جِیتی آکھے سُݨ اُئے دِیپی٬
بُجھّ تُۄں میری بات۔
درشن سِںگھّ آشٹ دی کوِتا اںدّر تک دھُڑدھُڑی جِہی چھیڑ دِںدّی ہَے۔ سۄچدِیاں سۄچدِیاں من بچپن ولّ چلا جاںدا ہَے۔ دادا دادی چیتِیاں وِچّ گھُمّ جاںدے ہن۔ اجّ وی بابے دی سُݨائی بات جانی چۄر یاد آ جاںدی ہَے۔ اسِیں سُݨدے سُݨدے سَۄں جاںدے٬ اگلے دِن اُتھّۄں پھِر شُرُۄ کر دِتّی جاںدی۔ پھِر امبّۄ٬ متلب دادی دِییاں باتاں وی سُݨنِییاں۔ اُہ دِئۄ والی بات سُݨائُںدی ہُںدّی سی۔ پرِوار سںیُّکت اتے وڈّا سی۔ اکسر رات نُۄں رۄٹی تۄں بائد پَیںدِیاں سَۄںدِیاں باتاں بُجھارتاں رۄذ ہی سُݨن لگّ پَیںدے۔ اِہی باتاں جیکر دِنے سُݨن نُۄں کہِںدّے تاں دادی آکھدی٬ اِہ رات نُۄں ہُںدِّییاں نیں٬ دِنے ماما راہ بھُلّ جاںدا ہَے۔ بھۄلے من سی٬ ڈر جاںدے سی۔ بُجھارتاں٬ باتاں٬ اڑائُݨِییاں٬ بتَۄلِییاں تے پہیلِییاں سبھ اِکّۄ جِہے نام ہن۔ لگدا ہَے٬ اِس نُۄں پڑھے لِکھِیاں دی بھاشا وِچّ بُجھارتاں آکھدے ہۄݨ پر آم پیںڈُۄ بھاشا وِچّ باتاں کہِ دِںدّے ہۄݨ۔
سبھِّیاچار دے کئی انِکھّڑویں اںگّ ہُںدّے ہن٬ جِویں گِیت٬ واراں٬ کہاݨِییاں٬ بھںڈّ٬ آدِ۔ پر بُجھارتاں وی منُکھّی سبھِّئتا دا انِکھّڑواں اںگّ ہن۔ اِہ کدۄں چلِّییاں٬ کِسنے چلائیِیاں وارے کۄئی لِکھتی اِتِہاس نہِیں مِلدا۔ پر اِہ لۄک سبھِّیاچار دے نال ہی پَیدا ہۄئیِیاں ہۄݨگِییاں۔ پہِلی بات کِسنے پائی ہۄویگی٬ کَۄݨ ہۄویگا اِسدا نکّڑدادا٬ جاں نکّڑدادی؟ کِس چِیذ وارے اُسنے بات٬ بُجھارت پائی ہۄویگی۔ راتاں نُۄں وِہلے بہِکے اِہ وی اِکّ منّۄرںجّن دا سادھن ہُںدّا ہۄݨا ہَے۔ اِس وِچّ چھۄٹے بچّے تۄں لَیکے بذُرگاں تک اِسدے بھاگِیدار بݨدے ہن۔ اِہ لۄک دھارا پڑاء در پڑاء آپݨے آپ وِکاس کردی گئی۔ پر اِہ پکّا ہَے کِہ اِسدی ہۄںد رِگوید دے سمِیاں تۄں وی پُراݨی ہَے۔ رِگوید وِچّ وی کئی اِس ترہاں دی بُجھارتاں مِلدِییاں ہن۔ ہۄر دھارمِک گْرںتھّاں وِچّ وی اِسدِییاں اُداہرناں مِلدِییاں ہن۔
