19 اپْرَیل 2001 دی سویر۔
لاہَۄر نالۄں وِچھڑݨ دا وکت آݨ پُجّا۔ ہۄٹل نُۄں چھڈّݨ دی پُۄری تِیاری کر لَیݨ تۄں پِچھّۄں مَیں جگتار نُۄں کِہا٬ ‘’اِک مِںٹّ ٹھہِرۄ۔ مَیں لاہَۄر نُۄں الوِدا کہِ لواں۔‘’
ہۄٹل دی پںجّوِیں مںذِّل ’تے ستھِت آپݨے کمرے ’چۄں باہر نِکل کے مَیں ٹَیرس ’تے آݨ کھڑۄتا۔ سُۄرج اجے چڑھِیا نہِیں سی تے شاںت گھسمَیلی رَۄشنی ’چۄں لاہَۄر شہِر ہَۄلی ہَۄلی اُدَے ہۄ رِہا سی۔ اُہۄ اُچّے نِیویں مکان تے اِمارتاں۔ مسجِداں دے گُمبّد۔ آسمان ’چ تَیردِییاں بدّلاں دِییاں نِکِّییاں ٹُکڑِییاں۔ مَیں لاہَۄر دے آخری درشن آپݨِییاں اکھّاں دِییاں پُتلِییاں ’چ سامبھ لَیݨا چاہُںدّا ساں۔ جِویں کۄئی آپݨے مہِبُۄب تۄں آخری وار وِچھڑݨ سمیں اُہنُۄں نذراں ہی نذراں ’چ ڈِیک لا کے پی جاݨا چاہُںدّا ہۄوے تے اُس دے نکشاں نُۄں آپݨے چیتِیاں وِچ ستھِر کر لَیݨا چاہُںدّا ہۄوے۔
‘’اچھّا! پِیارے لاہَۄر! الوِدا! اسِیں تاں تیرے ہاں پر تُۄں ہُݨ ساڈا نہِیں۔‘’ مَیں بھاوُک ہۄئے اُلار آشک واںگ بُڑبُڑائِیا۔
’سمجھَۄتا اَیکسپَیْرس‘ چلّݨی تاں بھاویں اٹھّ وجے سی٬ پر سٹیشن اُتے سویرے چھے وجے پہںُّچݨ دا ہی پْرۄگرام سی۔ کُجھ مِںٹّاں وِچ ہی اسِیں لاہَۄر دے ریلوے سٹیشن دی وِشال اِمارت دے ساہمݨے کھڑھے ساں۔ اِس ویلے بہُتی بھِیڑ نہِیں سی۔ شائِد تُرت کِسے گڈّی دے آئُݨ جاݨ دا سماں نہِیں سی۔ اِس لئی ریلوے سٹیشن دی وِشال اِمارت وی آرام وِچ سُستا رہی لگّی۔
لال وردی والے کُلِییاں دی چہِل-پہِل ودھیرے سی۔ اِک کُلی نیں جدۄں ساڈا چار جݨِیاں دا سامان پلیٹپھارم تک لَے کے جاݨ دے چار سَۄ رُپَے مںگّے تاں اُس دی ناجائِذ مںگّ پہِلاں تاں مِرچ واںگ ہی لڑی پر اسِیں تُرت ہی تِنّ سَۄ رُپئے دیݨا منّ گئے۔
دۄ جݨِیاں نیں ساڈے چار اٹَیچی تے چار بَیگ ریڑھی اُتے رکھّے تے اُہنُۄں ریڑھ کے ساڈے اگّے اگّے تُر پئے۔ ساڈے سارِیاں کۄل کُجھ ناں کُجھ پاکِستانی کرںسّی بچی ہۄئی سی۔ بھارت پُجّ کے اسِیں اُہدا کی کرنا سی۔ چلّۄ کُلی خُش ہۄ لَیݨ۔ اِہۄ ہی اسِیں سۄچِیا سی۔
‘’رُک اُئے! کِنّے پَیسے لئے نیں سردار ہۄراں تۄں۔‘’ اِک پُلسِیئے نیں ہتھّ وِچ پھڑِیا ڈںڈّا اگّے کِیتا۔
‘’جی…جی…’’ کُلی اجے جواب دے ہی نہِیں سی سکِیا کِہ پُلسِییا سانُۄں مُخاتب ہۄئِیا٬ ‘’کِنّے پَیسے دیݨے کِیتے جے سردار جی!’’
