راجِںدّر راذ سودّی کہاݨِیکار سی٬ اُسدِییاں دۄ پُستکاں ہواڑ (1964) اتے ذِںدّگی دا چِہرا (1967 ) وِچّ پْرکاشت ہۄئیِیاں سن۔ اجے اُہ ساہِتک کھیتر وِچّ ستھاپت ہۄݨ جا ہی رِہا سی کِہ اچانک اِس سںسّار نُۄں الوِدا کہِ گِیا۔ اِس کرکے اجے اُہ اِنہاں پُستکاں نال ساہِتک کھیتر دے پہِلے پڑاء وِچّ ہی سی۔ اُنہاں دے لڑکے راجدِیپ سِںگھّ تُۄر غذلگۄ نیں اُنہاں دۄہاں پُستکاں نُۄں ’ذِںدّگی وِکدی نہِیں‘ دے نام ہیٹھ اِکّ پُستک دے رُۄپ وِچّ پْرکاشت کرکے آپݨی ساہِتک وِراست نُۄں سمبھّالِیا ہَے۔

اِس کہاݨی سںگّْرہِ وِچّ کُل 31 کہاݨِییاں ہن۔ اِہ سارِییاں کہاݨِییاں سماجِک وِسںگّتِییاں دی بات پائُںدِییاں ہن۔ کہاݨِیکار نیں سماجِک بُرائیِیاں نُۄں آدھار بݨاکے وکھّ-وکھّ ونّگِییاں والے وِشے چُݨکے کہاݨِییاں لِکھِییاں سن۔ اِنہاں کہاݨِییاں وِچّ کئی رںگّ ویکھݨ نُۄں مِلدے ہن۔ مُکھّ تَۄر ’تے سماجِک تاݨے-باݨے وِچّ اَۄرتاں نال ہۄ رہِییاں سماجِک٬ آرتھِک اتے بھاوناتمِک ذِیادتِییاں بارے ہن۔ کہاݨی سںگّْرہِ دی کھاسِیئت اِہ ہَے کِہ اِس دی شَیلی سرل تے گلّباتی ہَے٬ جِویں دِہاتی لۄک آپس وِچّ رۄذ مرہا دے جِیون وِچّ وِچردِیاں سُبھاوک ہی گلّاں-باتاں کردے ہۄݨ۔ جے مَیں اِہ کہِ لواں کِہ اُسدے ادھِیاپک ہۄݨ دے ترذبے دا نچۄڑ ہن٬ تاں وی کۄئی اتکتھنی نہِیں ہۄویگی۔

سہِجتا نال کہاݨِییاں لِکھِییاں گئیِیاں سن٬ جِنہاں وِچّ دِہاتی شبداولی دی ورتۄں کِیتی گئی ہَے۔ کہاݨِییاں پڑھکے کئی وار ایداں مہِسُۄس ہُںدّا ہَے کِہ پاٹھک آپݨے پِںڈّ دی ستھّ وِچّ بَیٹھا گل-بات سُݨ رِہا ہَے۔ بہُتِییاں کہاݨِییاں وِچّ دِہاتی پْرکْرِتک ماہَۄل سِرجِیا ہۄئِیا ہَے۔ اِکّ کِسم نال دِہاتی لۄکدھارا دے سارے رُۄپ اِنہاں کہاݨِییاں وِچّ ویکھݨ نُۄں مِلدے ہن۔ نِکّے-نِکّے سرل واکاں راہِیں دِہاتی اتے نِیم شہِری لۄکاں دی بۄل چال٬ وِوہار٬ سلِیکا٬ رہِݨ-سہِݨ تے شِشٹاچار دِییاں اُداہرنا مِلدِییاں ہن۔ اِسترِییاں دی مانسِکتا دا منۄوِشلیشݨ باکمال ہَے۔ لگپگ ہر کہاݨی دے مُکھّ اتے سہائِک پاتراں بھاویں اِستری ہۄوے جاں مرد اُنہاں دے منۄوِشلیشݨ کِیتے گئے ہن۔ کھاس تَۄر ’تے اَۄرتاں دا منۄوِشلیشݨ اجِہے ڈھںگّ نال کِیتا گِیا ہَے٬ اِئۄں لگّدا ہَے جِویں ہر اَۄرت اجِہے ہالت وِچّۄں لںگھّ رہی ہَے۔ اَۄرت دِییاں بھاوناواں کھاس تَۄر ’تے دِہاتی اَۄرتاں دا بہُت ہی بارِیکی نال وِشلیشݨ کِیتا گِیا ہَے۔

