وِشوِیکرن دی دھارنا دا اُدَے بھاویں اتی وِکست پُۄںجِیوادی پْربںدھّ والے پچھّمی مُلکاں ولّۄں ہُںدّا ہَے پر ہُݨ اِس دے پَیرۄکاراں وِچّ ہریک مُلک اتے نسل دے پُۄںجِیپتی ورگ شامل ہن۔ اِس لئی وِشوِیکرن اِکّ وِچاردھارا ہۄ نِبڑِیا ہَے, جِس دے مُۄل لچھّݨ مُنافا بِرتی اتے نِرںکُّش ستّا-پْراپتی دی لالسا کہے جا سکدے ہن۔ اُپبھۄگتاواد اِس وِچاردھارا دا سمُۄرت اتے وِہارک پکھّ ہَے۔ اِس وِچاردھارا دا وِشوِیکرن ہۄئِیا ویکھݨا ہۄوے تاں اِسدا پھَیلاء امرِیکی مہاںشکتی تۄں لَے کے کِسے پچھڑے مُلک دے مذدُۄر دی اُپبھۄگی-چیتنا تکّ ویکھِیا جا سکدا ہَے۔
ہُݨ جدۄں کِہ وِشوِیکرن دے رُۄپ وِچّ نو-بستِیوادی ورتارا اِکّ وار پھِر پںجّابی کہاݨِیکار دے سنمُکھ چُݨَۄتی بݨ گِیا ہَے تاں اِس نُۄں ہاں-پکھّی اتے ناںہ-پکھّی دۄویں کۄݨاں تۄں ویکھِیا جاݨا آرمبھّ ہۄئِیا ہَے۔ بھاویں نو-بستِیوادی ستھاپتی دا اِہ مںتّو بِلکُل نہِیں کِہ تِیسری دُنِییاں دے لۄکاں دا وِکاس کرنا ہَے, سگۄں اِس دے اُلٹ اِنہاں دا شۄشݨ ہی مُۄل مکسد ہَے, پر اِس دے باوجُۄد وی پُۄںجی, منُکھّی کِرت, دھن اتے چِنّہاں دے آدان-پْردان نال اِکّ نوِیں چیتنا پَیدا ہۄئی ہَے, جِس نیں پچھڑے لۄکاں نُۄں ترکّی دے نویں راہاں دی دسّ پائی ہَے۔ جے ہۄر نہِیں تاں گھٹّۄ-گھٹّ چںگّے جِیون دا سُپنا ہی دِتّا ہَے۔ اِس پکھّۄں وِشوِیکرن دے سںکّلپ نیں شہِری مدھّورگ نُۄں وِشیش تَۄر تے پْربھاوِت کِیتا ہَے۔ اِسے لئی مدھّورگ نیں بڑے اُتاولے اُتشاہ نال اِس ورتارے نُۄں کْراںتی دے رُۄپ `چ سوِیکار کے اِس دا بھرپُۄر سُیاگت کِیتا۔ اِس نُۄں رُۄس دی 1917 والی اتے پھراںس دی 1789 والی کْراںتی واںگ وی مہِسُۄس کرن-کرائُݨ دا یتن کِیتا گِیا۔ “سال 1991 وِچّ بھارت اںدّر آرتھک سُدھاراں دا دَۄر شُرُۄ ہُںدّا ہَے۔ اِہ پْرکِرِیا اُس اُدار کْراںتی (بِٔرئل ْرٔوۄلُٹۄِن) نال ہی سبںدھّت سی جِس نیں سارے سںسّار نُۄں پْربھاوِت کِیتا سی اتے اِکّ تۄں بائد دُۄجا دیس لۄکتںتّری اتے پُۄںجِیوادی بݨن ولّ تُر پِیا سی۔ … جۄ بھارت وِچّ نبّوِیاں وِچّ واپرِیا اُہ کْراںتِیکاری سی بھاویں کِہ اِس دا 1917 جاں 1789 دِییاں تبدِیلِییاں واںگ دھُۄم-دھڑاکا نہِیں سُݨِیاں۔ وِیہوِیں سدی دے پہِلے ادھّ `چ بھارت دی سُتںتّرتا دے سںگھّرش واںگ اِہ اہِںسّک ڈھںگّ نال ہۄئی تبدِیلی سی۔ اِس ’مُۄک کْراںتی‘ نال ساڈے سماج وِچّ وڈِّییاں تبدِیلِییاں آئیِیاں۔ سبھ تۄں اہِم سی اُہ مانسِک تبدِیلی جِس نال کَۄم دی وِشو-دْرِشٹی ہی بدلݨی شُرُۄ ہۄ گئی۔” 1
