݨا تاں چاہُںدّا ساں٬ “گارگی ساہِب رنّ بڑی ودھِییا پٹّی جے!” پر کہِ اِہۄ سکِیا٬ “گارگی ساہِب کار بڑی سۄہݨی لِیاںدی جے!”

جِینی نُۄں تاں پںجّابی ’چ کہے دا کی پتا لگّݨا سی پر گارگی مُسکݨِیئیں ہسِّیا سی۔

پہِلاں اُس نیں پۄلَیںڈ تۄں سَیر سپاٹے ’تے آئی اِک نار ہِلڈا نال اِشک کِیتا سی تے تاج مہلّ دے سائیِں نیں اُنہاں دی جۄڑی سدا سلامت بݨے رہِݨ دی دُیا کِیتی سی۔ کچّ دے گلاس ورگی میم آپݨے نال کچّ دا گلاس وی لِیائی سی۔ اُس گلاس وِچ پاݨی پا کے آشک گارگی آپݨی ماشُۄک ہِلڈا نُۄں پھڑائُݨ لگّا تاں گلاس ہتھّۄں ڈِگّ پِیا تے ڈِگدا ای ٹُٹّ گِیا۔ گلاس کاہدا ٹُٹِّیا نال اِشک وی چکناچُۄر ہۄ گِیا تے جۄڑی سدا لئی ٹُٹّ گئی۔ اِہ کِسّا گارگی نیں خُد لِکھِیا ہَے۔ پتا نہِیں سچّا پتا نہِیں جھُۄٹھا۔

اِک دِن اسِیں گارگی نُۄں مِلݨ دے بہانے جِینی دے درشن کرن اُہدے کناٹ پلیس والے تںگّ جِہے گھر ’چ گئے۔ گھر دا نکشا گارگی دی لِکھت ’چ اِںج ہَے٬ “کرذن رۄڈ دی اِک کۄٹھی دی گُٹھّ وِچ اُس دا گھر ہَے جِس دے پِچھے دھۄبِییاں٬ خانسامِیاں تے نائیِیاں دِییاں کھۄلِییاں ہن۔ اُنہاں وِچ اُس دے گھر دا پِیلا درواذا چمکدا ہَے۔ اںدّر جائۄ تاں ساہمݨے ہی پھُلّاں نال سِںگّارِیا اِک خُۄبسُۄرت کمرا ہَے۔ پھراںسِیسی سٹائیِل دا بُۄہا تے رںگّدار پردِیاں والے شِیشے ہن۔ اِہ کمرا اُس دے نَۄکر دا ہَے۔ اُس دا آپݨا کمرا اِس نالۄں بہُت گھٹِییا ہَے۔”

اُس گھر وِچ جِینی سانُۄں اُداس جِہی لگّی۔ گارگی نیں دسِّیا کِہ اِہ پیکِیاں نُۄں اۄدری ہۄئی اےَ۔ پھِر پتا نہِیں سچِّیں پتا نہِیں مذاک وِچ٬ اُہ مَینُۄں کہِݨ لگّا٬ “جے آکھیں تاں جِینی دی بھَیݨ دا ساک تَینُۄں لِیا دِنّاں۔ میری سالی دا۔ نالے دۄہاں بھَیݨاں دا جِیء لگِّیا رہُۄ۔” پیشکش کمال دی سی۔ مَیں بَیٹھا بَیٹھا امرِیکن بݨ سکدا ساں پر مَیں آکھِیا٬ “مَیں تاں پہِلاں ای مںگِّیا ہۄئِیاں۔ نالے میم نال جٹّاں دے مُںڈّے دی کِویں نِبھُۄ؟ اُہ تاں آئُںدی ای مَینُۄں چھڈّ کے بھجّ-جُۄ۔” مَیں تاں خَیر بچ گِیا پر گارگی بچ ناں سکِیا۔ جِینی بال بچّے جمّ کے وی بھجّ گئی۔ اجّ سۄچداں کی پتا اُہ ماشا نُۄں ہی لِیائُݨا چاہُںدّا ہۄوے!

