اِس سمیں جیکر تُہاڈی اُمر 55 سال تۄں ودھّ ہَے تاں تُسِیں آپݨے آپ ’تے پھکھر مہِسُۄس کرِئۄ٬ کِئُںکِہ تُسِیں اِس دھرتی دی سبھ تۄں رۄچک پِیڑھی دے اِنسان ہۄ۔ اِس اُمر دے مرد٬ اَۄرتاں منُکھّی سبھِّئتا دی اجِہی پِیڑھی دے لۄک ہن٬ جِنہاں ورگے لۄک اِس دھرتی ’تے پہِلاں کدے ناں ہۄئے ہۄݨگے۔

اِس دَۄر دے لۄکاں نیں کھیتاں وِچّ ڈںگّر چارے٬ پٹھّے وڈھّے٬ پںڈّاں چکِّییاں٬ کھڈِّییاں ’تے کھیس٬ درِییاں بُݨے٬ کںدھّاں کںدھّۄلِییاں لِپِّییاں٬ کھیتاں دے بنِّیاں ’تے بہِ کے رۄٹِییاں کھادھِییاں٬ لسِّییاں پِیتِییاں٬ کھُۄہ وگدے ویکھے٬ پھلہے چلائے جاں چلائُںدے لۄکاں نُۄں دیکھِیا اتے اجّ دا اِںٹرنَیٹّ دا آدھُنِک دَۄر وی دیکھ رہے ہن۔

اجّ تۄں سٹھّ-ستّر سال پہِلاں پںجّاب دے کِسے گھر وِچّ ٹی وی نہِیں سی۔ کِسے پِںڈّ/شہِر جاں گلی مُہلّے جدۄں کِسے گھر پہِلی وار لکّڑ دے پھریم والا ٹی وی آئِیا تاں لۄکاں نیں ٹۄلِییاں دے رُۄپ وِچّ پہِلی وار اُس گھر جا کے ٹی وی دیکھِیا اتے وِگِیان دے اِس کْرِشمیں اگّے ساڈے لۄک ہَیران ہۄئے۔ اِکّ سماں سی جدۄں کِسے اِکّ پِںڈّ وِیاہ ’تے توِیاں والا سپِیکر وجّدا ہُںدّا سی تاں دُۄجے پِںڈّ دے لۄک گائُݨ سُݨن لئی اُس پِںڈّ دے نیڑے کِسے راہ جاں نہِر ’تے جا کھڑھدے ہُںدّے سن۔ اِسے دَۄر وِچّ جدۄں لۄکاں نیں ٹیپ رِکارڈ تۄں پہِلی وار وجّدے گِیت سُݨ تاں ہَیران ہۄئے۔ اِنہاں سمِیاں وِچّ پںجّاب دے لۄکاں نیں گڈِّیاں٬ بلداں٬ اُۄٹھاں٬ ٹاںگِیاں اُتّے وی جںجھّاں٬ براتاں جاںدِییاں دیکھِییاں تے اجّ دا پْری-وَیڈِںگّ دا دَۄر وی دیکھِیا۔ اِہ اُہ دَۄر سی جدۄں پںجّابی کھُشی وِچّ چاںگراں ماردے سن٬ اُچّی اُچّی ہسّدے سن۔ چاگراں جاں کھںگھُّۄرا مارن تۄں اکسر لڑائیِیاں وی ہۄ جائِیا کردِییاں سن۔ پِںڈّاں تۄں شہِراں ولّ آواجائی ذِیاداتر ٹاگِیاں ’تے ہُںدّی سی۔ بھار ڈھۄݨ لئی دۄ بلداں جاں جھۄٹِیاں والے گڈّے اتے مالوے وِچّ اُۄٹھ ورتِیا جاںدا سی۔ دُۄر دُراڈے رِشتیداری وِچّ جاݨ لئی ماݨ نال ’سالم ٹاںگا‘ وی کِیتا جاںدا سی۔ بِیتے 60 سال پںجّاب وِچّ وڈِّییاں تبدِیلِییاں دے سال سن۔