مدھّورگ دا اِہ اُتشاہ بہُ-کَۄمی کمپّنِییاں لئی وردان سابت ہۄئِیا, کِئُںکِہ اِس نال وِشو باذار دے وِستھار اتے اُپبھۄگتاوادی کدراں-کِیمتاں نُۄں بھرواں ہُںگھّارا مِلݨ لگِّیا۔ باذار وِچّ ٹی وی , پھرِجّ, کمپِّئۄُٹر اتے ہۄر اُپبھۄگی وستُۄیاں دا ہڑھ آ گِیا۔ مدھّورگ دی اُچتا اتے پچھاݨ اِنہاں وستاں دے اِکتّرِیکرن اتے اُپبھۄگ نال ماپی جاݨی شُرُۄ ہۄ گئی۔ اِنہاں دی کھرِید لئی پَیسا چاہِیدا سی اتے مدھّورگ نیں ہر ہربے دھن ہتھِیائُݨ اتے وستاں دے اراجک اُپبھۄگ نُۄں آپݨی ذِںدّگی دے اُدیش بݨا لِیا۔ نِرۄل دیہوادی سُہج-سُیاداں نُۄں پْردھانتا مِلن لگّی۔ اِس ترہاں مدھّ-شْریݨی سمُۄہک, آرتھک اتے سماجک, ذِںدّگی وِچّ سارتھک پہِلکدمِییاں کرن دی تھاں پُۄری ترہاں نِجّپْرست ہۄ کے وستاں دے سںسّار وِچّ غلتان ہۄ گئی۔ وِشوِیکرن دے اِس پکھّ نُۄں پںجّابی کہاݨی وِچّ لۄڑِیںدا مہتّو مِلِیا ہَے۔ مِسال وجۄں پرواسی پںجّابی کہاݨی وِچّ پدارتھک سُکھّ-سہُۄلتاں دے ہُلاس, اَۄرت دی مُکتی لئی راہ مۄکلے ہۄݨ دی دھارنا, وِئکتِیگت سۄچ لئی ودھ رہی سپیس, سامںتّی رُۄڑھِیواد دی ڈھِلّی پَے رہی پکڑ آدِک وِشِیاں دی پیشکاری نُۄں ویکھِیا جا سکدا ہَے۔ جرنَیل سِںگھّ دی کہاݨی دۄ ٹاپُۄ دی پاشی اِس نوِیں ذِںدّگی دا ہُلاس مہِسُۄس کردی آکھدی ہَے:
آپݨے سُپنِیاں دے دیس کنیڈا پہُںچّ کے پاشی نُۄں پْرسنّتا ہۄئی سی۔ ہر تھاں سفائی سی۔ گھراں وِچّ گرم-ٹھںڈّے پاݨی, بِجلی نال چلدے چُلہے, مائیِکرۄویو, ٹی وی , وی سی آر تے ہۄر انیکاں ترہاں دِییاں سُکھّ سہُنتاں سن۔ پہِنݨ لئی چںگّا کپّڑا-لِیڑا, کھاݨ لئی چِکن, مِیٹ, پھرُۄٹ, سبذِییاں تے پِیݨ لئی دُدھّ, بھاںت سُبھاںتے جُۄس اتے پَۄپ ڈرِںکّس۔
آپݨی وِئکتِیگت سۄچ انُسار وِچردِیاں آپݨے سرِیر, من اتے بھوِکھّ بارے پاشی نُۄں من-چاہے پھَیسلے لَے سکݨ دی کھُلّہ مِل سکݨا اُس لئی کۄئی ناری-مُکتی تۄں گھٹّ گلّ نہِیں جاپدی۔
بھارتی اتے پاکِستانی کہاݨی وِچّ وی اجِہِییاں مِسالاں آم مِل جاںدِییاں ہن جِتھے پاتر نَۄکری, کِسے لاہیوںدّ کِتّے جاں وپار سدکا پْراپت آرتھک کھُشہالی نال جات-پات, نسل, لِںگّ-بھید, رںگّ اتے سمپّردائِکتا دے وِتکرِیاں دِییاں ولگݨاں اُلںگھّݨ وِچّ کاپھی ہدّ تکّ سپھلتا پْراپت کردے ہن۔ اترجِیت دی کہاݨی ٹھُۄںہاں دا پاتر اِںدرجِیت سِںگھّ کٹارِییا آپݨی پڑھائی اتے وکالت دے لاہیوںدّ کِتّے نال سُدھری آرتھک ہالت سدکا رامداسِییا برادری دے اِںدرجِیت جُلّہڑ تۄں “سردار آدمی” اِںدرجِیت سِںگھّ کٹارِییا بݨن تکّ دا سفر کردا ہَے۔ ٹِواݨا گۄت دا جٹّ مُںڈّا اُس دی نوِیں بݨ رہی کۄٹھی وِچّ دِہاڑِیدار وجۄں کمّ کرن لئی آئُںدا ہَے۔