گارگی دی ترذے بِیانی نکلِییاں دِییاں نکلاں تے ناچِییاں دے جِںدّا ڈانس ورگی سی۔ اِہۄ کارن ہَے کِہ اُہدِییاں لِکھتاں وِچ کھِچّ ہَے٬ ٹکۄراں ہن٬ نںگّیج ہَے تے نکھرا ہَے۔ اُہنُۄں ڈھکِییاں گلّاں نںگِّییاں کرن والا پںجّابی دا اوّل نمبّر لیکھک کِہا جا سکدَے۔ اُہدے ’چ جُرئتّ سی کِہ اُہ کہِںدّے کہائُںدِیاں دے پردے پھرۄل دِںدّا سی تے ڈھکے آپݨے وی نہِیں سی رہِݨ دِںدّا۔ نںگّی دھُپّ وِچ اُس نیں خُد نُۄں نںگّا کرن تۄں کۄئی سںکّۄچ نہِیں کِیتا۔ آپݨی ذنانی کِسے ہۄر نال تے اُہ کِسے ہۄر نال۔ نیکڈ ٹرائِںگل۔ جِہڑے ہۄرناں دی اسلِیئت وِکھائُںدے ہن تے آپݨی لُکائُںدے ہن اُنہاں لئی اِہ پُستک شِیشا ہَے۔ اپھسۄس ہَے کِہ کھرِییاں٬ کھۄٹِییاں٬ مسالیدار٬ چۄںدِییاں چۄںدِییاں پر کِسے ہدّ تکّ سچِّییاں تے جھُۄٹھِییاں لِکھتاں دا رَۄݨکی لیکھک ہُݨ ساڈے وِچ نہِیں رِہا۔ اُہ آپ بھاویں سدا لئی وِچھڑ گِیا ہَے پر اُہدِییاں رچناواں سدا لئی گُجھّے سُیاد دا سۄما بݨِییاں رہِݨگِییاں۔

گارگی نُۄں مِلݨ گِلݨ دے مَۄکے تاں مَینُۄں کئی وار مِلے پر کدے کھُلّہ کے دِل دِییاں گلّاں نہِیں سی ہۄ سکِییاں۔ اِکیراں دِلّی دے اِںڈِیئن کاپھی ہائۄُس وِچ مَیں اُہنُۄں آپݨی کہاݨی ’اُڈدی دھُۄڑ دِسے‘ سُݨائی جِس وِچ دُلّے واگی تے گڈِّییاں والی دے اِشک دا بِرتاںت سی۔ اُہ ٹِبّے والی ڈھالُۄ کِکّر ہیٹھاں مِلے سن۔ پھِر کالی بۄلی ہنہیری آئی۔ ہنہیری وِچ ککھّ کاݨ ہی نہِیں اُڈِیا٬ اُنہاں دا اِشک وی اُڈ گِیا۔ اَیویں جذباتی جِہی کہاݨی سی۔ اُُدۄں مَیں دِلّی دے خالسا کالج وِچ اَیمّ. اے. دا وِدِیارتھی ساں تے لِکھݨا شُرُۄ ہی کِیتا سی۔ بِنا شکّ اُہ میری کچّی پِلّی لِکھت سی۔ پر گارگی کہِںدّا سُیاد آ گِیا۔ نال ہی اُہدا سُجھاء سی٬ “ہۄر وی سُیاد آئُںدا جے واگی تے گڈِّییاں والی بھۄگ وِلاس کردے۔ تیری کہاݨی وِچ تاں اُہ پْرِیت لڑی دے پِیار وِچ ای پئے رہے تے بِناں کُچھ کرے نِکھّڑ گئے۔ جے کہاݨی بݨائُݨی اَیں تاں اِہناں تۄں کروا کُچھ ناں کُچھ۔ نہِیں تاں تیرے پاتر کھُسرے لگّݨگے۔”