اِسے دَۄر وِچّ اَۄرتاں مرد پِںڈّ دی بھٹھّی تۄں داݨے بھُنّائُںدے اتے کھاںدے۔ ہر پِںڈّ وِچّ چَۄلاں دِییاں دیگاں لاہُݨ/بݨائُݨ والے کُجھ بںدّے ہُںدّے سن۔ لۄک چَۄلاں دی دیگ لاہُںدّے تے پِںڈّ دے وڈّے چھۄٹے لۄک اکسر آپݨِییاں جھۄلِییاں وِچّ پوا کے چَۄل کھاںدے۔ لۄہڑِییاں وںڈِّییاں ہی نہِیں سی جاںدِییاں٬ مںگِّییاں وی جاںدِییاں سن۔ اَۄرتاں ولّۄں آناج دا ہتھِّیں پِیہݨ کرنا٬ رۄذ پکائِیا جاݨ والا آٹا آپݨے ہتھِّیں گھر دی چکّی ’تے پِیسِیا جاںدا سی۔ اِسے سمیں دَۄران ہی آن لائیِن پَیکٹ بںدّ بذارُۄ رۄٹی دا دَۄر وی شُرُۄ ہۄئِیا۔ ہر شام پِںڈّاں وِچّ ہر اُمر دے مُںڈّے کُڑِییاں رل کے لُکݨ-مِیچی/لُکݨ-مِیٹی کھیڈدے۔ اِس تۄں اِلاوا گُلّی ڈںڈّا٬ کھِدّۄ کھُۄںڈی٬ باںدر کِلّا٬ کۄٹلا-چھپاکی٬ باراں-ٹاہݨی ورگِییاں کھیڈاں کھیڈِییاں جاںدِییاں۔ ہر پِںڈّ دے باہروار پڑُلّ بݨائے جاںدے تے اِنہاں تۄں چھالاں مارِییاں جاںدِییاں۔ اِس دَۄر وِچّ کھیڈاں ہی منۄرںجّن اتے کسرت دا سادھن سن٬ اِس لئی ہَیلتھ کلبّاں دی لۄڑ نہِیں سی۔ کۄٹھے کںدھّاں لِپّݨ لئی پِںڈّ دے چھپّڑ وِچّۄں مِٹّی کڈھّی جاںدی۔ لِپِییاں کںدھّاں ’تے سائُݨ مہِینے بارشاں پئیِیاں تے‘ اُہ مِٹّی کھُر کے مُڑ چھپّڑ وِچّ گئی تے سردی دے شُرُۄ ہُںدِّیاں مُڑ اُہی امل دُہرائِیا جاںدا۔ اِس دَۄر وِچّ لۄک اکسر بالݨ لَیݨ لئی رُکھّاں ’تے چڑھدے سن۔ رُکھّاں تۄں ڈُۄمݨے چۄںدے سن تے آپݨے ہتھِّیں کڈھّے شہِد دے سواد نُۄں چکھّدے سن۔ اِسے دَۄر وِچّ سرکاری مُلاذماں ماسٹراں٬ پٹوارِییاں٬ تہِسِیلداراں نُۄں گنّے اتے ساگ تۄڑ کے دِتّے جاںدے دن٬ کھُش کِیتا جاںدا سی۔ جوانی وِچّ بہُتے پںجّابی وڈّے چھۄٹے گھۄل گھُلّدے٬ کبڈِّییاں کھیڈدے اتے لمِّییاں اُچِّییاں چھالاں ماردے٬ ہر سائُݨ مہِینے درِیاواں٬ ندِییاں٬ نَییاں دے کںڈھِّیاں تۄں کاہی وڈھّ کے٬ وٹّ کے پِپّلاں٬ بۄہڑاں ’تے پِیگھاں پائیِیاں اتے جھُۄٹِییاں جاںدِییاں سن۔ اِس دَۄر دے لۄکاں نیں گھۄڑِیاں٬ اُۄٹھاں اتے گڈِّیاں ’تے مِیلاں تک سپھر کِیتا ہُݨ مہِںگِّییاں گڈِّییاں اتے ہوائی جاہاذاں دا دَۄر وی دیکھِیا۔