بہُتِییاں کہاݨِییاں سِمبّالِک ڈھںگّ نال لِکھِییاں گئیِیاں ہن۔ ’ذِںدّگی دا چِہرا‘ اتے ’بھُکھّ ہی بھُکھّ‘ دۄویں کہاݨِییاں جںگّ دی بربادی دی داستاں پیش کردِییاں ہن۔ وَیسے فَۄجی ذِںدّگی نال سمبّںدھّت لگپگ ادھّا درجن کہاݨِییاں ہن۔ فَۄجِییاں دِییاں پتنِییاں دِییاں منۄبھاوناواں وی سِمبّالِک تَۄر تے پْرگٹائیِیاں گئیِیاں ہن۔ کہاݨِییاں وِچّ اِہ وی درسائِیا گِیا ہَے کِہ بہُتے مرد اَۄرتاں دِییاں بھاوناواں دی آپݨی بیسمجھی کرکے کدر نہِیں کردے٬ اُہ اَۄرت نُۄں آپݨی غُلام ہی سمجھدے ہن۔ ’سفَید داغ‘ کہاݨی وِچّ کِیپاں دا وِیاہ ناں کرنا٬ اُسدی شرافت اتے سرِیر وِچّ نُکس ہۄݨا وِکھائِیا گِیا ہَے۔ اجِہی ستھِتی وِچّ کِیپاں دی مانسِکتا دی اݨویکھی ہۄ رہی ہَے۔ مُہبّت دی تاںگھ تاں ہر اَۄرت وِچّ ہُںدّی ہَے٬ پْرںتُّۄ کِیپاں دِییاں بھاوناواں دی بیکدری ہۄ رہی ہَے۔ اُہ آپݨی ذبانی کُجھ وی کہِݨ دی ہِمّت نہِیں کردی۔ اِس کہاݨی وِچّ اَۄرتاں سمبّںدھّی منۄوِشلیشݨ کرکے اَۄرت دِییاں بھاوناواں دا پْرگٹاوا کِیتا ہَے۔

اِسے ترہاں ’نذراں بۄلݨ’ کہاݨی وِچّ اِہ سابت کِیتا ہَے کِہ جیکر مُہبّتی سمبّںدھّ سمبھّالے جاݨ تاں بِہتر ہُںدّا ہَے٬ اِس گلّ نُۄں کہاݨی وِچّ لِکھِیا گِیا ہَے٬ کُتّے وی سمجھدے ہۄئے کچھہِرے نُۄں چھڈّ دِںدّے ہن٬ کِئُںکِہ جیکر اُہ دۄویں کھِچدے رہے تاں اُہ لِیرۄ لِیر ہۄ جاویگا٬ سماجِک سمبّںدھّ وی اِسے ترہاں سامبھݨے چاہِیدے ہن٬ بھاو ہر مسلے دا ہلّ مُہبّت ہُںدّا ہَے۔ اَۄرت نُۄں مرد آپݨی جاگِیر سمجھدے ہن۔ غرِیبی دا سںتّاپ اتے آپݨِیاں دی کھِچّ دۄویں رںگّ ویکھݨ نُۄں مِلدے ہن۔ اِکّ ٹُٹِّیا تارا اِکلّتا دی نِراشتا وِچّۄں رںگِّین ذِںدّگی دا پْرگٹاوا کردا ہَے۔ بھاو آشاوادی ہۄݨا سُکھدائِک ہُںدّا ہَے۔ کہاݨِیکار کھُد ساہِتک ہۄݨ کرکے لگپگ اِکّ درجن کہاݨِییاں وِچّ ساہِتکاراں دی ذِںدّگی دا وِورݨ ذرُۄر دِںدّا ہَے۔

’لُۄݨ تیل‘ کہاݨی اِکّ ساہِتکار دی ذِںدّگی وِچّ آئُݨ والِییاں پرِوارِک پْرستھِتِییاں دا پْرگٹاوا کِیتا گِیا ہَے۔ ساہِتک وِئکتِییاں دِییاں آپسی کھُںدّکاں دِییاں تلکھ ٹِپݨِییاں وی ویکھݨ نُۄں مِلدِییاں ہن۔ اِہ وی درسائِیا گِیا ہَے کِہ ساہِتک مس ذِںدّگی دا رُکھّ بدلݨ وِچّ وی سہائِتا کردی ہَے۔

’دُۄسرا مۄڑ‘ کہاݨی وِچّ پِیار وِچّۄں اسپھل رہِݨ ’تے گھرۄں بھجّی لڑکی ریلوے سٹیشن تے بَیٹھی لَیمپ دی رَۄشنی وِچّۄں آ رہِییاں کِرنا نُۄں بجری دِییاں وٹِّییاں مارکے کِرنا نال آپݨِییاں بھاوناواں دا اچیت من وِچّ مُکابلا کردی ہَے٬ کِئُںکِہ اُسدے پْریمی ولّۄں کِسے ہۄر لڑکی نال وِیاہ کروائُݨ تۄں بائد اُسدی ذِںدّگی دی رَۄشنی مدھّم پئی ہۄئی ہَے۔ اِسے کہاݨی وِچّ کہاݨِیکار ساہِتکار نُۄں مِلݨ تۄں بائد لڑکی دی ذِںدّگی وِچّ تبدِیلی لِیا دِںدّا ہَے تے اُہ گھر واپس جا کے وِیاہ کرواکے نوِیں ذِںدّگی شُرُۄ کرن دا سںکّلپ کردی ہَے۔ اِس کہاݨی دا اُسارُۄ پکھّ آتم ہتِّیا نُۄں بُذدِلی گردانݨا ہَے۔