‘’تِنّ سَۄ۔‘’
‘’ہیا کرۄ اُئے کُچھ! ہیا کرۄ! کِئۄں لُٹّݨ ’تے لکّ بدھّا جے! مہِماناں نال ایہ سلُۄک کردے جے! اِہ کی آکھݨگے اُدھر جا کے تُہاڈے بارے…’’ اُس نیں ریڑھی نُۄں بَیںت نال ٹھکۄرِیا۔
دۄہاں کُلِییاں کۄل کۄئی جواب نہِیں سی۔
‘’تُۄں اَیتھے کھلۄ جا۔ اِک جݨا سامان چھڈّ آئۄ۔‘’ اُس نیں دۄہاں کُلِییاں ’چۄں اِک نُۄں آپݨے کۄل رۄک لِیا۔ دُۄجے پُلسِیئے نُۄں کہِ کے اُس نیں دۄہاں کُلِییاں دے مۄڈھِیاں ’تے لگّی نمبّر-پٹّی اُتروا لئی۔
‘’جائۄ سردار جی! اِہنُۄں پںجّاہ رُپَے تۄں ودھّ نہِیں دیݨے۔…اِہناں نُۄں چھڈّ کے اَیتھے آ جاہ اُئے سِدھّا بںدّے دا پُتّ بݨ کے…’’
ریڑی کھِچّ رہے کُلی نیں پلیٹپھارم ’تے پُجّ کے سِر جھٹکِیا٬ ‘’جائۄ سردار جی٬ دسّݨا کاہنُۄں سی!’’
‘’سانُۄں پہِلاں سمجھا لَیݨا سی۔‘’
‘’ہُݨ پتا نہِیں کِنّے پَیسے لَے کے کںجّر نیں جان چھڈّݨی اے۔‘ اُس نُۄں ساڈی سویرے سویرے دی بۄہݨی راس نہِیں سی آئی۔
وائدے مُتابک اسِیں اُس نُۄں تِنّ سَۄ رُپَے ہی دِتّے۔ اُہ ساڈا سامان اُتار کے ناخُش من نال واپس مُڑ گِیا۔ پلیٹفارم ’تے ساڈے ساتھی ہَۄلی ہَۄلی پہُںچّ رہے سن۔ اُنہاں نُۄں وِدا کرن آئے لاہَۄرِیئے اِک دُۄجے نال بغلگِیر ہۄ رہے سن۔ رائ اذِیذ اُلا تے اِلِیاس گھُمّݨ سانُۄں مِل کے ہۄر دۄستاں نُۄں الوِدا کہِ رہے سن۔ آپݨی پسںدّ دا اِک خالی ڈبّا ویکھ کے اسِیں اُس وِچ آپݨا سامان ٹِکا دِتّا۔ سانُۄں ویکھ کے گُربھجن گِلّ تے سِرسا والا سُکھدیو ساڈے ڈبّے ’چ آ گئے۔ گُربھجن گِلّ نیں بۄکنا پا کے اِک پَۄدے نُۄں گملے سمیت چُکِّیا ہۄئِیا سی۔ اُہ اِس نُۄں آپݨے نال بھارت لِجا رِہا سی۔
‘’اسِیں کلّہ گَۄرمِںٹّ کالج لاہَۄر گئے۔ جاںدِیاں جاںدِیاں مَیں اِک بُۄٹا ویکھ کے مالی نُۄں کِہا کِہ ایہ بڑا وکھّری ترہاں دا بُۄٹا ہَے۔ بہُت ودھِییا۔‥’’ اینا کہِ کے اسِیں کالج وِچ ہۄݨ والے سماگم ’چ پُجّ گئے۔ واپس آ کے کار وِچ بَیٹھݨ لگّے تاں مالی گملے وِچ اُہی بُۄٹا لائی مَینُۄں دیݨ واستے کھلۄتا سی۔
‘’سردار جی! تُہانُۄں اِہ چںگّا لگِّیا۔ اِس نُۄں ساڈی یاد وجۄں نال لَے جائۄ۔‘’… اُس نیں آجذی وِچ ہتھّ جۄڑے ہۄئے سن۔‘’
گُربھجن نیں بُۄٹے نُۄں آرام نال سُرکھِّئت جگہا ’تے ٹِکا دِتّا۔
کِسے آکھِیا٬ ‘’اِک تۄں دُۄجے مُلک وِچ پَۄدا لَے کے جاݨا وی سمگلِںگّ ’چ شامل ہُںدّا ہَے۔‘’
‘’بھائی سِکھّۄ! اِہ تاں مُہبّت دا بُۄٹا ہَے۔ اِس نُۄں سرہدّ پار جاݨۄں کَۄݨ رۄکیگا۔‘’
اُس دی گلّ ٹھِیک سی۔ مُہبّت دی خُشبُۄ ہدّاں دی گُلام نہِیں ہُںدّی۔
‘’وۄہ تۄ خُشبُۄ ہَے ہوائۄں میں بِخر جائیگا۔
مسلا پھُۄل کا ہَے پھُۄل کِدھر جائیگا!
پاکِستانی شائِرا پروِین شاکِر دا شِئر میرے چیتے ’چ بۄلِیا۔
ڈبّے وِچ اِس خُشبُۄ دِییاں گلّاں شُرُۄ ہۄ گئیِیاں۔ ہریک کۄل دسّݨ واستے کُجھ ناں کُجھ ہَے سی۔
‘’مَیں مُشائِرے وِچ نذم پڑھی سی جِس دِییاں پہِلِییاں ستراں سن٬
‘’سچّ مُچّ یارا! جی نہِیں لگّدا٬‘’
سُکھدیو نیں گلّ شُرُۄ کِیتی۔ مُشائِرے تۄں بائد اِک مُسلمان اَۄرت سُکھدیو کۄل آئی تے کہِݨ لگّی ’تُسِیں سچّ آکھدے اۄ سردار جی! ہُݨ جی کی لگّݨا ہۄئِیا!’’