اجمیر سِدھُّۄ دی کہاݨی گَۄرجاں دا جِیتُۄ باوا وی سۄڈھِییاں دے آسٹریلِییا رہِںدّے پرِوار دی ذمِین دا مالک بݨن نال پْراپت ہۄئی آرتھک کھُشہالی سدکا “سردار جگجِیت سِںگھّ” کِہا جاݨ لگدا ہَے۔ بھاویں اُس دے اوچیتن دا اںگّ بݨ چُکّی نِمن جات والی ہِیݨبھاونا اجے وی کدے کدے سِر چُکّ لَیںدی ہَے پر دُۄجے پاسے اُس دی بدل رہی آرتھک ستھِتی وِچّ اِس ہِیݨ-بھاو دے مدھّم پَے جاݨ دِییاں سمبھّاوناواں وی برابر بݨِییاں ہۄئیِیاں ہن۔
نویں دَۄر نال دلِت ورگ واںگ ہی کِسانی ورگ نُۄں وی پل-چھِݨ لئی کھُشی دا ہُلارا آئُںدا ہَے۔ مشِینی کھیتی اتے نوِیں نسل دے پشُۄیاں نال پںجّاب وِچّ جۄ ہرا اتے چِٹّا اِنکلاب آئِیا اُسنے پںجّاب دے وِبھِنّ کِسانی ورگاں نُۄں روائِتی کھیتی اتے رُۄڑھِیوادی سامںتّی رہِتل دے تِیاگ لئی نوِیں شکتی دِتّی اتے شہِری-چیتنا دے رُۄ-بُۄ-رُۄ کِیتا۔ اِس چیتنا نال ورۄسائِیا, کہاݨِیکارا سُکھوںتّ مان دی کہاݨی مۄہ-مِٹّی دا اۄØچّ-وِدِیا پْراپت کِسان چاچا, پھارم ہائۄُس دا اِہ سُپنا لَیݨ دا ساہس کردا ہَے:
نوِیںیاں اُتپادن وِدھِییاں, وِدِیا دے پاسار, مِیڈِیئے دے پْرچار, آواجائی دے سادھناں اتے بِجلئی اُپکرناں آدِ دی سہائِتا نال پںجّابی سماج دی کھیتی-ادھارت جِیون-جاچ دا نگری جِیون-شَیلی وِچّ رُۄپاںترن ہۄݨ لگدا ہَے۔ پھلسرُۄپ پںجّاب دی اِمارتکاری, پہِراوا, کھادھ کھُراک, سبھِیاچارک-سماگماں اتے کلاتمک پْرگٹاوِیاں وِچّ رُۄپاںترن دِسݨ لگدا ہَے۔ نِرسںدّیہ اِہ پرِورتن پچھّمی پُۄںجِیوادی اتے پدارتھمُکھی جِیون-جاچ تۄں پْریرِت سی۔ اِس دے ہاں-پکھّی پْربھاواں سدکا پںجّابی چیتنا رُۄڑھِیوادی سامںتّی رہِتل تۄں مُکت ہۄݨ لئی ہمبھّلا مارن دے کابل ہۄ سکی ہَے۔ پںجّابِییاں دا پرالَۄکِک-جگت تۄں اِہلَۄکِک-سںسّار ولّ آئُݨ لئی چُکِّیا اِہ اِکّ وڈّا کدم ہۄ نِبڑدا ہَے۔
وِشوِیکرن دا اُپرۄکت ورݨِت ہاں-پکھّی یۄگدان پںجّابی کہاݨی وِچۄں پْرتکھّ ویکھِیا جا سکدا ہَے پر اِہ پکھّ اِسدا کیںدری تھِیم نہِیں بݨدا کِئُںکِہ پںجّابی کہاݨِیکار دی رچنا-دْرِشٹی آپݨے لۄک-پکھّی سرۄکاراں والی پرمپّرا تۄں وی ابھِجّ نہِیں رہِ سکدی سی۔ اِس لئی وِشوِیکرن دی سکارک بھُۄمِکا نُۄں ہاشِیئے اُتے رکھدِیاں پںجّابی کہاݨِیکار اِس دے مانو-وِرۄدھی پہِلُۄیاں نُۄں کیںدر وِچّ رکھّ کے پیش کردا ہَے۔
وِشوِیکرن دی وِچاردھارا نیں پچھّمی بھاںت دی پدارتھک کھُشہالی دے سُپنِیاں راہِیں پںجّاب دی کِسانی, کھیت-مذدُۄراں اتے شہِری مدھّورگ نُۄں کُجھّ سالاں لئی چکاچَۄںدھ تاں کِیتا پر اسل وِچّ جِئُݨ دے مُڈھلے سادھن وی کھۄہ لئے۔ کِسانی دے کھیتر وِچۄں ہی مِسال لئیِئے تاں اِس ورگ نُۄں مشِینی-کھیتی دی چیٹک لائُݨ اُپرںتّ جد پھسل اُتے آئُݨ والی لاگت آمدن تۄں وی ودھ گئی تاں کھُلّہی مںڈّی دے رہِم اُتے چھڈّ دِتّا گِیا۔ اِس ترہاں بُنِیادی سہُۄلتاں اتے ذرُۄری سبسِڈِییاں دی اݨہۄںد وِچّ نِمن اتے مدھلی کِسانی تباہی دے کںڈھّے جا پہُںچّی۔ سُکھوںتّ کَۄر مان دی کہاݨی مۄہ-مِٹّی دا پاتر چاچا, لاہَۄر دِیال سِںگھّ کالج تۄں پڑھن اتے لاء دی ڈِگری ہاسل کرن پِچھّۄں آپݨے کھیتی-مۄہ کارن بہُت سۄچ-سمجھ کے آدھُنِک بھاںت دی کھیتی کرن لگدا ہَے۔ چںڈِّیگڑھ دِییاں کۄٹھِییاں ورگا “پھارم ہائۄُس” بݨائُݨ دے سُپنے لَیںدا “دھنی کِسان” کِہا جاںدا چاچا اںتّ نُۄں مںدّیہالِیں ہۄ جاںدا ہَے۔ اُس دا اُدم, سِیاݨپ, یۄجنابدھّ مِہنت, نویں بِیذ, مشِینری, پرِوار دی کِرت, کِیڑیمار دوائیِیاں اتے سںجّمی سُبھاء آدِ کُجھّ وی اُس نُۄں پُۄںجِیوادی بھو-ساگر وِچۄں پار نہِیں لائُںدا۔
بھۄلا سِںگھّ سںگھّیڑا دی کہاݨی سمبھّال لَے مَینُۄں دا پںجّاب سِئۄں اجِہا کِسان ہَے جِہڑا کھُلّہی مںڈّی دِییاں پھیٹاں ناں جھلّ سکݨ دی سُۄرت وِچّ کرذئی ہۄ کے آپݨا مانسِک تواذن گُیا بَیٹھدا ہَے۔ اُس نُۄں اجِہے کھِیال آ گھیردے ہن جِہڑے اُس دے ورتمان اتے بھوِکھّ دے سںکّٹاں دے بۄدھ دی سُۄچنا دِںدّے ہن:
پںجّاب دی نِمن کِسانی دا پْرتِیک پںجّاب سِئۄں اِکّ پاسے آرتھک سںکّٹ کر کے اتے نال ہی ساںسکْرِتک دباواں کر کے دُکھاںت بھۄگݨ لئی مجبُۄر ہُںدّا ہَے۔ جٹّ سںسّکْرِتی دا ماݨ اُس نُۄں آپݨے شرِیکے-بھائیِچارے وِچّ سِر اۄØچّا چُکّ کے جِئُݨ لئی پْریردا ہَے پر کھیتی تۄں ہۄݨ والی آمدن اُس نُۄں گَۄرومئی جِیون جِئۄں سکݨ دا ادھار پْردان نہِیں کردی۔ دُولّے دباء نال اُس دی چیتنا سُنّ ہۄ جاںدی ہَے۔ پاگلپݨ دی ستھِتی وِچّ کںدھّ نال ٹکّراں مار کے سِر بھنّہ بَیٹھے پںجّاب سِئۄں دے آپݨے بچاء لئی پائے واستے وِچّ لیکھک رُۄپی بِرتاںتکار دی ہمدردی بھری ویدنا وی گھُل-مِل کے پْرگٹ ہُںدّی ہَے۔ بیبسّ پںجّاب سِئۄں جِئُݨ دی پْربل لۄچا نال بھرِیا آپݨے سنیہی گُیاںڈھی نُۄں ترلے نال آکھدا ہَے, “سجّݨ بائی سمبھّال لَے مَینُۄں … مَیں ہُݨ ٹھِیک نہِیں … “
نِسچے ہی اجِہا اِس لئی واپردا ہَے کِئُںکِہ وِشوِیکرن کۄئی پرِورتن دا سہِج ورتارا نہِیں بلکِہ نوپُۄںجِیوادی شکتِییاں ولّۄں آپݨے آرتھک اتے راجسی ہِتاں نُۄں دھِیان `چ رکھدِیاں پَیدا کِیتا گِیا اِکّ اجِہا نَےØٹّورک ہَے جِس نال سمُچّا وِشو اِکّ باذار دا رُۄپ دھارن کر گِیا ہَے۔ اِس باذار دی سبھ تۄں اُچتم ابھِلاشا مُنافا اتے پھِر ہۄر مُناپھا کمائُݨا ہَے۔ اِس لئی آرتھک اتے بھۄگوادی منُکھّ دا سںکّلپ ہۄںد وِچّ لِیاںدا گِیا۔ اِس منُکھّ دا پرم-اُدیش ودھّ تۄں ودھّ پدارتھک-لبھّتاں دا اِکتّرِیکرن اتے اُپبھۄگ ہَے۔ اِس آرتھک منُکھّ اںدّرلِییاں بھائیِچارک, سداچارک, پرئُپکاری اتے سِرجݨاتمک رُچِییاں ہاشِییاگْرست ہۄݨ لگّ پئیِیاں ہن۔ اِس پرِورتن نیں پںجّابی سماج وِچّ نویں تݨاء پَیدا کِیتے ہن۔