بِیتے 60 کُ سالاں دے پںجّاب وِچّ دھِییاں٬ بھَیݨاں٬ نہُںیاّں نُۄں آپݨے اںدّر چھُپِییاں کلاواں نُۄں دِکھائُݨ دے بہُت سارے مَۄکے سن۔ اِہ وِیاہاں شادِییاں ’تے گِیت گائُںدِییاں۔ نویں گِیت گھڑدِییاں۔ اِنہاں نیں پِںڈّ دی مُڈھلی سنئت چرکھے نال سُۄت کتِّیا٬ کھیس٬ درِییاں٬ پکھِّییاں٬ نالے اِنہاں نیں گھر وِچّ بݨائے۔ ہر سال اِنہاں نیں کںدھّاں٬ کںدھّۄلِییاں لِپِّییاں٬ اُنہاں ’تے ویلاں بُۄٹے پا کے آپݨی کلا دا پْردرشن کِیتا۔ اِس اُُمر دے کُجھ بںدِّیاں نیں جھگّے پائے٬ چادرے بنّہے تے مگرۄں پَیںٹاں٬ شرٹاں پائیِیاں تے ٹائیِیاں وی لائیِیاں۔ سدِییاں تۄں چلّی آ رہی اَۄرتاں دے گھُںڈھّ کڈھّݨ دی رِیت وی اِسے سمیں دَۄران ہی کھتم ہۄئی۔

بِیتے ویلے دے پںجّاب وِچّ پڑھاکُۄ گھرۄں بۄرِییاں لِجا کے اُنہاں ’تے بہِ کے پڑھے٬ پھٹِّییاں پۄچدے٬ سلیٹاں ساپھ کردے تے اُنہاں اُتّے لِکھدے۔ رات نُۄں اِہ دِیوے جاں لالٹَیݨ دے چانݨ وِچّ پڑھے۔ ماسٹراں تۄں کُٹّاں ماراں کھا کے اِس دَۄر دے لۄک ڈی سی٬ وی سی٬ گورنر بݨے٬ اُچِّییاں پدوِییاں ہاسل کِیتِییاں تے کُجھ وِچّے پڑھائی چھڈّ کے مال دے چھیڑُۄ وی بݨے۔ اِہ اُہ دَۄر سی جدۄں کِسے نُۄں پہِلی وار سائیِکل کھرِیدݨ دا اِنا چاء چڑھدا سی٬ جِنّا ہُݨ کِسے نُۄں مہِںگّی گڈّی کھرِید کے وی نہِیں چڑھدا۔

گھۄڑے ’تے چڑھ کے دُۄجے پِںڈّ رِشتیداری ’تے جاݨا٬ گل وِچّ دُنالی بںدُّۄک پا کے تُرنا وی وڈّی شان سمجھِیا جاںدا سی۔ گھر وِچّ ریڈِیئۄ جاں سکُۄٹر ہۄݨا وی اِس دَۄر وِچّ امِیری دی نِشانی سی۔ اِسے دَۄر وِچّ مِلݨ آئے پراہُݨے رِشتیداراں کۄل دۄ دۄ ہپھتے رِہا کردے سن۔ گنّے پِیڑن والے ویلݨے بلداں نال جۄئے جاںدے سن۔ گُڑھ بݨا کے اِسدِییاں مٹِّییاں بھرِییاں تے گُڑ دِییاں چاہاں بݨا بݨا کے پِیتِییاں جاںدِییاں سن۔ آئے گئے پراہُݨے لئی وِشیش کھںڈّ دی چاہ بݨدی سی۔ اِس دَۄر وِچّ کھُۄہ دے کُتّے دی ٹِک ٹِکّ کھیتاں وِچّ آم سُݨدی سی اتے ٹِںڈّاں تۄں ڈِگدِییاں پاݨی دِییاں دھاراں نُۄں دیکھِیا جا سکدا سی۔ پِچھلا اِہ دَۄر ہُݨ تسوِیراں بݨ کے رہِ گِیا ہَے۔ کاڑھنی دا دُدھّ پںجّابِییاں دی اِکّ وِشیش کھُراک سی جۄ ہُݨ نہِیں رہی۔ کُۄںڈے وِچّ گھۄٹݨے نال رگڑی مُۄںگرِیاں دی چٹنی دا وی اِکّ آپݨا وکھّرا سواد ہۄئِیا کردا سی۔