اَۄرت دے ہئُکے ورگے بۄل سُݨ کے تے لمّا ہئُکا لَے کے سُکھدیو چُپّ ہۄ گِیا۔
مَیں باہر پلیٹپھارم ’تے ویکھِیا۔ دلِیپ کَۄر ٹِواݨا٬ رما رتن تے سُکھوِںدّر امّْرِت ساڈے ڈبّے کۄلۄں لںگھّ رہِییاں سن۔ مَیں سُکھدیو دی گلّ سُݨ کے مُشائِرے ’چۄں باہر نِکل آئِیا ساں پر سُکھوِںدّر امّْرِت نُۄں ویکھ کے مَیں پھِر فلَیٹِیذ دے ہال وِچ پُجّ گِیا۔ سُکھوِںدّر امّْرِت آپݨی غذل دا پہِلا مِسرا بۄل رہی سی۔
‘’تُسِیں سبھ پھُلّ چُکّ لَیݨے٬ اسِیں اںگِّیار چُکّاںگے۔‘’
‘’واہ! واہ!!’’ ہۄئی تے تاڑِییاں دی آواذ آئی۔ ہَۄسلا پھڑھ کے چاء وِچ بھِجّ کے امّْرِت نیں پُۄرا شیئر بۄلِیا۔
‘’تُسِیں سبھ پھُلّ چُکّ لَیݨے٬ اسِیں اںگِّیار چُکّاںگے‘’
آپاں مِل مِلا کے ذِںدّگی دا بھار چُکّاںگے۔
ہال کِنّا چِر تاڑِییاں دی گڑگڑاہٹ وِچ گُۄںجدا رِہا تے پھِر ہریک شیئر اُتے داد تے تاڑِییاں…۔ اُس نیں مُشائِرا لُٹّ لِیا سی۔ ہُݨ اُس دے پْرسںسّکاں دی بھِیڑ اُس نُۄں وِدا کرن آئی ہۄئی سی۔
کی اسِیں دۄویں مُلک اِک دُۄجے دے راہاں ’چ اںگِّیار وِچھائُݨ دی تھاں پھُلّ نہِیں وِچھا سکدے؟
‘’لَے جائۄ سردار جی! بہُت کمّ دی چِیذ اے…سستے تے لگّے مُلّ۔‘’ سامان ویچݨ والے مُںڈّے نیں سامان نال بھرِیا تھَیلا گل وِچ پائِیا ہۄئِیا سی تے ہتھّ وِچ اِک چھۄٹی جِہی جیبی ٹیپ-رِکارڈ پھڑی ہۄئی سی۔
‘’کِنّے دی دئیںگا؟‘’ مَیں شُگل شُگل وِچ پُچھِّیا۔
‘’باراں سَۄ دی اے٬ پر تُہانُۄں اٹھّ سَۄ رُپئے وِچ دے دِیاںگا۔‘’
‘’دۄ سَۄ دی دیݨی اُۄ؟‘’ آکھ کے مَیں ہسِّیا۔ اسِیں مُلّ کرنا سِکھ لِیا سی۔
مُںڈّا وی ہسِّیا٬ ‘’سردار جی لَیݨ والی گلّ کرۄ۔‘’
مَیں اُس دے ہتھّۄں ٹیپ-رِکارڈر پھڑی تے بٹن نپّ دِتّا۔ نسِیبۄ لال گا رہی سی۔
مُںڈّا کبُۄتر ورگا پھڑِیا
پِیار دا جاݨا پا کے
‘’چِیذ تاں چںگّی اَیں‘’ کِسے نیں کِہا۔ مَیں ٹیپ رِکارڈر مُںڈّے دے ہتھّ وِچ پھڑا دِتّی۔ مَیں کِہڑا خرِیدݨی سی۔
‘’تِیہاں دی ٹیپ٬ وِیہاں دے سَیلّ تے مِئۄُذِک سُݨن لئی کنّاں نُۄں لائُݨ والا اِہ‘’, اُس نیں نِکّا جِہا واکمَین وِکھا کے کِہا٬ ‘’سَۄ تۄں اُتۄں تاں اِہۄ ای نیں۔‘’
‘’کِسے نہِیں لَیݨی بھرا۔ جاہ تُۄں‘’ کِسے نیں آکھِیا پر مُںڈّا میرے ولّ ویکھی جا رِہا سی۔
‘’دۄ سَۄ دی دیݨی تاں گلّ کر نہِیں تاں پَیںڈا کھۄٹا ناں کر۔‘’
ساڈی نِیئت تاڑ کے مُںڈّا تُر گِیا۔ اُس نُۄں اِنہاں تِلاں وِچ تیل نہِیں سی جاپدا۔ اسِیں وی آپݨِییاں گلّاں کرنِییاں سن۔
گُربھجن گِلّ تے سُکھدیو ہُرِیں گُربھجن دے جاݨُۄ اسلم نُۄں مِلݨ اُس دے گھر گئے۔ گُربھجن دے اسلم ہُراں نال نذدِیکی سبںدھّ ہن۔ تُرن لگّے تاں گھر دی نَۄکراݨی اِک بذُرگ اَۄرت اِنہاں کۄل آئی تے ماواں واںگ سِر پلۄس کے بۄلی٬ ‘’بڑا چںگّا ہُںدّا سی امرِیک سِںگھّ ; سردار سارے ہی بڑے چںگّے ہُںدّے نیں۔‘’ اُہ دھُر اںدّرۄں بۄلی تے پھِر اِنہاں دے چِہرے ’چۄں امرِیک سِںگھّ دا چِہرا لبھّدی کِنّا چِر چُپّ-چاپ کۄل کھلۄتی رہی۔