اِہ اُپبھۄگی چیتنا ہُݨ سِرپھ اۄØچّ جاں مدھّورگ تکّ ہی سِیمت نہِیں رہی بلکِہ نِمن اتے دلِت ورگاں تکّ دی مانسِکتا دا اںگّ وی بݨن لگّ پئی ہَے۔ ورِیام سِںگھّ سںدھُّۄ دی کہاݨی نَۄ باراں دس دا دلِت پاتر نِںدّر “گدرائے سرِیر والی” اَیکٹْرَیس سْری دیوی نُۄں کلپنا ہی کلپنا راہِیں بھۄگدا اںتّ اِس پھَیںٹسی وِچّ اِس پْرکار گھِر جاںدا ہَے کِہ یتھارتھ اتے سُپنے نُۄں اِکّ دُۄجے تۄں نِکھیڑن وِچّ ہی اسمرتھ ہۄ جاںدا ہَے۔ پھلسرُۄپ آپݨا مانسِک تواذن گُیا بَیٹھدا ہَے۔ دِلچسپ گلّ اِہ ہَے کِہ نِںدّر نُۄں دھرمِںدّر, سنّی دِئۄل اتے بابی دِئۄل دا دھن-پدارتھ اتے سْری دیوی دا جِسم ہی دِسدا ہَے, اِنہاں دے وِئکتِتو دا مانوی جاں کلاکاری والا پکھّ ویکھݨ تۄں اُہ کھُںجھِّیا ہی رہِںدّا ہَے۔
اِس پدارتھک اتے اُپبھۄگی چیتنا نال سبھ تۄں تِکھّا وِرۄدھ ساڈی ادھِیاتمک آستھا دا سی, جِس نُۄں “مائِیا” دے سںکّلپ راہِیں سمبّۄدھِت کِیتا جاںدا رِہا ہَے۔ پر وِشوِیکرن دے ہڑھ وِچّ دھرم نیں آپݨا رُہانِیئت دی پْراپتی دا اُدیش گُیا لِیا ہَے اتے اُس دی تھاں ادھِیاتمکتا نُۄں ستّا پْراپتی دی اِکّ جُگت بݨا کے ورتۄں کِیتی جاݨ لگّی ہَے۔ سُکھجِیت دی کہاݨی پاتشاہ وِچلا ڈیرے دا مُکھی آپݨے پدارتھک سُکھّاں اتے لالساواں دی پُۄرتی لئی ادھِیاتمکتا دی جُگت نُۄں سُۄخم وِدھی نال ورت کے ستّا دا آنںدّ ماݨدا ہَے۔ آپݨے وِرُدھّ پَیدا ہۄݨ والی وِرۄدھی اواذ نُۄں اُہ بڑے ناٹکی اتے سُۄخم اںدّاذ نال ملِییامیٹ کر سکݨ دے ہُنر دا ماہر ہَے۔
اِلِیاس گھُمّݨ دی کہاݨی آئیِڈِیئل ٹائۄُن وِچّ شمشاد ساہِب ناں دا اِکّ دھناڈ مُنافے دی انّہی لالسا ادھِین دھرم نُۄں اِکّ جُگت وجۄں ورت کے آپݨے اُدیش وِچّ سفلتا پْراپت کردا ہَے۔ اُہ اِکّ “آئیِڈِیئل ٹائۄُن” وسائُݨ دے پْراجَیکٹ نُۄں اِئۄں دھارمِک چھُۄہ نال پْروان چڑھائُںدا ہَے:
اِس بستی دے اسلۄں وِچکار اِکّ بہُت ای سۄہݨی تے کھُلّہی ڈُلّہی مسِیت تامِیر کِیتی گئی سی۔ … اُہدی دُدھّ چِٹّی اِمارت نُۄں ویکھ کے رُۄہ راجی ہۄ جاںدی سی تے ویکھݨ والِیاں نُۄں جاپدا سی جِویں اِکّ بہُت وڈّا چِٹّا پھُلّ بھَۄںئ اُتے کھِڑ پِیا ہۄوے۔
امرِیکی ڈِذائِن اتے اِسلامی رںگّݨ دے سُمیل نال بݨی بستی مالک لئی سۄنے دی کھاݨ ہۄ نِبڑدی ہَے۔
ستّاوان ہۄئے کِسے وی دھرم دا سںسّتھائی پْرپںچّ کِویں اِکّ سںوّیدنشِیل منُکھّ دی سںوّیدنا دا گھات کردا ہَے, اِس دھارنا نُۄں بلوِںدّر گریوال دی کہاݨی کھںڈّے دی دھار پیش کردی ہَے۔ اِس کہاݨی دی پاتر سُۄرت آپݨی گَۄرومئی مانوی پچھاݨ سمیت جِئُݨ کھاتر بِناں کِسے دھارمک اڈمبّر دے وِیاہُتا جِیون وِچّ شامل ہۄݨا چاہُںدّی ہَے۔ اُس نُۄں مرد دے “پلّے پَیݨ” والی رسم اَۄرت وِرۄدھی جاپدی ہَے پر اِس رسم بِناں اُہ آپݨے بھائیِچارے وِچّ تْرِسکار دی بھاگی بݨدی ہَے۔