اُدۄں تاں مَینُۄں اینی سمجھ نہِیں سی پر ہُݨ سمجھداں کِہ اُہ مَینُۄں بھۄگ وِلاسی لیکھک بݨن دا گُر دسّ رِہا سی۔ اُہدِییاں آپݨِییاں لِکھتاں وی بھۄگ وِلاس دے کارِیاں نال لبریذ ہن۔ ’نںگّی دھُپّ‘ تے ’کاشنی وِہڑا‘ کامُک دْرِشاں نال بھرپُۄر ہن۔ پاٹھک سُیاد سُیاد وِچ پڑھی جاںدَے۔ آپݨے جاݨے اُہ سماج دا سچّ پیش کر رِہَے۔ اُہ لِکھدا ہَے٬ “اسلِیئت کی ہَے؟ سچّ کی ہَے؟ اِہ ہمیشاں ساپیکھک ہُںدّا ہَے۔ اِکۄ ویلے اِک اَۄرت جاں مرد بارے تِنّ ہذار جاں تِنّ لکھّ پْرتِیوِرۄدھی گلّاں سچّ ہۄ سکدِییاں ہن۔ سچّ کئی وار نںگّا ہُںدّا ہَے٬ کئی وار لُکِیا ہۄئِیا۔ کئی وار سادھ٬ کئی وار چۄر۔ مَیں سادھ تے چۄر دۄہاں نُۄں پھڑ کے پاٹھک دے ساہمݨے پیش کرنا چاہُںدّا ہاں۔”

گارگی دے رچے ریکھا-چِتّر پںجّابی دے ورتمان ساہِت دا اِتِہاس ہن۔ کوِییاں٬ لیکھکاں تے کلاکاراں وِچ ٹُۄݨیہاری کھِچّ ہُںدّی ہَے۔ اُنہاں دی ہر چِیذ وِچ پاٹھکاں تے سرۄتِیاں نُۄں دِلچسپی ہُںدّی ہَے۔ اُہ کِس ترہاں رچنا کردے ہن٬ کی پہِندے ہن٬ کِس کَیفے وِچ بَیٹھ کے بہِرے نُۄں کی آرڈر دِںدّے ہن٬ کِس ترہاں جھگڑا تے پِیار کردے ہن٬ اِہ سارِییاں گلّاں اِتِہاس بݨ جاںدِییاں ہن۔ گارگی لِکھدا ہَے٬ “مَیں پْرمپّراگت سماج دا آلۄچک ہاں٬ روائِتی کدراں تے روائِتی اِخلاک دا وِرۄدھی۔ آپݨا سچّ بںدّا خُد ڈھُۄںڈدا ہَے۔ کئی وار خُد نُۄں وی آپݨے سچّ دا پتا نہِیں ہُںدّا جۄ کئی وار رچن سمیں ہی اُگھّڑدا ہَے۔”

اُس نیں لۄہا کُٹّ٬ سَیل پتھّر٬ نواں مُڈھّ٬ کیسرۄ٬ کݨک دی بلّی٬ سۄہݨی مہِیںوال٬ دھُۄݨی دی اگّ٬ گگن مَے تھال٬ سُلتان رذِییا٬ سَۄںکݨ, مِرذا ساہِباں تے ابھِسارِکا پُۄرے ناٹک لِکھے ہن۔ کُیاری ٹِیسی٬ پتّݨ دی بیڑی٬ چاکُۄ تے پَیںتڑیباذ اِکاںگی ناٹک ہن۔ ککّا ریتا ناول ہَے اتے مِرچاں والا سادھ٬ ڈُلّہے بیر تے کالا امبّ کہاݨی سںگّْرہِ ہن۔ رںگّمںچّ تے لۄک ناٹک کھۄج پُستکاں اتے نںگّی دھُپّ سوَیجِیونی ناول ہَے۔ پتال دی دھرتی امرِیکا دا سفرناما ہَے۔ اُس دے ریکھا-چِتّراں دِییاں بہُچرچِت پُستکاں نِمّ دے پتّے٬ سُرمے والی اکھّ٬ کَۄڈِییاں والا سپّ٬ ہُسِین چِہرے٬ کاشنی وِہڑا تے شربت دِییاں گھُٹّاں ہن۔ اینا لِکھݨا تے دِلچسپ لِکھی جاݨا کھالا جی دا واڑا نہِیں۔ اُہدے ریکھا-چِتّراں دا آرمبھّ ہی بڑا کھِچّپائۄُ تے رَۄچِک ہُںدّا سی۔ راجِںدّر سِںگھّ بیدی بارے لِکھِیا ہَے٬ “کئی لۄک مُۄںہ مِیچ کے ہسّدے ہن۔ کئیِیاں دِییاں سِرف اکھّاں تے بُلّہ ہسّدے ہن۔ کئیِیاں دا مُۄںہ٬ مۄڈھے تے ڈھِڈّ ہسّدا ہَے۔ پر بیدی دا سارا وجُۄد ہسّدا ہَے-سافا٬ داڑھی٬ مُۄںہ تے گِٹّے وی۔” گُربخش سِںگھّ پْرِیت لڑی دا کھاکا اِکۄ واک وِچ کھِچّ دِتَّے-چِٹّی گۄل پگّ٬ بتّخ دے پراں ورگی چِٹّی داڑھی٬ چِٹّا چُۄڑِیدار پجاما تے چِٹّی اچکن۔ باوا بلوںتّ بارے لِکھِیا-باوا بلوںتّ دے ناں تۄں اِئۄں جاپدا ہَے جِویں ڈاکُۄ بںتّا سِںگھّ کئی سال ڈاکے مار کے سادھ ہۄ گِیا ہۄوے۔ کوی تارا سِںگھّ بارے لِکھدَے-اُہ شکل تۄں ترکھاݨ لگّدا ہَے۔ اتے ہَے وی۔ ہرِبھجن سِںگھّ دے ریکھا چِتّر دی شُرُۄیات اِںج ہَے٬ “ہرِ بھجن سِںگھّ کھُلّہی داڑھی والا اِک اجِہا دِئۄ ہَے جۄ نِکّے مۄٹے ساہِتکار نُۄں تُرت ہی بھکش کر جاںدا ہَے۔”