پْرچار مادھِئماں راہِیں پاکِستانِییاں دے مناں وِچ ہِںدُّۄیاں پْرتی اِک اُلار نفرت کُٹّ-کُٹّ کے بھرن دی کۄشِش کِیتی گئی جاپدی سی۔ سِکھّاں پْرتی اُلار ہیج پْرگٹائُݨا اُتھۄں دی سرکاری نِیتی دا وی اِک ہِسّا ہَے۔ پَیںہٹھ دی جںگّ سمیں نذامدِین لاہَۄر ریڈِیئۄ تۄں آکھدا ہُںدّا سی٬ ‘’چَۄدھری جی٬ آپاں نُۄں آہ امبّالے تک ہی ماڑی مۄٹی اَۄکھ اے۔ ایتھے آپݨے سِکھّ بھرا نیں…, اگّے دِلّی تکّ تاں آپاں ڈی.ڈی.ٹی. ہی چھِڑکی جاݨی اے…۔‘’
پر ساڈا دۄست مۄہن گںڈِّیوِںڈِّییا جدۄں پَیںہٹھ دی جںگّ تۄں پِچھۄں جتھے نال لاہَۄر گِیا سی تاں لاہَۄر دے باذار وِچ اِک چھۄٹے جِہے مُںڈّے نیں اُنہاں کۄل آ کے اُچّی آواذ وِچ آکھِیا سی٬ ‘’سِکھّ! ٹکے دا اِک۔‘’ پر اِہ مُسلمان بِیبی دے بۄلاں ’چ سرکار نہِیں٬ اُہدا آپݨی ہی دِل بۄلدا سی۔
مَیں وی کَۄڑی ہکِیکت تۄں پاسا وٹّ کے لںگھّݨا چاہُںدّا ساں۔ اِس کُڑتّݨ نُۄں تھُکݨا چاہُںدّا ساں کِہ اچنچیت میرے مُۄںہ وِچ گنیرِییاں دا سُیاد گھُلݨ لگّا۔ رما٬ ذۄئِیا٬ افذل ساہِر٬ گُربھجن تے سُکھدیو ہُرِیں شاہ ہُسَین دا مذار ویکھݨ گئے تاں ٹھںڈِّییاں مِٹھِّییاں گنیرِییاں ویکھ کے رما دا جِیء للچا گِیا۔ کار رۄک کے سارے جݨے گنیرِییاں چُۄپݨ لگّے۔ کار دے نال ہی اِک خربُۄذِیاں دی ریہڑی وی لگّی ہۄئی سی۔ اِک جݨا آئِیا تے پُچھّݨ لگّا٬ ‘’سردار جی٬ مَینُۄں وی دسّۄ۔ مَیں تُہاڈی کی خِدمت کراں۔ کرنی مَیں ذرُۄر اےَ۔‘’ اُس نیں شائِد تُرںتّ ہی من وِچ فَیسلا کر لِیا۔ کار دا درواذا کھۄلہِیا تے خربُۄذِیاں دے ریہڑی درواذے کۄل کرکے خربُۄذے کار وِچ سُٹّݨ لگّا۔ سبھ ہَیران کِہ اِہ کی کری جاںدا اے۔ ریہڑی والا پُچھّے٬ ‘’کی ہۄ گِئَے؟ کملا ہۄ گِئَں…۔‘’
‘’آہۄ‘’ خربُۄذے سُٹّݨ والا کہِ رِہا سی٬ ‘’مردا ناں جا اُئے! تیری ساری ریہڑی دے پَیسے مَیں دیئۄُںگا٬ ساڈے بھرا آئے نیں۔‘’
ٹیپ رِکارڈ ویچݨ والا مُںڈّا پھیر سِر ’تے آݨ کھڑۄتا۔
‘’سردار جی٬ لَے لئۄ! پںجّاہ گھٹّ دے دِئۄ…۔‘’
‘’چلّ تُۄں پںجّاہ ودھّ لَے لَے‘’ مَیں وی اُس واںگ ہی کِہا۔
مُںڈّے نیں ناںہ وِچ سِر ہِلائِیا تاں لاگے بَیٹھا دِلّی تۄں آئِیا اِک ڈَیلِیگیٹ کہِںدّا٬ ‘’بہُتی گلّ اے تاں تُۄں آہ کنّاں نُۄں لائُݨ والا ناں دیئیِں۔ اِہدی بچت ہۄ جائۄُ تَینُۄں۔‘’
اُہدی کھُلّہی داڑھی ولّ ویکھ کے مُںڈّا آکھݨ لگّا٬ ‘’بابا! تَینُۄں اِہ چھڈّݨ والے لگدے نیں٬ اِنہاں پہِلاں اِہۄ آکھݨَے کِہ آہ اَیتھے رکھّ۔‘’
