اِکّ وار اِکّ سنِّیاسی کِسے پہاڑی رستے ’تے چلّ رِہا سی۔ پہاڑ دی چڑھائی اتے سِر ’تے چُکِّییاں وستاں دے بھار نیں اُس نُۄں تھکا دِتّا سی۔ اُہ کُجھ کدم چلدا تے ساہۄ ساہی ہۄ کے رُک جاںدا۔ اِس دَۄران اِک پہاڑی کُڑی جۄ نِکّے بچّے نُۄں چُکّی پہاڑ دی چڑھائی آرام نال چڑھ رہی سی٬ اُس دے کۄل دی لںگھّی۔ سنِّیاسی نیں اُتسُک ہۄ کے کُڑی نُۄں پُچھِّیا٬ ’بیٹی تُۄں اینا بھار لَے کے کِویں آرام نال چلدی جا رہی ایں؟‘ اُہ کُڑی بۄلی٬ ’تُہانُۄں دیکھݨ وِچ غلتی لگّی ہَے٬ اِہ بھار کدۄں اے؟ اِہ تاں میرا بھرا اے٬ بھار تاں تُسِیں چُکِّیا ہۄئِیا ہَے۔‘ جِئۄُݨ لئی جِس دی ودھّ لۄڑ ہُںدّی ہَے٬ اُس نُۄں اکسر اسِیں اݨگَۄلِیا کری رکھّدے ہاں اتے سانُۄں اِہ اہِساس نہِیں ہُںدّا کِہ اسِیں کِنّی ہی ترہاں دے وادھُۄ بۄجھ اُمر بھر ڈھۄںہدے رہِںدّے ہاں۔
دُنِییا نُۄں جِتّݨ دا سُپنا لَے کے مکدُۄنِییاں تۄں تُرے سِکںدّر بادشاہ دا ساہمݨا جدۄں کالکٹ ناںء دے فکِیر نال ہۄئِیا تاں سِکںدّر نیں کِہا٬ ’مَیں دُنِییا نُۄں جِتّݨ تُرِیا اُہ سِکںدّر ہاں جِس دے پَیراں وِچّ سلتنتاں جھُکدِییاں ہن٬ تُہانُۄں مِلݨ آئِیا ہاں٬ جۄ چاہۄ پل وِچ تُہاڈے لئی ہاذر کر سکدا ہاں۔ اُٹھّ کے میرے نال وارتالاپ کرۄ۔‘ آپݨی جھَۄمپڑی دے باہر دھُپّ سیک رہے کالکٹ نیں کِہا٬ ’جے میرے لئی کُجھ کر سکدے ہۄ تاں ذرا کُ پاسے ہۄ کے کھڑھۄ٬ دھُپّ آئُݨ دِئۄ٬ ہۄر کُجھ نہِیں چاہِیدا۔‘ بیپْرواہ کالکٹ ساہویں چھِتھّے پَے کے سِکںدّر نیں پھِر پُچھِّیا٬ ’اِہ بیپْرواہی کِتھّۄں آئی ہَے؟' تاں کالکٹ نیں جواب دِتّا٬ ’اِہ بیپْرواہی اُدۄں آئُںدی ہَے جدۄں بںدّا اںدّرۄں بھرِیا ہۄئِیا ہُںدّا ہَے۔ جدۄں اںدّرۄں کھالی ہۄوے تاں اُہ دُنِییا بھر دی دھن-دَۄلت نُۄں اِکٹھّا کرن لئی ہر ہربا ورتدا ہَے٬ دِن-رات بھجّدا ہَے۔ جِنّا ودھّ کھالی ہُںدّا ہَے٬ اُنّا ودھیرے بھرن دی کۄشِش کردا ہَے۔ اگلے پل کھلاء ہۄر ودھدا جاںدا ہَے۔ اِہ کھلاء کدے نہِیں بھردا۔ بںدّا ساری ہیاتی اِس نُۄں بھرن دی کۄشِش وِچ رہِںدّا ہَے٬ پر کھلاء ہۄر ودھدا جاںدا ہَے۔‘