گارگی بھاویں ناٹک لِکھ رِہا ہُںدّا٬ بھاویں کہاݨِییاں٬ بھاویں ناول تے بھاویں ریکھا-چِتّر٬ ملّۄذۄری پاٹھکاں نُۄں اَۄرت دے اںگّاں ولّ لَے جاںدا۔ تارا سِںگھّ دے ریکھا-چِتّر دا لمکائِیا اںتّ ویکھۄ:

اُس اُتّر دِتّا٬ “تِنّ مہِینے ہۄئے مَیں اِک کوِتا شُرُۄ کِیتی سی٬ ہال تِیک مُکمّل نہِیں ہۄئی۔ اُہنِیں دِنِیں اِک اجِہا واکِیا ہۄئِیا جِس نیں مَینُۄں پْریرِیا۔ ساڈی گلی وِچ اِک کُڑی جوان ہۄ رہی سی۔ مہلّے دے سارے مُںڈّے اُس نُۄں تکّدے تے اکھّاں سیکدے۔ کُڑی وی کۄٹھے ’تے چڑھ کے وال سُکائُںدی ہۄئی مُںڈِّیاں نُۄں تکّدی۔ اِس کُڑی وِچ شباب اںگّڑائی لَیݨ لگّا سی۔ مَینُۄں کھِیال پھُرِیا کِہ اِس کُڑی دے اںگّاں وِچ سیک مگھ رِہا ہَے تے کُڑی دے نِتمبّاں وِچ گُلائیِیاں بھر رہِییاں ہن...۔” “نِتمبّاں کی؟” مَیں پُچھِّیا۔ “سںسّکْرِت وِچ اَۄرت دے اِس اںگّ نُۄں نِتمبّاں ہی آکھدے ہن۔” “نِتمبّاں دے کی ارتھ ہن؟” مَیں پھیر پُچھِّیا۔ “نِتمبّ نہِیں جاݨدے تُسِیں؟ اِہ تاں شبد ای اِہۄ جِہا...اِس دے ارتھ سپشّٹ ہن۔ شبداں دی دھُنی تۄں ہی کئی وار ارتھاں دا پتا لگّ جاںدا ہَے جِویں کَۄڑتُۄمبا٬ بھُچّر٬ بھڑۄلا-اِسے ترہاں اِہ شبد ہَے: نِتمبّ۔”

“مَیں نہِیں سمجھِیا۔” اُہ بۄلِیا٬ “کالِیداس نیں اَۄرت دی سُںدّرتا بِیان کردِیاں اُس دے جِسم دے اںگّاں نُۄں رُۄپمان کِیتا ہَے۔ اُہ ہمیشاں اُس سُںدّری دی سِفت کردا ہَے جۄ ہاتھی واںگ جھُۄلدی ہۄئی تُردی ہَے اتے جِس دے نِتمبّاں وِچ...۔”