مُںڈّے دے بیباک بۄل سُݨکے سارے کھِڑ کھِڑا کے ہسّ پئے۔ ٹھٹھّے مذاک وِچ اںدّر دی گلّ آکھ جاݨی پںجّابِییاں دا سُبھاء ہَے۔ مُںڈّے دے بۄلاں ’چ پںجّابی سُبھاء دی اِہ وِشیش پرت پیش ہۄئی سی۔ اپݨتّ بھاو نال پںجّابِییاں ولۄں کِیتا مکھَۄل اگلے دے من وِچ تلخی تے گُسّا پَیدا نہِیں ہۄݨ دِںدّا۔ مُچھّاں نُۄں وٹّ دے کے تِنّ چار چھلّے بݨائُݨ والے اِک سردار نُۄں لاہَۄر دے باذار وِچ رۄک کے اِک وار نذامدِین نیں پُچھِّیا سی٬ ‘’سردار جی! مُچھّاں نُۄں وٹّ ہتھّ نال دِتّا جے کِہ سنّہی نال۔‘’
دُۄجے پل دۄویں کھِڑ-کھِڑا کے ہسّدے ہۄئے اِک دُۄجے دی گلوکّڑی وِچ گھُٹّے گئے سن۔ کھُلّہ دِلے٬ جِیئدار پںجّابی۔
پر کھُلّہِیاں سںگِّیتک ہاسِیاں وِچ اِہ رُدن تے شۄر کِئۄں آ وڑِیا سی۔ مَیں دھِیان دھرِیا تاں ڈا. جگتار پتا نہِیں کِس پْرسںگّ وِچ آپݨی گلّ سُݨا رِہا سی٬ ‘’اِک وار گائِکا سورن لتا اِک پْرۄگرام ’تے آئی۔ اچنچیت اُسے ویلے اُہدے نال آئِیا واجے والا بِمار ہۄ گِیا۔ اُہ نُۄں ہسپتال پُچائِیا گِیا۔ پْرۄگرام وی کرنا سی۔ اِک لۄکل بںدّا ہارمۄنِیئم وجائُݨ والا لبھّا۔ سٹیج اُتے آئی سورن لتا نیں اُس نُۄں سُر سمجھائی تے آپ ناچ دی مُدرا ’چ سٹیج دا چکّر لائِیا۔ پر واجے والے تۄں گلّ نہِیں سی بݨ رہی۔ سورن لتا چکّر کٹّ کے آوے تے آکھے٬ ‘’اُستاد جی! کۄئی سُر تاں پھڑائۄ۔‘’ جدۄں دۄ تِنّ وار اُس نیں اِںج آکھِیا تاں اُستاد نیں کھِجھ اتے گُسّے نال پُۄرا ہتھّ پٹاک کر کے ستّاں سُراں ’تے مارِیا تے واجے دِییاں چِیکاں کڈھا دِتِّییاں۔‘’
مَیں اِس دے آپݨے ہی ارتھ کڈھّ رِہا ساں۔ سانُۄں٬ مُہبّت دے گِیت گائُݨ والِیاں نُۄں٬ دۄہاں مُلکاں دے آگُۄ کۄئی سُر نہِیں سن پھڑا رہے سگۄں جدۄں جِیء کردا سی ’سُراں‘ ’تے ہتھّ مار کے‘, جںگّاں لا کے٬ پْرماݨُۄ دھماکے کرکے ’واجے‘ دِییاں چِیکاں کڈھا دِںدّے سن۔
‘’چلۄ کڈھّۄ ڈھائی سَۄ رُپِیا‘’, مُںڈّے نیں سَۄدا منذُۄر کر لِیا۔ مَیں ڈھائی سَۄ رُپئے کڈھّ کے اُس نُۄں پھڑا کے ٹیپ لَے لئی۔ میرے ہتھّۄں ٹیپ پھڑ کے اُہ دِلّی والا سردار سُݨن لگّا٬ ’آواذ اِہدی بہُتی اُچّی نہِیں۔ کُجھ مدھّم اے٬ واگھے تک جاںدِیاں خراب ہۄئی لَے۔‘
‘’ہۄر ڈھائی سَۄ رُپئے ’چ اِہ تُہانُۄں بھاکھڑا ڈَیم بنّ دوے‘, سُکھدیو نیں آکھِیا تے مُںڈّے نُۄں باہۄں پھڑ کے اِک پاسے کردِیاں میرا دھِیان پلیٹفارم ولّ کِیتا۔
ہِںدُّستان واپس پرتݨ والے آپݨے مُسلمان رِشتیدار نُۄں گڈّی چڑھائُݨ آئِیا لاہَۄر دا ہی اِک مُسلمان پرِوار پلیٹپھارم ’تے کھلۄتا سی۔ کدی اِک جݨا جاݨ والے دے گل لگّ کے رۄݨ لگّ جاںدا تے کدی دُۄجا جݨا۔ اِس ویییلے اِک مُٹِیار جاݨ والے دے گل لگّی اتھّرُۄ کیر رہی سی۔ دُۄجے جݨے کۄل کھلۄتے آپۄ آپݨے اتھّرُۄ پںُۄّجھ رہے سن۔ کۄئی کُجھ نہِیں سی بۄل رِہا۔ اِک ہۄر نیں اُس دا اِک ہتھّ پھڑِیا ہۄئِیا سی تے کِسے ہۄر نیں اُہدے مۄڈھے ’تے ہتھّ رکھِّیا ہۄئِیا سی۔ رۄںدی ہۄئی خامۄش مُٹِیار اُس دے گل لگّی اِدھر اُدھر بچِّیاں واںگ جھُۄل رہی سی۔ اںدّرلی بیچَینی ’تے کابُۄ پائُݨ دی کۄشِش کر رہی۔ ذُباناں گُںگِّییاں سن اتے اتھّرُۄ گلّاں کر رہے سن۔ اِس دردناک دْرِش نُۄں ویکھ کے میرِییاں اکھّاں ’چ وی پاݨی بھر آئِیا۔ لاہَۄر نُۄں چھڈّ کے جاݨ دا درد تاں سانُۄں وی سی پر اُنہاں دی درد دی تھاہ کَۄݨ پا سکدا سی! مَیں آپݨے آپ نُۄں سُݨائِیا۔
میری کہانی تیری کہانی سے مُختلِف ہَے۔
جَیسے آںکھ کا پانی پانی سے مُختلِف ہَے۔
گڈّی نیں چِیک ماری۔ ہَۄلی ہَۄلی گلوکّڑی ’چۄں نِکل کے٬ ہتھّ چھُڈا کے سبھ نُۄں گلے مِل کے ’جاݨ والا‘ ڈبّے وِچ جا سوار ہۄئِیا۔ تُردی گڈّی ولّ نُۄں اتھّرُۄیاں نال ڈُب-ڈُب بھرِییاں اکھّاں نال نِہاردے دے پِچھے رہِ گئے لۄکاں دے ہتھّ ہوا وِچ لہِرائے۔ لہِرائُںدے رہے تے پھِر جِویں باہواں ٹُٹّ گئیِیاں ہۄݨ۔ ڈِگ کے دُہتھّڑ واںگ پٹّاں ’تے آ وجِّییاں۔
گڈّی پلیٹپھارم چھڈّ چُکّی سی تے جگتار آپݨی پِچھلی کِسے پھیری دا پْرسںگّ سُݨا رِہا سی۔
جگتار نُۄں ’سردھا‘ فل کھاݨ وِچ بہُت سُیاد لگّدا ہَے۔ اُنہاں نیں کار رۄکی تے ریہڑی والے نُۄں ’سردھا‘ کھُیائُݨ لئی کِہا۔
ریڑھی والا سردھا پلیٹاں ’چ پا کے دےئی جا رِہا سی تے پُچھّ وی رِہا سی٬ ’تُسِیں اُدھر کِتھّۄں اۄ سردار جی! میرا پِچھلا ذِلا ہُشِیارپُر ہَے۔ شہِر وی ہُشِیارپُر۔‘
‘’مَیں ہُشِیارپُر دے گَۄرمِںٹّ کالج وِچ ہی پڑھائُںدا۔‘’ جگتار نیں دسِّیا تاں اُس دِییاں اکھّاں جگ پئیِیاں۔ اُہ بڑے چاء تے اُتشاہ نال ہُشِیارپُر بارے جاݨکاری لَیݨ لگّا۔ تُرن لگّا تاں جگتار ہُراں نیں پُچھِّیا٬ ‘’کِنّے پَیسے بݨے۔‘’
جگتار دے بۄل سُݨ کے اُہ بںدّا ڈَۄر-بھَۄرا ہۄ کے جگتار ولّ ویکھݨ لگّا تے پھِر بڑے دُکھ نال کہِݨ لگّا٬ ‘’پَیسے پُچھّݨ نالۄں سردار جی تُسِیں میرے سِر وِچ جُتِّییاں مار لَیںدے تاں چںگّا سی۔ تُسِیں میرے وتنِیں۔ تے مَینُۄں پَیسے پُچھّدے ہۄ! مَینُۄں اینا ہی گرک گِیا سمجھ لِیا جے٬ آپݨے وتنِیں نُۄں کِہ تُہاتھۄں پَیسے لَے لواںگا۔‘’
آپݨے آپ نُۄں سمبھّالݨ دا یتن کرن دے باوجُۄد وی اُہ پھُٹ-پھُٹ کے بالاں واںگ رۄݨ لگّا۔
‘’پَیسے پُچھّ کے تُسِیں میری ہیٹھی کِیتی اے‘’, اُہ ہئُکے لَے رِہا سی تے جگتار نیں اُس نُۄں گل نال لائِیا ہۄئِیا سی۔
بھرے من نال جگتار ہُرِیں کار وِچ بَیٹھ کے تُرن لگّے تاں ریڑھی والا ہُشِیارپُرِییا پِچھّۄں آواذاں دِںدّا دَۄڑِیا آ رِہا سی۔ اُہنے آپݨِییاں دۄواں باہواں وِچ ’سردھے‘ چُکّے ہۄئے سن۔ لِیا کے کار وِچ ڈھیری کر دِتّے۔
‘’لَے جائۄ! آپݨے غرِیب گرائیِں ولۄں٬ نِکّا جِہا تۄہفا!’’