ساڈے مناں اںدّرلا سِکںدّر ہۄر وستاں اِکٹھِّییاں کرن لئی دِن-رات بھٹکدا ہَے۔ باذار نیں اِس بھٹکݨا نُۄں ہذاراں گُݨا ودھا دِتّا ہَے۔ جِتھّے سماج دا وڈّا ورگ آپݨِییاں نِتّ دِن دِییاں لۄڑاں دی پُۄرتی لئی نٹھّ-بھجّ کردا ہَے٬ اُتھّے سادھن سمپّنّ لۄکاں دی خرِید شکتی ودھائُݨ لئی نِتّ نوِییاں ترکِیباں سۄچِییاں جا رہِییاں ہن۔ منُکھّی لۄڑاں دی پُۄرتی لئی نہِیں بلکِہ منُکھّ نُۄں منۄوِگِیانک دْرِشٹی تۄں سمجھ کے اِس لئی مسنُۄئی لۄڑاں پَیدا کرن دِییاں کھۄجاں ہۄ رہِییاں ہن۔ بھاو بذار سانُۄں اُہ کُجھ وی خرِیدݨ لئی اُکسائُںدا ہَے٬ جِہدی سانُۄں لۄڑ نہِیں ہُںدّی۔ اِشتِہارباذی دا تلِسمی سںسّار ساڈے اگّے وکھّ-وکھّ ترہاں دِییاں وستاں پرۄس رِہا ہَے اتے دسّ رِہا ہَے کِہ دُنِییا دے ہاݨ دے ہۄݨ لئی اِہ سبھ کُجھ تُہاڈے لئی بہُت ذرُۄری ہَے۔ باذار دی پہُںچّ ہُݨ ساڈے گھراں تکّ نہِیں بلکِہ اِس تۄں کِتے اگاںہ ساڈے ذِہن تکّ ہَے۔ باذار دی اِہ سمرتھّا ہَے کِہ اِہ اِکّۄ نُسکھے نال مۄٹِیاں نُۄں پتلے اتے پتلِیاں نُۄں مۄٹے ہۄݨ دا دائوا کرکے سپھلتاپُۄروک آپݨا سَۄدا ویچ سکدا ہَے۔ کھاہِشاں دی پُۄرتی لئی ہون سمگّرِییاں ویچِییاں جا رہِییاں ہن۔ کراماتی ڈھںگّ نال کِسمت بدلݨ دے گُر ویچے جا رہے ہن۔ ترکّی دے شارٹکٹّ رستے سُجھائے جا رہے ہن۔ وڈّے-چھۄٹے ٹۄٹکے دسّ کے ذِںدّگی نُۄں کھُشہال بݨائُݨ دِییاں ترکِیباں ویچِییاں جا رہِییاں ہن۔ سکُۄلاں-کالجاں وِچ بچِّیاں نُۄں نِگّر کدراں-کِیمتاں نہِیں بلکِہ وِشا ماہِر پَیدا کرن دی کوائِد چلّ رہی ہَے۔ سِکھِّیا نُۄں ہُݨ بچِّیاں/نَۄجواناں وِچ گُݨوتّا پَیدا کرن لئی نہِیں بلکِہ پَیسا لا کے پَیسا کمائُݨ دے سادھن وجۄں ویکھِیا جا رِہا ہَے۔ سِکھِّیا دیݨ والے ہُݨ پرئُپکاری نہِیں رہے بلکِہ وپاری بݨ گئے ہن۔ سِکھِّیا لَیݨ والِیاں نُۄں سِکھِیارتھی نہِیں بلکِہ اِک گاہک وجۄں ویکھِیا جاݨ لگِّیا ہَے۔ اِہۄ کارن ہَے کِہ سِکھِّیا نُۄں ویچݨ والِیاں اتے اِس دے گاہکاں وِچ آپسی سبںدھّ وِگڑ رہے ہن۔ نِگّر کدراں-کِیمتاں دے ارتھ بدل گئے ہن۔ پَیسا اتے چین چلا کے وستاں ویچݨ والِییاں کمپّنِییاں جۄ آپݨے گاہکاں نُۄں وِکریتا وی بݨا لَیںدِییاں ہن٬ اُنہاں نُۄں اِہی سِکھائُںدِییاں ہن۔ ہُݨ تکّ کۄئی وی بںدّا ہتھِّیں مِہنت کرکے امِیر نہِیں ہۄئِیا بلکِہ امِیر اُہ بݨدا ہَے جۄ ہتھِّیں کِرت کرن دی بجائے دِماگ تۄں کمّ لوے۔ دُۄجے ارتھاں وِچ اِہ کِہا جا رِہا ہَے کِہ امِیر تاں ہی ہۄ سکدے ہۄ جیکر تُسِیں چالباذِییاں کرنِییاں سِکھّ جائۄگے۔ ہتھِّیں مِہنت کرن دا سںکّلپ سماج وِچّۄں منفی ہۄ رِہا ہَے پر بہُت ساری وِئرتھ نٹھّ-بھجّ لگاتار ودھ رہی ہَے۔