اِسے ترہاں ’اںگِّیار‘ کہاݨی وِچّ جِںدّی ڈکّے نال چھۄٹے-چھۄٹے اںگِّیاراں نُۄں باہر کڈھّکے سیکݨا چاہُںدّی ہَے٬ پْرںتُّۄ جِویں اُسدِییاں بھاوناواں دے اںگِّیار ہالات نیں ٹھںڈّے کر دِتّے ہن٬ اُسے ترہاں اُہ اگّ دے اںگِّیار تھۄڑھی دیر بائد ٹھںڈّے ہۄ کے سُیاہ بݨ جاںدے ہن۔ اِہ اںگِّیار جِںدّی دِییاں بھاوناواں دا سِمبّالِک پْرماݨ ہن۔ کُجھ کہاݨِییاں وِچّ پِیار دِییاں پِیںگھاں وی پائیِیاں گئیِیاں ہن پْرںتُّۄ اِہ پِیار وی سماجِک تبدِیلی دے سںدھّرو وِچّ ہن۔ ’وارس‘ کہاݨی وِچّ غرِیبی٬ اِمانداری اتے اِنسانِیئت دی تسوِیر پیش کِیتی گئی ہَے۔

’تِیلاں والی ڈبّی‘ کہاݨی وِچّ دھارمِک ستھانا وِچّ دان دے کے سوَے-پْرسںسّا پتھّراں ’تے آپݨے نام لِکھوا کے کِیتی گئی ہَے٬ جۄ دھارمِک ہۄݨ دی گواہی نہِیں بھردی۔ ’پھِر وی تُۄں اِںجھ آکھدی؟‘ کہاݨی کھُدگرذی٬ بیرۄذگاری اتے آواجائی دے اسُۄلاں دی اُلںگھّݨا سمبّںدھّی کِںتُّۄ-پْرںتُّۄ کردی ہَے۔ اِنسانِیئت پر لا کے اُڈ گئی تے لۄکاں وِچّ آپۄدھاپی دا بْرِتاںت ہَے۔ ’تکدِیر دا بھید‘ سمیں دی کدر ناں کرن اتے دُۄجِیاں تۄں کدر کرن دی آس کرنا جائِذ نہِیں٬ سگۄں سبھ نُۄں سمیں دی کدر کرن دی سلاہ دِںدّی ہَے۔ ’ذِںدّگی وِکدی نہِیں‘ بہُت ہی بھاوپُۄرت کہاݨی ہَے٬ جِہڑی امِیراں ولّۄں غرِیب اَۄرتاں دے شۄشݨ دا پردا پھاش کردی ہۄئی شۄشݨ دا وِرۄدھ کرکے چنّی بلبِیر دے تھپّڑ جڑکے اَۄرت دی دلیری دا پْرگٹاوا کردی ہَے۔ اِس کہاݨی وِچّ اِکّ مںگّتی دلالی کردی وی وِکھائی گئی ہَے۔ ’دۄ نۄٹ‘ وی اِستری دے شۄشݨ وِرُدھّ بگابت دی داستاں ہَے۔

’بدّل‘ کہاݨی وِچّ وِدھواواں نُۄں دُبارا وِیاہ کرائُݨ دا سماج ولّۄں وِرۄدھ وِکھائِیا گِیا ہَے پْرںتُّۄ مرد دُبارا وِیاہ کروا سکدے ہن۔ کْرِشنا نیں وِدھوا ہۄ جاݨ تۄں بائد آپݨی مرذی نال ذِںدّگی جِئُݨ دا راہ اپݨائُݨا اَۄرت دے ہکّاں دی وکالت ہَے۔ کہاݨِیکار دے سپُتّر ولّۄں آپݨے پِتا دی ساہِتک وِراست نُۄں سامبھݨا شُبھ شگن ہَے٬ جۄ کھۄجی وِدِیارتھِییاں لئی لابھدائِک ہۄ سکدا ہَے۔

167 پنِّیاں٬ 300 رُپئے کِیمت والی اِہ پُستک چیتنا پْرکاشن٬ پںجّابی بھون لُدھِیاݨا نیں پْرکاشت کِیتی ہَے۔

***