گڈّی مُغلپُرا پِچھے چھڈّ آئی سی۔ ساڈے ہۄٹھاں ’تے خامۄشی سی۔ جِئۄں-جِئۄں گڈّی لاہَۄر نُۄں چھڈّ کے اگّے ودھ رہی سی٬ مَینُۄں لگّدا سی تِئۄں-تِئۄں اُہ ریڑھی والا ہُشِیارپُرِییا گڈّی دے پِچھّے-پِچھّے دَۄڑدا آ رِہا سی۔ تیذ-تیذ٬ ساہۄ ساہ ہۄئِیا٬ ہپھِیا ہۄئِیا۔ پھِر جِویں اُہ نِراش ہۄ کے تھکّ کے کھلۄ گِیا٬ اُس پرِوار کۄل٬ جِہڑا اجے وی آپݨے پِیارے نُۄں گڈّی چاڑھ کے اتھّرُۄ پُۄںجھدا٬ ہئُکے بھردا پلیٹپھارم ’تے کھڑۄتا سی۔ اِہ دْرِش اِک ’سٹِل‘ تسوِیر واںگ میرے من-مستک ’تے اُکرِیا گِیا سی۔
پتا ہی ناں لگّا٬ کدۄں واہگا آ گِیا سی۔ کانفرںسّ دے ڈَیلِیگیٹاں لئی وکھّرے کائۄُںٹر لا کے کاروائی بھُگتائی جا رہی سی جد کِہ باکی مُسلمان یاتری لمِّییاں کتاراں وِچ لگّے ہۄئے سن۔ اِہ اُہ لۄک سن جِنہاں دِییاں دۄہاں مُلکاں وِچ نیڑلِییاں رِشتیدارِییاں سن۔ جِنہاں دی رُۄہ تے جِسم ادھّ وِچکارۄں کٹّی ہۄئی سی۔
واہگے تۄں گڈّی تُری۔
ہُݨے ہی دۄہاں مُلکاں نُۄں وںڈّݨ والی سرہدّ آ جاݨی سی۔
نۄ مَینذ لَیںڈ!
مںٹّۄ دی کہاݨی ’ٹۄبھا ٹیک سِںگھّ‘ دا پاتر بِشن سِںگھّ ’نۄ مَینذ لَیںڈ‘ اُتے کھڑۄتا اجے وی پُچھّ رِہا سی٬ ’ٹۄبھا ٹیک سِںگھّ کِتھّے ہَے؟ ہِںدُّستان وِچ یا پاکِستان ’چ؟‘ اُس لئی ہِںدُّستان تے پاکِستان نالۄں ودھّ مہتّو آپݨے پِںڈّ ’ٹۄبھا ٹیک سِںگھّ‘ دا سی۔ اُہ ہِںدُّستان جاں پاکِستان نہِیں سی جاݨا چاہُںدّا۔ اُہ تاں ’ٹۄبھا ٹیک سِںگھّ‘ جاݨا چاہُںدّا سی۔ افسر ورچائُںدا ہَے٬ ٹۄبھا ٹیک سِںگھّ پاکِستان ’چ چلا گِیا ہَے پر جے تُۄں ہِںدُّستان چلا جائیںگا تاں ٹۄبھا ٹیک سِںگھّ وی ہِںدُّستان وِچ بھیج دِیاںگے۔‘ پر بِشن سِںگھّ نُۄں اِہ منذُۄر نہِیں۔ اُہ سُجِّییاں لتّاں نال نۄ مَینذ لَیںڈ ’تے ڈٹ کے کھلۄ جاںدا ہَے۔ شام تک کھڑۄتا رہِںدّا ہَے تے پھِر اِک لمّی اسمان چِیروِیں چِیک مار کے دھرتی ’تے ڈِگ کے پْراݨ دے دِںدّا ہَے۔ اُہ ’ٹۄبھا ٹیک سِںگھّ‘ پُجّ جاںدا ہَے۔
اجّ وی بِشن سِںگھّ ’نۄ مَینذ لَیںڈ‘ ’تے ڈِگّا پِیا ہَے۔ لکھّاں کرۄڑاں لۄکاں دِییاں جِئۄُدِییاں مرِییاں لاشاں دا پْرتِینِدھ بݨ کے۔ اُس نال میرے آپے دا وی کُجھ ہِسّا ڈِگّا پِیا سی۔
پھِکر تَۄںسوی مُلک دی تکسِیم تۄں پِچھّۄں آپݨے پاکِستانی لیکھک مِتّراں نُۄں مِلݨ واگھے گِیا۔ جی.ٹی. رۄڈ دے دۄہِیں پاسِیں کتاراں وِچ اُگّے ہۄئے درخت سِر چُکّی کھلۄتے سن۔ کُجھ ہِںدُّستان وِچ٬ کُجھ پاکِستان وِچ۔ پر اِک نِمّ دا درخت٬ دۄہاں مُلکاں دِییاں سرکاراں تۄں باغی جاپدا سی اُہ کِسے سرکار نال وی ناتا نہِیں سی جۄڑنا چاہُںدّا۔