اِس دَۄر وِچّ گھراں وِچّ بِجلی دا پْرویش ہۄئِیا٬ لاٹُۄیاں٬ بلباں اتے ہُݨ اَیل ای ڈی اتے رِیمۄٹ نال چلّݨ والِییاں لائیِٹاں دا جماناں وی اِس دَۄر نیں دیکھِیا۔ اِس سمیں کھیتی نال جُڑے بہُت سارے کمّ سن٬ جِویں مکّی دِییاں چھلِّییاں کُٹّݨا٬ باجرا٬ جوار دے بِیج کڈھّݨے٬ سݨ کڈھّݨی٬ رسّے وٹّݨے آدِ۔ اِس دَۄر دے لۄکاں نیں اِکٹھّے بہِ کے دھُۄݨِییاں سیکِییاں٬ چھپّڑاں ٹۄبھِیاں اتے وگدِییاں آڈاں دا پاݨی پِیتا۔ اِہ اُہ لۄک ہن٬ جِنہاں نیں اِہ مُہاورا وی ہذاراں وار ورتِیاں کِہ ’پاݨی کِہڑا مُلّ وِکدا ہَے۔‘ ہُݨ پاݨی دِییاں بۄتلاں٬ کپّ مُلّ وِکدے وی اِسے دَۄر نیں ویکھے۔ اِہ اُہ سماں سی جدۄں پںجّاب دے کئی کھِتِّیاں وِچّۄں دھرتی ہیٹھ ٹۄئِیا کڈھّ کے پاݨی پِیتا جا سکدا سی۔ سُکھّساںد پُچھّݨ لئی آپݨِیاں نُۄں چِٹھِّییاں لِکھِییاں جاںدِییاں سن٬ آئیِیاں چِٹھِّییاں نُۄں سامبھ سامبھ رکھِّیا تے آئُݨ والی چِٹھّی نُۄں بیسبری نال اُڈِیکِیا جاںدا سی۔ اِسے سمیں نیں چِٹھِّییاں دے اِس دَۄر نُۄں آپݨے اکھِّیں کھتم ہُںدِّیاں وی دیکھِیا٬ چِٹھّی دی تھاں اَیسّ اَیسّ اتے اِیمیل دے دَۄر دی شُرُۄیات ہۄئی۔

بِیتِیا سٹھّاں کُ سالاں دا دَۄر اِنا وچِتّر دَۄر سی٬ اِس دَۄر وِچّ لۄکاں نیں ذمانے نُۄں بدلدے دیکھِیا ہَے۔ اِہ اجِہا سماں سی جِس نال منُکھّی سبھِّئتا اُکّا ہی تبدِیل ہۄ گئی۔ اِنہاں سالاں دَۄران اِکّ آم اَۄست منُکھّ کۄل اُہ سادھن آ گئے٬ جۄ اجّ تۄں دَۄ سَۄ سال پہِلاں راجِیاں٬ مہاراجِیاں کۄل وی نہِیں سن۔ نِشچِت ہی اِہ دُنِییاں چںگّی ہۄئی ہَے۔ منُکھّ دے دُکھّ تکھلِیپھاں٬ اِلاج٬ سُکھ سہُۄلتاں تیذی نال وِکسِت ہۄئیِیاں ہن اتے ذِںدّگی سَۄکھی ہۄئی ہَے۔