مَیں آکھِیا٬ “تُۄں دس وار نِتمبّاں نِتمبّاں کِہَے۔ بڑا مُشکِل ہَے سںسّکْرِت دا اِہ شبد۔ پںجّابی وِچ اِس نُۄں کی آکھدے ہن؟” اُس آکھِیا٬ “جدۄں کُڑی جوان ہُںدّی ہَے تاں اُس دے اںگّاں وِچ گُلائیِیاں آ جاںدِییاں ہن...۔” “پٹّاں اُتے؟” “نہِیں گارگی ساہِب٬ پٹّاں اُتے نہِیں۔” “چھاتِییاں اُتے؟” “نہِیں جی٬ چھاتِییاں دی گُلائی دی گلّ نہِیں۔” مَیں ہَیران ہۄ کے پُچھِّیا٬ “پھیر ڈھاکاں اُتے؟” “بسّ...تُسِیں کُجھ نیڑے پہُںچّ گئے ہۄ۔ اُردُۄ وِچ اِس نُۄں کُۄلہے آکھدے ہن۔” “تُۄں اِس دا ناں کِئۄں نہِیں لَیںدا؟ اِس نُۄں سںسّکْرِت وِچ کِئۄں آکھدا سَیں؟”

تارا سِںگھّ٬ جۄ یاراں دۄستاں وِچ اشلِیل ٹِچّراں دا بادشاہ ہَے تے مذے نال ٹلّ ورگی گالہ کڈھّ سکدا ہَے٬ اِس سمیں شرما رِہا سی۔

اُس دے تیلِییا چِہرے اُتے سُرمئی سُرخی دَۄڑ گئی...

اِہ کوی تارا سِںگھّ دے ریکھا-چِتّر دا اںتّ ہَے۔ پاٹھک سۄچ سکدے ہن کِہ اںتّ نُۄں اینا لمکائُݨ دا کی متلب سی؟ اِہنُۄں کہِںدّے ہن-گارگی سٹائیِل۔

سںتّۄکھ سِںگھّ دھِیر بارے اُہ گلّ اِںج شُرُۄ کردا ہَے٬ “نِہںگّاں دے ڈیرے سویرے سویرے گھۄٹݨا کھڑکدا ہَے٬ پُجاری دے مںدّر وِچ ٹلّ٬ تے جِس گھر دھِیر ٹھہِرِیا ہۄوے اُتھے سویرے سویرے سُرمچُۄ کھڑکدا ہَے۔ ...دھِیر آکھدا ہَے٬ جد تک مَیں سُرما ناں پاواں مَینُۄں ساف نہِیں دِسدا۔ سُرمے نُۄں اُہ کچھہِرے تے جھگّے واںگ پائُںدا ہَے۔”

گارگی دسّدا ہَے کِہ دھِیر اُہدے کۄل دِلّی ٹھہِرِیا ہۄئِیا سی۔ اِک امرِیکن کُڑی تے اُس دا پتی مَینُۄں مِلݨ آئے۔ اُہ میرے مِتّر سن۔ نِئۄُیارک تۄں میرے لئی تۄہفا لَے کے آئے سن۔ امرِیکن کُڑی وِچۄں جۄبن سیک ماردا سی۔ دھِیر اِک کھُۄںجے بَیٹھا ویکھ رِہا سی تے گہُ نال اُنہاں دی اںگّریذی سُݨ رِہا سی۔ تُرن لگّے جد امرِیکن کُڑی نیں مَینُۄں تۄہفا دِتّا تاں شُکرِیئے وجۄں مَیں اُس دی گلّہ نُۄں چُمِّیاں۔ دھِیر بَیٹھا تاڑ رِہا سی۔ جد اُہ چلے گئے تاں اُس نیں مَینُۄں آکھِیا٬ “اُس دے پتی نیں نہِیں دیکھِیا؟” “دیکھِیا سی۔” “پھیر اُس نیں بُرا نہِیں منائِیا؟” “ناں۔ سگۄں جے مَیں ناں چُمّدا تاں بُرا منائُںدا۔” “کِئۄں؟” “اِہ اُنہاں دی سبھِئتا ہَے-متھّا ٹیکݨ واںگ۔”