اُہ ’نۄ مَینذ لَیںڈ‘ ’تے کھڑۄتا سی ; بِشن سِںگھّ واںگُۄ۔ فِکر تَۄسوی آکھدا ہَے٬ ‘’کی دۄہاں دیشاں دے آگُۄیاں نُۄں اِس رُکھّ بارے سُۄچنا نہِیں سی دِتّی گئی جۄ اِہ اجے تک اِتھے کھلۄتا ہَے۔ اِس نُۄں پُٹّ دیݨا چاہِیدا سی ہُݨ تک۔ سگۄں اِںج کِئۄں نہِیں ہۄ سکدا کِہ اِس دے پتّے اتے ٹاہݨِییاں ہِںدُّستان تے پاکِستان آپس وِچ وںڈّ لَیݨ۔ اِس رُکھّ نُۄں دسّ کِئۄں نہِیں دِںدّے کِہ اُہدے کِہڑے پتّے تے ٹاہݨِییاں ہِںدُّۄ ہن تے کِہڑے مُسلمان؟‘’
اگلی وار جدۄں اُہ بارڈر ’تے گِیا تاں سچّمُچ اُہ نِمّ دا درکھت اُتھے نہِیں سی۔ اُس نیں اِک پھَۄجی سِپاہی نُۄں پُچھِّیا٬ ‘’کی مَینُۄں دسّݨ دی کْرِپا کرۄگے کِہ اَیتھے جۄ نِمّ دا درکھت ہُںدّا سی٬ کی اُس نُۄں پُٹّ دِتّا ہَے جاں اُہ اُںج ہی ڈِگّ پِیا؟‘’
سِپاہی نیں اُس ولّ سںگِّین سیدھ کے گھُۄردِیاں ہۄئِیا کِہا٬ ‘’تیرا کۄئی کمّ نہِیں سرکاراں دے ماملے ’چ لتّ اڑائُݨ دا؟‘’
‘’پِیارے! مَیں کِئۄں ناں پُچھّاں اُس رُکھّ بارے۔ آخرکار مَیں وی تاں اُس رُکھّ دی ہی اِک ٹاہݨی ہاں۔‘’
گڈّی سرہدّ پار گئی۔ اُس کٹّے ہۄئے رُکھّ دِییاں کُجھ ٹاہݨِییاں میرے نال ہِںدُّستان آ گئیِیاں سن تے کُجھ وِلکدِییاں ہۄئیِیاں پِچھّے رہِ گئیِیاں سن۔
مَیں ٹیپ رِکارڈر وِچ آپݨی اِک کَیسِٹ پائی۔ بٹن نپِّیا۔ مہِدی ہسن گا رِہا سی۔
مُہبّت کرنے والے کم ناں ہۄںگے۔
تیری مہِپھِل میں لیکِن ہم ناں ہۄںگے۔
دِلۄں کی اُلجھنے بڑھتی رہیںگی.
اگر کُچھ مشورے با-ہم ناں ہۄںگے۔
اٹاری سٹیشن ’تے پُجّ چُکّی گڈّی ’چۄں سامان اُتارِیا جا رِہا سی۔ لۄڑِیںدی پْرکِرِیا ’چۄں غُذر کے اسِیں سٹیشن تے تُر پئے۔ مہِدی ہسن اجے وی میرے کنّاں ’چ سرغۄشی کر رِہا ہَے۔ مَینُۄں کہِ رِہا ہَے ; آپݨے آگُۄیاں نُۄں اِہ سُنیہا دیہ-
دِلۄں کی اُلجھنے بڑھتی رہیںگی٬
اگر کُچھ مشورے با-ہم ناں ہۄںگے۔
مَیں اُس نُۄں آکھدا ہاں کِہ تُۄں وی آپݨی سرکار نُۄں اِہۄ سُنیہا دے۔ آپس وِچ گلّبات کِیتِیاں ہی مسلے ہلّ ہۄݨے نیں۔ نہِیں تاں دِلاں دِییاں اُلجھݨاں ودھݨگِییاں ہی۔
پر دۄہاں مُلکاں دے سِپاہی ساڈے ولّ سںگِّیناں تاݨ کے گھُۄر رہے ہن تے ہدائِت دے رہے ہن٬ ‘’تُہاڈا کۄئی کمّ نہِیں سرکاراں دے ماملے وِچ لتّ اڑائُݨ دا۔‘’
اسِیں سہِم کے ٹھِٹھک جاںدے ہاں۔
امّْرِتسر آ وی گِیا ہَے! کِنّے دُۄر نیں لاہَۄر تے امّْرِتسر! کِنّے نیڑے نیں لاہَۄر تے امّْرِتسر! کِنّی وِتھّ ہَے اِک تۄں دُۄجے مُلک تک! کِنّا نیڑ ہَے ’گھر‘ تۄں ’گھر‘ تک!۔
شہِر لاہَۄرۄں امبّرسر دا!
کِنّا پَیںڈا گھر تۄں گھر دا!
اسِیں ’گھر‘ تۄں ’گھر‘ تکّ پُجّ گئے ساں۔