من دی بھٹکݨا دے ودھݨ نال سماج وِچ کئی ترہاں دے مانسِک وِکار پَیدا ہۄ رہے ہن۔ وڈّی گِݨتی وِچ لۄک نِراشا دا شِکار بݨ رہے ہن۔ جدۄں منُکھّ دِییاں اِچھّاواں بیلگام ہۄ جاݨ اتے کِرت دے سادھن سُںگّڑ جاݨ تاں لۄک مانسِک وِکاراں دے شِکار ہۄݨ لگدے ہن۔ ذِںدّگی دا سُہج سواد لگاتار گواچ رِہا ہَے۔ ساڈے آلے-دُیالے وستاں دے امبّار لگّ گئے ہن۔ مکاناں کۄٹھِییاں دے کدّ وڈّے ہۄ رہے ہن پر منُکھّاں دے کِردار بَۄݨے ہۄ رہے ہن۔ ساڈے دُیارا ہںڈھّائیِیاں/ورتِییاں جاݨ والِییاں وستاں دی تاداد لگاتار ودھ رہی ہَے پر مناں اںدّرلا کھالِیپݨ وی اُسے انُپات نال ودھ رِہا ہَے۔ ٹی. وی. چَینلاں اتے اِںٹرنَیٹّ دی دُنِییا نیں باذار دی ہر وست نُۄں ساڈے کرِیب کر دِتّا ہَے۔ بیلگام کھاہِشاں دا ستائِیا منُکھّ لگاتار بیچَینی دے آلم وِچ ہَے۔ بھاویں سماج دے بہُت سارے لۄکاں کۄل پَیسا ہَے٬ پر کھُشہالی نہِیں ہَے۔ امرِیکا ورگے وِکست دیش - جِتھّے پَیسے دی چمک-دمک ساڈے نالۄں کِتے ودھّ ہَے٬ وڈّی گِݨتی لۄک مانسِک تݨاء دے شِکار ہن۔ جِیون دے نِرباہ لئی پَیسا ذرُۄری ہَے پر منُکھّ دِییاں سبھ سرگرمِییاں ہی پَیسے لئی ہۄݨ, اِہ اُس دی سۄچ دا دِوالِییاپن ہَے۔
جدۄں وی منُکھّ کِرت اتے کُدرت نالۄں ٹُٹّدا ہَے تاں اُس اںدّر کئی ترہاں دِییاں پْریشانِییاں٬ مُشکِلاں٬ سمسِّیاواں اتے وِکار پَیدا ہُںدّے ہن۔ ساڈے سماج دی وی اجِہی ستھِتی ہَے۔ اسِیں آپݨے کھاسے نالۄں ٹُٹّ کے کھۄکھلے ہۄ رہے ہاں۔ اِنہاں کھالی تھاواں نُۄں بھرن لئی کئی ترہاں دے اڈمبّر رچݨ دی کۄشِش وِچ ہاں۔ آپݨی اہِمِیئت دِکھائُݨ, آپݨی ہئُمَے نُۄں پٹھّے پائُݨ دی منۄبِرتی ساڈے سماج وِچ لگاتار ودھ رہی ہَے۔ کرذے چُکّ کے وی وِیاہاں-شادِییاں ’تے وڈّے اِکٹھّ کرنے٬ مہِںگّے کھاݨے اتے مہِںگِّییاں شراباں دا چلݨ, برات وِچ آئے ساک-سبںدھِّییاں نُۄں سۄنے دے کڑے٬ مُںدّرِییاں دے تھال بھر کے پیش کرنے٬ مرگاں دے بھۄگاں ’تے وڈّے اِکٹھّ کر کے بے-ہِسابا پَیسا خرچ کرنا٬ اِہ سبھ کُجھ من دے کھالِیپن نُۄں بھرن دی وِئرتھ کۄشِش ہی ہَے۔ اِک بںدّے نیں جیکر دۄ مںذّلی کۄٹھی پائی ہَے تاں وِتۄں ودھّ پَیسا خرچ کے اُس دے برابر جاں اُس تۄں اُچّی کۄٹھی پا کے پِںڈّ وِچ آپݨا ماݨ-سنمان بہال کرن دی کۄشِش کرنا اِہ درسائُںدا ہَے کِہ اسِیں اںدّرۄں بھرے ہۄئے نہِیں ہاں٬ کِسے بھٹکݨا دے شِکار ہاں۔ جیکر اِہ وِچارِیا جاوے کِہ پِںڈّ وِچ رہِںدّے چالی-پںجّاہ گھر ساڈی بہِجا-بہِجا ناں وی کرن تاں کی فرک پویگا؟ آپݨے آلے-دُیالے رہِںدّے لۄکاں وِچ ساڈے کرذا چُکّ کے پائے گھر دی چرچا جیکر ناں وی ہۄویگی تاں کی اسِیں اِس نال چھۄٹے پَے جاواںگے؟