دھِیر دا پْرتِیکرم سی٬ “چںگّی سبھِئتا ہَے کِہ مِلدِیاں سار چُمّی! تُۄں مَینُۄں اُس نال مِلائِیا سی۔ مَینُۄں کی سمجھدی ہۄویگی؟ سمجھدی ہۄویگی نِرا ڈھائۄُں ہَے۔ بلوںتّ٬ چُمِّییاں تاں اںگّریذ کُڑِییاں دِںدِّییاں نیں-گلّہ مکّی دے ٹُکّ ورگی! ساڈِییاں تۄں تاں جے چُمّی لَیݨی ہۄوے ڈھاہ کے لَیݨی پَیںدی ہَے-جِویں پشُۄ نُۄں کھُرِییاں لائُݨِییاں ہۄݨ!” پاٹھک اںدّاذا لا سکدے ہن کِہ اِہدے ’چ سچّ کِنّا ہۄویگا تے تڑکا کِنّا؟

چار بھراواں وِچ سِرف گارگی ہی پڑھِیا لِکھِیا سی۔ جِویں جٹّاں دے ٹبّر وِچۄں اِک مُںڈّے نُۄں پھَۄج وِچ بھرتی کروا دِتّا جاںدا ہَے اُویں گارگی نُۄں پڑھائی لئی چُݨ لِیا گِیا۔ اِہ چۄݨ وی بڑے اولّے ڈھںگّ نال ہۄئی۔ اُس دی ماں نیں پُتّاں نُۄں ڈیرے والے سادھ آتما نںدّ ساہمݨے کھڑھاء کے پُچھِّیا٬ “مہاراج٬ اِنہاں وِچۄں کِس دے ڈھِڈّ وِچ اکھّر پَیݨگے؟” جٹادھاری سادھ نیں مُںڈِّیاں ولّ تکّ کے اِک ولّ اُںگل کِیتی٬ ’اِس دے۔” تے اُہ بلوںتّ گارگی سی جِس نُۄں اُس دی ماں ساری اُمر بلںتّ ہی بُلائُںدی رہی۔

گارگی نیں آپݨے ریکھا-چِتّراں دے ناں کمال دے رکھّے۔ کِسے دا ناں دُدھّ وِچ براںڈی٬ کِسے دا سُرمے والی اکھّ٬ کِسے دا کَۄڈِییاں والا سپّ٬ ذہِر دا پُجاری٬ نانک شاہی اِٹّ٬ ناٹک دی نکڑدادی٬ بھْرِگُۄ رِشی تے کِسے دا کاڑھنی۔ کاڑھنی اجِیت کَۄر دا ریکھا-چِتّر ہَے۔ اجِیت کَۄر دے مُۄںہۄں بُلوائِئَے٬ “میرِییاں ہڈِّییاں بل گئیِیاں۔ دھُۄںیاں اُٹھ رِہَے۔ اُبّل رہی آں...کاڑنی واںگ...کدے کاڑھنی دا دُدھّ پِیتَے؟ کڑھ کڑھ کے لال گیرُۄ ہۄ جاںدَے۔”

گارگی نُۄں آپُۄں سِرجے سںوّاد کِسے ہۄر دے مُۄںہ وِچ پائُݨے آئُںدے سن۔ اجِیت کَۄر کہِںدّی ہَے٬ “بگانے شہِر وِچ دۄست اچار واںگ ہن٬ رۄٹی واںگ نہِیں۔ اِک وار مَیں بمبّئی گئی تاں اِک شام ترکالاں ویلے مَیرِن ڈرائیِو اُتے سمُںدّر دے کںڈھّے کںڈھّے تُردی گئی۔ رات ہۄ گئی۔ کۄلۄں لںگھّدے لۄک آکھدے ’ہَیلۄ سوِیٹ ہرٹ!’ تے ’ہئۄُ مچّ فار دی نائیِٹ؟‘ اُہناں دے پھِکرے جِویں کۄئی گِجگِجی چِیذ نںگّی پِٹھّ اُتے رِیںگدی ہۄوے۔ راتِیں تھکّ ہار کے واپس مُڑی۔ سمُںدّر دا کںڈھّا مَینُۄں اُداس کردا ہَے۔ کِہۄ جِہی مجبُۄری ہَے؟ بھُکھّ لگّݨی٬ رۄٹی کھاݨی٬ نِیںدر آئُݨی٬ پسِینا آئُݨا٬ نہائُݨا٬ نہُں کٹّݨے تے کِسے دی چھاتی اُتے سِر رکھّݨ لئی وِلکݨا۔ کی اِہ سارِییاں مجبُۄرِییاں اِکۄ پدھّر دِییاں ہن؟ سمجھ نہِیں آئُںدی...سمُںدّر مَینُۄں اُداس کردا ہَے۔ وِیران پہاڑ وی تے دُۄر دُۄر تک پھَیلِیا ریگِستان وی۔ کۄئی چٹّان٬ کۄئی ٹِبّا٬ کۄئی سُنّا واورۄلا...ہوا دا بُرج٬ گھُمّدا ہۄئِیا کھۄکھلا کُتب مِینار۔”