وِشوِیکرن دی وِچاردھارا دے پْربھاو ادھِین سمُۄہ دھرماں دا مانوی تتّ کھُر رِہا ہَے اتے سںسّتھائی سرُۄپ دِنۄ-دِن ہۄر دْرِڑ ہُںدّا جاںدا ہَے۔ کہاݨی کھںڈّے دی دھار سِکھّ دھرم دے وِشیش ہوالے نال اُنہاں وِرۄدھتائیِیاں نُۄں اُجاگر کردی ہَے جِہڑِییاں سِکھّ-سماج دی کہِݨی اتے کرنی وِچۄں پْرتکھّ ہۄݨ لگّ پئیِیاں ہن۔ وِئںگّ دی گلّ اِہ ہَے کِہ سہی ارتھاں وِچّ سِکھّ کہی جاݨی چاہِیدی سُۄرت نُۄں سِکھّ-وِرۄدھی ہۄݨ دی بدنامی جھلّݨی پَیںدی ہَے۔ سِکھّی دے اجِہے سںسّتھائی سرُۄپ نُۄں پکّا کرن وِچّ مِیڈِییا, کالا دھن اتے سرکاری نِیتِییاں دی سُچیت بھُۄمِکا ہَے کِئُںکِہ اِس نال جن-سدھارن دی سںگھّرشمئی چیتنا اتے سںگّٹھت وِدرۄہ نُۄں کھُںڈھّا کِیتا جا سکدا ہَے۔
وِبھِنّ دھرماں دے سںسّتھائی رُۄپاں نیں بھاویں آپݨا مانوی-تتّ گُیا لِیا ہَے اتے دھرم نُۄں پدارتھک لبھّتاں لئی جُگت وجۄں ورتݨ اُتے آپݨی ٹیک رکھّ لئی ہَے پر اِس نال کِسے جگِیاسُۄ واستے اُہ سبھ راہ بںدّ نہِیں ہۄ گئے جِہڑے اُس نُۄں آپݨے وِرسے دے جِیوںتّ تتّاں تکّ لِجا سکدے ہن۔ پںجّابی دے اجِہے جگِیاسُۄ کہاݨِیکاراں وِچّ منمۄہن باوا اتے ہراپل پنُّۄں دے ناں اُلیکھیۄگ ہن۔ منمۄہن باوا نیں پہِلاں اجات سُںدّری اتے پھِر نربلی کہاݨی-سںگّْرِہاں دِییاں کہاݨِییاں وِچّ مِتھّ دے رُۄپاںترن راہِیں آپݨے وِرسے دے جِیوںتّ تتّاں نال پاٹھک دی ڈُۄںگھی ساںجھ پُیائی ہَے۔ مِسال وجۄں کہاݨی نربلی وِچّ “جاڈی” جاتی دے اِکّ کبِیلائی نَۄجوان پُساںگ دے بِرتاںت راہِیں جن-سدھارن دے ہِتاں دی نِرںتّر دِتّی جاݨ والی “بلی” نُۄں پْرتِیکاتمک ارتھاں راہِیں مُۄرتِیمان کِیتا گِیا ہَے۔ جن-سدھارن سدِییاں تۄں اِس “بھِیکھم پْرِیکھِیا” وِچۄں لںگھّ کے وی آپݨی “شان” نُۄں سامبھݨ لئی یتنشِیل رِہا ہَے۔ پُساںگ دے اِہ بۄل اِہی دسدے ہن:
جے جِئُݨا ہَے تاں شان نال, چاہے اُہ شان پھکِیری والی ہی کِئۄں ناں ہۄوے تے جے مرنا ہَے تاں وی شان نال۔
پںجّابی منُکھّ نُۄں سںتُّلت اتے سمپُّۄرن وِئکتِتو پْردان کرن والِییاں پرمپّرک سںسّتھاواں لۄک-پکھّی دھرم, پرِوار اتے ساکاداری پْربںدھّ آدِ ٹُٹّ رہے ہن۔ اِنہاں سںسّتھاواں دا بدل بݨن والے آدھُنِک بھاںت دے وِدِئک ادارے, دفتر, مِیڈِییا اتے وپارک رِشتے منُکھّی سخسِیئت وِچّ اساوامپݨ ودھائُݨ والے ہن۔ اِس اساوِیں منُکھّی سکھشِیئت وِچۄں سںتّۄکھ, بیگرذی, پرئُپکار, کُربانی, ممتامئی بھاوناواں آدِ لچھّݨ الۄپ ہُںدّے جاںدے ہن اتے سُیارتھ, دُۄجے نُۄں مُکابلے وِچّ درڑن, اُپبھۄگتا اتے اراجکتا آدِ لچھّݨ ودھدے جاںدے ہن۔ پںجّابی وِئکتِتو دے اِس رُۄپاںترن نُۄں درسائُݨ والے ویروے اُںج تاں سمُچّی بھارتی پںجّابی کہاݨی اتے پاکِستانی پںجّابی کہاݨی وِچّ ہی بھرپُۄر ماترا وِچّ مِلدے ہن پر پرواسی پںجّابی کہاݨی وِچّ اِہ ویروے اِس پْرکار پیش ہۄئے ہن کِہ وِشوِیکرن دی وِچاردھارا نُۄں بہُت بلپُۄروک پیش کردے ہن۔ اجِہا اِس کر کے ہَے کِئُںکِہ پرواسی پںجّابی سِدھّے تَۄر تے وِکست پُۄںجِیواد اتے پچھّمی سںسّکْرِتی نال دۄ-چار ہۄ رہے ہن۔ جرنَیل سِںگھّ دی کہاݨی پاݨی, امنپال سارا دی وہِںگّی, ہرجِیت اٹوال دی امرویلاں دے رۄگ سںتّۄکھ دھالِیوال دی پْردُۄشݨ بنام پلُۄشن, وِینا ورما دی گۄلے کبُۄتر بلدیو سِںگھّ دی گرۄن اپّ گرل نِںدّر گِلّ دی سُنّسراں, میجر ماںگٹ دی تْرِشںکُّۄ آدِ وِچۄں مانوی بھرپّݨ کھتم ہۄݨ اتے بہُپکھّی ہِںسّا دے ودھݨ دِییاں بیشُمار مِسالاں پْراپت کِیتِییاں جا سکدِییاں ہن۔
جرنَیل سِںگھّ دی کہاݨی پاݨی وِچلی سُکھجِیت کَۄر آپݨے پرِوارک رِشتِیاں وِچّ دِنۄ-دِن ودھ رہی کھُشکی نال پریشان ہۄئی تݨاء بھۄگدی ہَے۔ کنیڈا واسی سُکھجِیت کَۄر دی گۄری نُۄںہ اتے پُتّ آپݨے گھر وِچّ سوِمّگ پُۄل بݨائُݨ واستے دھن جُٹائُݨ لئی پںجّاب وِچلی جدّی ذمِین ویچݨا چاہُںدّے ہن۔ سُکھجِیت کَۄر دا آپݨے چاچے دے پرِوار اتے ذمِین نال مۄہ دا رِشتا ہَے۔ اِس لئی اُہ آپݨِییاں جڑھاں نال جُڑی رہِݨ واستے ذمِین ویچݨ تۄں اِنکاری ہۄ جاںدی ہَے۔ سِٹّا پرِوار وِچّ وِتھّ ودھݨ دا نِکلدا ہَے۔
وِشوِیکرن دی مُنافاوادی پْروِرتی نال پںجّابی منُکھّ اںدّر پسر رہی اِہ “کھُشکی ہی کھُشکی” اجۄکی پںجّابی کہاݨی دا مُۄل سرۄکار بݨدی ہَے۔
بلدیو سِںگھّ ڈھِیںڈسا دی کہاݨی بۄنس وِچّ اِکّ دھی دا وِیاہ, جِہڑا ساڈی ساںسکْرِتک مریادا انُسار کنِّیادان کِہا جاںدا سی, ہُݨ نویں ہالات دے سںدّربھ `چ پدارتھک ہِتاں دے باذار دا اِکّ سَۄدا ہۄ نِبڑدا ہَے۔ رتِںدّر رتی نُۄں وِیاہ دے ادھار اُتے کنیڈا بھیجݨ دا سببّ بݨائِیا جاںدا ہَے۔ اِس پِچھّے رتِںدّر دے پِتا ارجن سِںگھّ دی ہائۄُمَے-پُۄرتی دے نال نال آپݨے مُںڈِّیاں لئی کنیڈا بھیج سکݨ دا راہ پدھّرا کرنا وی ہَے۔ ارجن سِںگھّ رمن کلاتھ ہائۄُس والے لالے دی وِچۄلگِری راہِیں جںڈِّیالے والے راجوِیر جَۄہل نال گِیاراں لکھّ وِچّ سَۄدا تہِ کردا ہَے۔ اِس سَۄدے نُۄں پوِتّر اتے کانُۄنی دِکھّ والا بݨائُݨ لئی رتِںدّر اتے راجوِیر نکلی ہنِیمُۄن وی مݨائُݨ جاںدے ہن۔ اِس ساری پْرکِرِیا وِچّ رتی اتے راج اںدّرلِییاں مانوی بھاوناواں کئی وار سِر چُکدِییاں ہن پر اُنہاں دی بلی آپۄ-آپݨے پدارتھک ہِتاں لئی دے دِتّی جاںدی ہَے۔ اِس سَۄدے وِچّ شامل سارِییاں دھِراں ہی کُجھّ ناں کُجھّ “بۄنس” ہاسل کردِییاں ہن پر اسل وِچّ اِس سَۄدے دَۄران مانوِیئتا دی مُۄل راشی گُیا بَیٹھدِییاں ہن۔ پھلسرُۄپ رتِںدّر اںتّ نُۄں آپݨا مانسِک سںتُّلن گُیا بَیٹھدی ہَے۔