سمیں سمیں بُجھارتاں دے رُۄپ بدلدے رہِںدّے ہن۔ سمِیاں دے تکنِیکی ساذۄ سامان اِس وِچّ آپݨے آپ جُڑدے گئے۔ اجّ تۄں چالی پںجّاہ سال پہِلاں کُجھ وکھّرا سی٬ اجّ وکھّرا دَۄر ہَے۔ جِس ترہاں دِییاں چِیذاں دا رُجھان ہُںدّا ہَے٬ اُسے ترہاں دِییاں بُجھارتاں دا دَۄر بݨ جاںدا ہَے۔ بُجھارتاں کوِتا واںگ کِسے ترہاں دے تُکاںت٬ میل نُۄں جاں کِسے گِیت واںگ لَیء٬ تال٬ نِئم نُۄں نہِیں منّدِییاں۔ ہاں٬ کِسے چِیذ وارے اُپما کردے ہۄئے دِماگی کسرت کروائی جاںدی ہَے۔ دِماگ تیذ کرن لئی سبھ تۄں ودھِییا کسرت ہُںدّی ہَے۔ ودھّ گالڑی بںدّے کھڑھے کھڑھے اِس ترہاں دِییاں باتاں تِیار کر دِںدّے ہن۔ اُہ آلے دُیالے دِییاں چِیذاں نُۄں دیکھکے بُجھارت تِیار کر لَیںدے ہن۔ پر کُجھ بُجھارتاں امر ہۄ جاںدِییاں ہن۔ جۄ پِیڑھی در پِیڑھی اگّے چلدِییاں رہِںدِّییاں ہن۔
تھڑھے اُپّر تھڑھا
اُپّر لال کبُۄتر کھڑھا۔
اِس نُۄں سمبھّال لئی جاں لِکھتی رُۄپ وِچّ اِسدے بہُت کۄئی سبُۄت نہِیں مِلدے۔ اِہ ذبانی کلامی ہی اگّے ودھدی ہَے۔ اِس نُۄں سامبھݨ دی پہِلی کۄشِش لالا شِو دِیال اَیمّ اے اسِسٹَیںٹ اِںسپَیکٹر آپھ سکُۄلاں نیں وِیہوِیں سدی دے شُرُۄیات وِچّ کِیتی۔ اُس تۄں بائد کاپھی لیکھکاں نیں اِس وارے کۄشِش کِیتی ہَے۔ کاپھی کِتاباں اِس بارے چھپ چُکِّییاں ہن۔
باتاں ہر بھاشا وِچّ ہُںدِّییاں۔ اِنہاں نُۄں سُݨن سُݨائُݨ دا ڈھںگّ٬ سماں وکھّرا وکھّرا ہۄ سکدا ہَے۔ کِسے دے وِیاہ سمیں٬ کِسے دے کِسے سمیں۔ اپھرِیکا٬ امرِیکا٬ یُۄرپ٬ رُۄس٬ دیس پْردیس وِچّ اِنہاں دی ہۄںد مِلدی ہَے۔ کئی کوِییاں نیں آپݨِییاں رچناواں نُۄں باتاں واںگ ہی رچِیا ہَے۔
بُجھارتاں پںجّابی سماج دا انِکھّڑواں اںگّ رہِییاں ہن۔ وِیاہ ویلے چھںدّ وی اِسدا نیڑے دا ہی رُۄپ ہَے۔ دادے-دادی٬ نانے-نانی دی گۄدی کھیڈے ہر بچّے نیں اِسدا رس ماݨِیا ہَے۔ اِس وِچّ دِماغ دی کسرت٬ ہاسا مذاک٬ ہار جِتّ سبھ کُجھ مِلدا ہَے۔ ناں بُجھّ سکݨ ’تے ہار منّ لئی جاںدی ہَے جاں بھِیاں کہِ دِتّا جاںدا ہَے۔ پر اِسدی ہار وی جِتّ جِہی کھُشی ہی لَیکے آئُںدی ہَے۔ پُراݨے سمیں وِچّ بذُرگاں کۄل بہُت لمِّییاں باتاں وی ہُںدِّییاں سن٬ جۄ کئی کئی دِن چلدِییاں رہِںدِّییاں سن۔ تارِیاں دی چھاویں نال نال مںجّے ہُںدّے سن۔ اجّکلہ لۄک وکھّ وکھّ کمرِیاں وِچّ پَے جاںدے ہن۔ اِکہِری پرِوار پْرݨالی اتے بِجلی ذِںدّگی دے کارن نوِیں پِیڑھی اِسدا انںدّ نہِیں لَے رہی۔ باتاں بݨائُݨ والے آلے دُیالے نُۄں دیکھ کے ہی بات بݨا دِںدّے ہن۔ کئی باتاں پُۄرا ذۄر لواں دِںدِّییاں ہن۔ بہُتِییاں باتاں وکھّ وکھّ بھاشاواں وِچّ اِکّۄ جِہِییاں ہی ہُںدِّییاں نیں جاں بہُت نیڑے ہُںدِّییاں ہن۔ اُہناں دے اُتّر وی اِکّۄ جِہے مِلدے ہن۔ جِویں پںجّابی ہِںدّی دِییاں بہُت سارِییاں بُجھارتاں آپس وِچّ کاپھی مِلدِییاں ہن۔
ہری ڈبّی کالا مکان
اُس وِچّ بَیٹھا رُلدُۄ رام۔
(हरी डिब्बी काला मकान, उसमे बैठे कल्लू राम)
پںجّابی وِچّ وی بہُت پِیارِییاں باتاں مِلدِییاں ہن۔ اِس وِچّ ذِںدّگی٬ مَۄت٬ رُکھّاں٬ جانوراں٬ پںچھِّییاں٬ کھیتی دے سںدّاں٬ رسۄئی دِییاں چِیذاں٬ پھل٬ سبذِییاں٬ گھریلُۄ چِیذاں ہر چِیذ وارے سانُۄں باتاں مِلدِییاں ہن۔ جِویں اِکّ بہُ چلت تے پِیاری بات ہَے جۄ گھر دی کِسے چِیذ وارے پُچھّدی ہَے٬ “نِکّی جِہی کُڑی٬ لَے پراںدا تُری۔” = سُۄئی۔
اِسے ترہاں پںچھِّییاں بارے۔ اِکّ جانور اجِہا٬ جِسدی دُمّ پر پَیسا؟ = مۄر۔
بُۄٹے٬ پھسل بارے بہُت ہی پْرسِدھّ بُجھارت ہَے؛ ہری سی٬ من بھری سی٬ مۄتِییاں نال جڑی سی٬ بابا جی دے باغ وِچّ٬ دُشالا لئی کھڑھی سی؟ = مکّی دی چھلّی۔
جانور بارے وی اِکّ اُپما کِیتی گئی ہَے؛ چۄر دا دُشمݨ, بںدّے دا یار٬ پِیوے اِہ دُدھّ٬ مارے شِکار؟ = کُتّا۔
بہُت ہی لۄک مکبُۄلِیئت پْراپت بُجھارت ہَے جۄ کھُۄہ وارے دسّدی ہَے؛ آر ڈھاںگا پار ڈھاںگا٬ وِچّ ٹلّ-مٹلِّییاں٬ آئُݨ کُۄںجاں دیݨ بچّے٬ ندی ناوݨ چلِّییاں؟= چلّدا کھُۄہ جاں کھُۄہ دِییاں ٹِںڈّاں۔
بْرہِمںڈّ دِییاں چِیذاں دھرتی٬ سُۄرج چنّ تارِیاں وارے وی باتاں ہن؛ چَۄداں کُۄٹاں٬ چَۄداں چُبارے اُتّے کھیڈݨ دۄ وݨجارے٬ مَۄت کۄلۄں مردے نہِیں اُہ٬ کِسے کۄلۄں ڈردے نہِیں اُہ؟ = چنّ سُۄرج۔
مَۄسم٬ رُتّاں٬ سردی گرمی٬ ہنیری وارے بہُت ہی کھُۄبسُۄرت بُجھارتاں مِلدِییاں ہن؛ ساوݨ بھادۄں بہُت چلت ہَے٬ پۄہ-ماگھ وِچّ تھۄڑھی؟= مِیںہ۔
تُردی ہاں پر پَیر نہِیں٬ دیواں سبھ نُۄں جان٬ دۄ لپھذاں دی چِیذ ہاں٬ بُجھّۄ میرا نام؟ = ہوا