گارگی اجِیت کَۄر تۄں اجِہِییاں گلّاں اکھوا دِںدّا ہَے کِہ لِکھدِیاں سںگّ آئُںدی ہَے۔ سںتّ سِںگھّ سیکھۄں تۄں بُلوائِیا ہَے٬ “نںگّا جِسم بہُت ہُسِین چِیذ ہَے۔ پر اِس تۄں بدسُۄرت شَیء وی کۄئی نہِیں...کپڑِیاں دا تے منُکھّ دی سۄچ دا بڑا تُئلّک ہَے۔ جِہڑے لۄک پۄچ پۄچ کے پگڑی بنّہدے ہن تے ہر ویلے گھُٹّواں پجاما پائی رکھّدے ہن٬ اُنہاں دے کھِیال وی گھُٹّویں پجامِیاں ورگے ہُںدّے ہن...سمُںدّر دے ریتلے کںڈھّے اُتے لیٹ کے آدمی ہۄر ترہاں دِییاں گلّاں کردا ہَے تے اچکن پا کے ہۄر ترہاں دِییاں۔”

سیکھۄں دا اِک ہۄر سںوّاد سُݨۄ٬ “مَیں پںجّابی وِچ لِکھ لِکھ تے دیسی وِسکی پی پی اکّ گِیا ہاں۔ جی چاہُںدّا ہَے شَیمپین ہۄوے...وائیِن٬ اںگُّۄراں دا نشِیلا رس۔ اِتھے کی پِیئیِئے؟ بِہتر ہَے یُۄرپ جاواں تے اُتھے دس سال رہاں تے اِس جنم نُۄں سپھلا کراں۔” سیکھۄں نیں اِہ ہرگِذ نہِیں کِہا ہۄݨا۔ بلوںتّ گارگی جِیںدا ہُںدّا تاں جواب دِںدّا٬ “مَیں لیکھکاں دے مُۄںہۄں جۄ کُجھ بُلوائِیا٬ جے اُنہاں دے مُۄںہ ’تے نہِیں تاں دِل وِچ ذرُۄر سی!”

خُشوںتّ سِںگھّ بارے اُہ لِکھدا ہَے٬ “اُس نُۄں لۄکاں دے لُکے راذ٬ کمِینگی٬ درِیادِلی تے بیوکُۄفی بارے بیشُمار کِسّے یاد ہن۔ اُہ تِیوِییاں نال بھۄگ وِلاس کرن٬ اُہناں دے ٹھںڈھّے تے گرم سُبھاء بارے٬ اُہناں دِییاں چھاتِییاں تے پٹّاں بارے تے تُرت اِشکاں بارے مسالیدار گلّاں کردا ہَے۔ کافی پِیںدا جاں پان چبّدا اُہ ہسّ ہسّ دُۄجِیاں دی کھلّ لاہُںدّا ہَے۔ اُس دی نذر پاکھںڈّ نُۄں٬ ساہِتکاراں دِییاں پھڑھاں نُۄں٬ پُٹھِّییاں کِیمتاں نُۄں٬ وستراں دے اںدّرلے استر نُۄں٬ اںگِّییاں وِچ لُکے جِنسی رُۄپ نُۄں جھٹّ تاڑ جاںدی ہَے۔” اِہدے وِچ اِہۄ کُجھ لِکھݨا رہِ گِئَے کِہ گارگی وی اِہۄ کُجھ کردا ہَے! سِو کُمار بٹالوی نال اُہدا ٹھیکا سی۔ جدۄں اُہ چںڈِّیگڑھ تۄں دِلّی جاںدا تاں سِو نُۄں آپݨے نال لِجاںدا۔ ٹھیکا سی بِیئر دِییاں دۄ بۄتلاں٬ بھُنِّیا ہۄئِیا مُرگا تے تِیہ رُپئے نکد۔