کِسے سمیں دھرم کرم نال جُڑِییاں سرگرمِییاں اتے مانووادی سۄچاں والے اِنسان منُکھّ نُۄں لۄبھ٬ لالچ٬ اِچھّاواں٬ لالساواں تۄں سُچیت رہِݨ دی گلّ کردے سن۔ ساڈی لۄکدھارا کہِںدّی ہَے٬ “ساڈھے تِنّ ہتھّ دھرتی تیری٬ بہُتِییاں جگِیراں والِیا۔” اجِہِییاں سِکھِّیاواں منُکھّ نُۄں لُٹّ-کھسُٹّ کر کے دھن اِکٹھّا کرن تۄں سُچیت کردِییاں سن۔ پر اجّ دے دَۄر وِچ آم لۄکاں دی دھارمِک پکھّۄں اگوائی کرن والے وی مائِیا دے اِس تلِسمی وہِݨ وِچ وہِ گئے ہن۔ مۄہ مائِیا تۄں سُچیت رہِݨ دا ہۄکا دیݨ اتے مائِیا نُۄں ناگݨی دسّݨ والِیاں نیں ہی سبھ تۄں ودھّ مائِیا اِکٹھّی کِیتی ہَے۔ وڈّے وڈّے ڈیرے٬ مہِںگّے ٹھاٹھ-باٹھ٬ مہِںگِّییاں گڈِّییاں اتے وڈّے-وڈّے اڈمبّر رچا کے اِنہاں وِچ اِک-دُۄجے تۄں ودھّ مہِما کرائُݨ دی دَۄڑ لگّی ہۄئی ہَے۔ شردھا نُۄں کارۄبار بݨا لِیا گِیا ہَے اتے اِس تۄں مۄٹِییاں کمائیِیاں کر کے ودھّ تۄں ودھّ دھن اِکٹھّا کرن دِییاں کۄشِشاں ہۄ رہِییاں ہن۔ من دی بھٹکݨا نُۄں شاںت کرن کرن لئی لالساواں لگاتار ودھدِییاں رہِںدِّییاں ہن۔
اسِیں سبھ اِس دھرتی ’تے کُجھ سماں رہِݨ لئی آئے ہاں۔ اسِیں اِس مِٹّی تۄں پَیدا ہۄئے اتے اِک ناں اِک دِن اِس مِٹّی وِچ ہی سما جاݨا ہَے۔ اِہ دھرتی ساڈے لئی خُراک پَیدا کردی ہَے۔ اِہ کُدرتی خُراک اتے کُدرتی رہِݨ-سہِݨ اتے آپسی بھائیِچارا٬ مۄہ٬ مُہبّت ہی منُکھّ لئی چںگّی ذِںدّگی جِئۄُݨ دِییاں مُۄل ترجِیہاں ہۄݨِییاں چاہِیدِییاں ہن۔ اجّ بہُت ذرُۄری ہَے کِہ منُکھّ بیتہاشا پَیسا-دھن-دَۄلت اِکٹھّی کرن دی بجائے دھرماں٬ مذہباں٬ جاتاں-پاتاں تۄں اُپّر اُٹھّ کے اِس سماج اتے آلے-دُیالے نُۄں چںگّا بݨائُݨ لئی یتنشِیل ہۄوے۔ اِہ ہی منُکھّتا دی مُکتی دا راہ ہَے۔ کِسے وِچارک نُۄں اِک شخس نیں پُچھِّیا٬ “ذِںدّگی دا جشن کِس دِن منائُݨا چاہِیدا ہَے؟” وِچارک دا جواب سی٬ “مَۄت تۄں اِک دِن پہِلاں۔” سوال کرن والے نیں دُبارا پُچھِّیا٬ “مَۄت دا تاں کۄئی بھرۄسا ہی نہِیں کدۄں واپر جاوے۔” تاں وِچارک نیں جواب دِتّا٬“ہاں٬ اِہۄ ہی مَیں کِہا ہَے ہر دِن نُۄں جشن بݨا کے جِیئۄ۔”
آئۄ اِس سماج نُۄں ہۄر چںگّا بݨائُݨ لئی یتنشِیل ہۄئیِئے۔
*****