پھل پھرُۄٹ٬ سبذِییاں وارے وی اُپما الںکّار نال شِںگّارِییاں بُجھارتاں آم ہن: ہری-ہری گںدّل کچّ دا کۄٹھا٬ کچنار دِییاں پھلِییاں٬ شربت دے گھُٹّ٬ مِسری دِییاں ڈلِییاں؟ = ہدواݨا۔
سرِیر دے اںگّاں وارے بہُت ہی سۄہݨی بُجھارت مِلدی ہَے: دۄ کبُۄتر کۄلۄ-کۄلی کھمبھّ اُہناں دے کالے٬ ناں کُجھ کھاںدے ناں کُجھ پِیںدے ربّ اُہناں نُۄں پالے؟ = اکھّاں۔
اِنسانی رِشتِیاں دا بھیت دِںدِّییاں بہُت ہی ودھِییا بُجھارتاں مِلدِییاں ہن: اُۄٹھ ’تے چڑھدِیئے٬ مالہ پھڑیںدِیئے٬ اِہ تیرا کی لگدا؟ اُہدا تاں مَیں ناں نہِیں لَیݨا٬ میرا ناں ہَے جِییاں۔ اُہدی سسّ تے میری سسّ٬ دۄویں ماںواں-دھِییاں؟ = نُۄںہ سہُرا۔
تِنّ پِنِّییاں٬ گھِئۄ بھُنِّییاں٬ سسّ٬ نُۄںہ٬ نݨد٬ بھرجائی٬ ماںواں-دھِییاں اِکّ-اِکّ آئی؟ = سسّ نُۄںہ اتے دھی۔
نوِیں تکنالۄجی آئی اُہۄ جِہِییاں باتاں بݨ گئیِیاں: نِکّی جِہی کَۄلی٬ کنیڈا جاکے بۄلی؟ = ٹَیلِیپھۄن
اِسے ترہاں دی ہۄر وی اُداہرناں مِلدِییاں ہن: دھرتی تۄں مَیں رِیںگ کے٬ ہوا وِچّ تاری لاواں٬ تک کے آپݨا تھاں-ٹِکاݨا٬ پھِر دھرتی ’تے آواں؟ = ہوائی جہاذ۔
لۄہے دی بھمبِّیری٬ پِیوے اِہ تیل٬ دَۄڑے اِہ جدۄں٬ مات کرے ریل؟ = مۄٹر کار۔
آم ورتۄں دِییاں گھریلُۄ چِیذاں وارے وی بہُت ہی ودھِییا بُجھارتاں مِلدِییاں ہن: نہیر گھُپّ٬ نہیر گھُپّ٬ نُۄںہ نیں ماری ٹکّر٬ سہُرا پھِر چُپّ؟ = کُںجّی اتے جِںدّرا۔
ڈبّ-کھڑبّی بکّری٬ ڈبّی اُہدی چھاں٬ چلّ میری بکّری٬ کلّہ والی تھاں؟ = مںجّا۔
رسۄئی نال سمبّںدھِّت بُجھارت: تھلّے گۄہے دی پںسّیری٬ اُتّے لۄہے دی پںسّیری٬ اُتّے گُدگُدِییاں پٹھاݨ? = پاتھِییاں توا اتے رۄٹِییاں۔
اِہ پںجّابی جِیون دی ودھِییا وِدھی ہَے۔ اِکہِری پرِوار پْرݨالی نیں اِس چِیذ نُۄں کھتم کر دِتّا ہَے۔ بچّے مۄبائِل ’تے لگّے رہِںدّے ہن٬ جاں سارا دِن کِتاباں دے بۄجھ ہیٹھ دبّے رہِںدّے ہن۔ جِتھّے بُجھارتاں نال بچِّیاں دے دِماغ تںدّرُست رہِںدّے سی٬ اُتھّے اِسدے بہُت سارے پھائِدے سن۔ سکُۄلاں وِچّ پِچھلے سمیں تۄں اِس نُۄں سویر دی سبھا وِچّ شُرُۄ کرنا ودھِییا سںکّیت ہَے۔ پر اِس لئی بہُت کمّ کرنا باکی ہَے۔
* * * * *