دِلّی اُہ 27 کستُۄربا گاںدھی مارگ دے کُیاٹر وِچ رہِںدّا سی۔ نَۄکراں والا اُہ کُیاٹر اُس نیں دیش وںڈّ تۄں بائد 16 رُپئے کِرائے ’تے لَے کے اُس اُتے ساری اُمر کبذا جمائی رکھِّیا سی۔ مُکدّمیباذی ہۄئی پر اُس نیں کُیاٹر ناں چھڈِّیا۔ اُس وِچ سَیںکڑے کلاکار آئے تے گئے جِنہاں دا جِکر گارگی دِییاں لِکھتاں وِچ ہُںدّا رِہا۔ اُہ ٹِکاݨا اُہنے اُدۄں چھڈِّیا جدۄ اُہ مرن والا ہۄ گِیا۔ اُس دی دھی جنّت آپݨی ماں نال امرِیکا چلی گئی سی تے پُتّ منُّۄں پہِلاں مُمبّئی پھِر ہالِیوُڈّ پھِلماں وِچ چلا گِیا۔

گارگی نُۄں ڈنںشِّییا ناں دی بِماری لگّ گئی جِس نال پِچھلی ساری یاداشت جاںدی رہی۔ اُہ پرنِربھر ہۄ گِیا۔ پُتّر اُس نُۄں مُمبّئی لَے گِیا تے سیوا سمبھّال لئی سیوادار رکھّ دِتّا۔ اُہدے پُراݨے مِتّر اُہدا ہال چال پُچھّݨ جاںدے تاں اُہ کِسے نُۄں سِیاݨ ناں سکدا۔ اِتھۄں تک کِہ اُہ آپݨا ناں لِکھݨا وی بھُلّ گِیا۔ بُڈھاپے دے آخری دِن اُس نیں بڑے دُکھدائی کٹّے۔ آخر اُس دا دیہاںت مُمبّئی وِچ ہۄ گِیا تے اُس دے پھُلّ اُہدے پُتّ تے دھی نیں پِتا دی اِچھّا انُسار بٹھِںڈّے لِیا کے نہِر وِچ تارے۔

گارگی منُکھّ جاں سماج دے بِیبے راݨے چِہرے نُۄں چِتْرن دی تھاں اُہدے اںدّر چھِپی کالکھ نُۄں اُجاگر کردا رِہا۔ گارگی دی کلاکاری اِس گلّ وِچ سی کِہ اُہ گُربخش سِںگھّ واںگ سبھِّیا سلِیکے دا لیکھک بݨن دی تھاں کُدرتی خاہِشاں دا لیکھک بݨِیا۔ کُدرتی خاہِشاں تے سبھِّیا سلِیکے وِچ جد تک دُپھیڑ رہیگی بلوںتّ گارگی دے رچے ساہِت دی نیکنامی وی ہۄویگی تے تھۄڑھی بہُتی بدنامی وی۔

گارگی دے ریکھا-چِتّراں دا شاہکار سںگّْرہِ ’شربت دِییاں گھُٹّاں‘ ہَے۔ اِس وِچلے ریکھا-چِتّر گارگی دی شَیلی تے سُۄجھ دا کمال ہن۔ اِہ ریکھا-چِتّر متابِییاں واںگ لٹ لٹ بلدے تے ترہاں ترہاں دے رںگّ چھڈدے وِکھائی دِںدّے ہن۔ اُس وِچ چھتّی نامور لیکھکاں دے جِیون چِتّر ہن جِنہاں وِچۄں کئی ہستِییاں ہُݨ گارگی واںگ جِںدّا نہِیں۔ پر اُنہاں دی کلا٬ اُنہاں دے چِہرے٬ گلّاں تے اُنہاں دے جذبِیاں دی داستان اِنہاں شبد چِتّراں وِچ جِئۄُںدی ہَے۔ گارگی نیں اِس پُستک دے سمرپݨ پنّے اُتے لِکھِیا ہَے: اُس لیکھک نُۄں جۄ میری مَۄت پِچھّۄں میرے اُتے اجیہا ریکھا-چِتّر لِکھے۔