اِہ سچّ ہَے کِہ دُنِییاں پہِلاں دے مُکابلے کاپھی ہدّ تک سۄہݨی بݨی ہَے۔ پر اِسدے باوجُۄد وی منُکھّ دِییاں مانسِک اُلجھݨاں پہِلاں نالۄں وی ودھ گئیِیاں ہن۔ وِگِیانک ترکّی کرکے سںچّار سادھناں وِچّ اِس دَۄر وِچّ وڈِّییاں تبدِیلِییاں واپرِییاں۔ مِیلاں دُۄر بَیٹھے کِسے آپݨے نال اسِیں اِکّ کلِکّ کرکے رابتا کر سکدے ہاں۔ اِسدے باوجُۄد وی اِس دَۄر وِچّ منُکھّ منُکھّ تۄں دُۄر ہۄئِیا ہَے٬ ساڈِییاں آپسی دُۄرِییاں ودھِییاں ہن۔ ساڈے رِشتِیاں وِچّ پیتلاپݨ آئِیا ہَے۔ منُکھّ دی شاذِسی پْروِرتی پْربل ہۄئی ہَے٬ سربتّ دے بھلے دا سںکّلپ پِچھّے پَے گِیا ہَے۔ دھرم٬ راجنِیتی٬ سبھِّیاچار اتے سِکھِّیا دے کھیتر وِچّ وپارک پکھّ اگّے ہۄ گِیا ہَے۔ ساڈے اِس دَۄر وِچّ کمِشن٬ مِلاوٹ اتے رِشوتکھۄری دا امل بڑی تیذی نال ودھِیا ہَے۔ اِسے دَۄر وِچّ منُکھّ نیں مانوی گُݨاں نالۄں وِکھاوے دی منۄبِرتی نُۄں ودھّ ترجِیہ دِتّی ہَے اتے کئی ترہاں دِییاں سرِیرک اتے مانسِک سمسِّیاواں سہیڑ لئیِیاں ہن۔

سمیں دے اِس دَۄر وِچّ اسِیں اِکّ بڑے مہتّوپُۄرن مۄڑ ’تے ہاں۔ اگلے کُجھ کُ سالاں وِچّ وِچّ اے آئی مشِیناں (رۄبَۄٹ) منُکھّ نُۄں مات کر جاݨگے۔ اسِیں اِکّ اسلۄں نویں دَۄر وِچّ پْرویش کر جاواںگے۔ اسِیں اِس سمیں اے آئی بھاو آرٹِیپھِیشل اِںٹَیلِیجَیںس (بݨائُٹی سمجھ) دے دَۄر وِچّ پْرویش کرن والے ہاں۔ اِس تۄں کُجھ سال مگرۄں جِئۄں ہی اسِیں اے جی آئی (آرٹِیپھِیشل جنرل سمجھ) وِچّ پْرویش کراںگے تاں اِہ دُنِییاں اُکّا ہی تبدِیل ہۄ چُکّی ہۄویگی۔ اِہ دَۄر اِنا ہَیرانِیجنک ہۄویگا کِہ اِسدا پھِلہال اسِیں کِیاس وی نہِیں کر سکدے۔ بِیتِیا 60-70 سال دا سماں بڑا رۄچک سی۔ اِس دَۄران ہۄئے لۄک وی ساڈی سبھِّئتا دی بیہدّ رۄچک پِیڑھی دے لۄک سن٬ جِنہاں بارے ہۄر وی لِکھِیا جاݨا چاہِیدا ہَے۔

* * *

کُجھ شبد میرے ولّۄں:

1963 وِچّ مَیں آپݨے رِشتیداراں نُۄں مِلݨ یُۄپی گِیا۔ ساڈے رِشتیدار یُۄپی دے ذِلہے رامپُر٬ تہِسِیل رامپُر دے پِںڈّ کھںڈِّیئے وِچّ رہِںدّے ہن۔ اُتھّے مَیں مہِینا کُ لاگے-چاگے گھُمِّیا۔ اِک دِن اُسے پِںڈّ دا اِکّ وسنِیک مَینُۄں پُچھّݨ لگّا٬ “آپ پںجّاب سے کَیسے آئے؟”

“گاڑی سے۔” مَیں سںکھّیپ جِہا اُتّر دِتّا۔

لاگے ہی اِکّ بَیل-گڈّی جا رہی سی۔ اُہ وِئکتی بَیل-گڈّی ولّ اِشارا کردِیاں بۄلِیا٬ “ییہ گاڑِییاں پںجّاب کۄ بھی جاتی ہَے؟”

جے مَیں گڈّی (ریل گڈّی٬ ٹرین) کدے ناں دیکھی ہُںدّی٬ اُس وِچّ سپھر ناں کِیتا ہُںدّا تاں سۄچݨا مَیں وی اُسے وِئکتی واںگ ہی سۄچݨا سی۔

... اوتار گِلّ۔

* * * * *