سَۄدامُکھی مانسِکتا واںگ ہی اُپبھۄگی مانسِکتا سمُۄہ پںجّابی ورگاں تکّ پہُںچّ گئی ہَے۔ تلوِںدّر سِںگھّ دی کہاݨی مائِیا-جال دی اُتم-پُرکھی پاتر آپݨے وِیاہ-باہرے جِنسی رِشتے پْرتی اینی اُتیجت ہۄ جاںدی ہَے کِہ وِیاہ-بںدھّن, پُتّر-پِیار, سماجک بدنامی دا بھَیء, سداچارک اکُںشّ, اُمر دا تکاذا آدِ کُجھّ وی اُس نُۄں رۄک سکݨ وِچّ سپھل نہِیں ہُںدّا۔ اُس نال ساںجھ پائُݨ والے ڈا وشِشٹ دی ہالت وی کُجھّ اجِہی ہَے۔ ناری پاتر مَیں آپݨی چۄری پھڑھی جاݨ پِچھۄں ڈا وشِشٹ نال سبںدھّاں تۄں منۄ-منی تۄبا وی کردی ہَے, پھِر وی اُس نُۄں مِلے بِنا رہِ نہِیں سکدی:
اِہ “کرامات” بھاویں ڈا وشِشٹ دے ہتھّاں دی جاپدی ہَے پر اسل وِچّ اِہ کرامات اُس اُپبھۄگی-کلچر دے ڈُۄںگھے پْربھاواں دی ہَے جِسنے گُجھّے گُجھّے ہی منُکھّی اوچیتن نُۄں آپݨے انُکُۄل سادھ لِیا ہَے اتے وِیاہ-سںسّتھا دے نِرارتھک ہۄ جاݨ دا سںکّیت دے دِتّا ہَے۔ تلوِںدّر دی ہی اِکّ ہۄر کہاݨی جلدھارا وِچّ اَۄرت دا دیہِیناد ہۄر وی اۄØچّی سُر والا ہَے اتے اںتّم پْربھاو وجۄں اِہ کۄئی اپرادھبۄدھ پَیدا کرن والا وی نہِیں۔ اِس شہِری دھراتل دی کہاݨی دے نال-نال اِس نوِیں چیتنا دا اِکّ ہۄر پاسار پیںڈُۄ دھراتل دی کہاݨی وِچۄں وی مِل سکدا ہَے۔
بلوِںدّر گریوال دی کہاݨی یُدھّ-کھیتر دا ترکھاݨ دھِیرا کھُۄن دے رِشتِیاں-ناتِیاں اتے سماجک پھرجاں ولّۄں بیمُکھّ ہُںدّا اںتّ آپݨِییاں آدم-اکاںکھِیاواں دی پُۄرتی کھاتر دھی (بھتِیجی) دے ریپ تکّ جا گِردا ہَے۔ آپݨے وڈّے بھرا دی بیوکتی مَۄت پِچھّۄں اُہ آپݨی بھرجائی نُۄں رسمی رُۄپ `چ اپݨا کے پتی دے پھرذ نِبھاہُݨ دا اہِد کردا ہَے۔ پھِر ہَۄلی ہَۄلی اِہ پھَیسلا اُس نُۄں آپݨے سںسّاری-سُکھّاں دے راہ وِچّ رۄڑا جاپݨ لگّ پَیںدا ہَے۔ بھرجائی تۄں پتنی بݨائی اَۄرت دا سرِیر اُس نُۄں “لۄگڑ” لگّݨ لگدا ہَے اتے اُہ آپݨی بھتِیجی تۄں دھی بݨائی لڑکی دے “سڈَۄل” سرِیر ولّ آکرشت ہۄݨ لگّ پَیںدا ہَے۔ دھِیرے دا اینی وڈّی سداچارک اوگِّیا دا ساہس نِسچے ہی پںجّاب وِچّ وگݨ والی دیہوادی ہنیری تۄں پْریرت ہَے, بھاویں اِس دے پْریرک دھِیرے دے جِیون دی ستہ اُتے پئے نہِیں مِلݨگے۔
اِس اُپبھۄگی-مانسِکتا لئی اَۄرت اِکّ مانوی وِئکتِتو دی تھاں بھۄگݨہار وستُۄ ارتھات مہِذ یۄنی-رُۄپ ہی رہِ جاںدی ہَے۔ اِس اُپبھۄگی چیتنا وِچۄں ہی ٹی وی اتے پھِلماں وِچّ اَۄرت دی جِسم-پْردرشنی دی جُگت بھارُۄ رُۄپ `چ پْرچلّت ہۄئی ہَے۔ انیکاں ڈھںگّ-ترِیکِیاں نال اَۄرت دے کامُک-بِمبّ دی پھَیںٹسی اُبھاری جاںدی ہَے۔ اُپبھۄگی من کلپنا ہی کلپنا وِچّ اِس پھَیںٹسی رُۄپ نال بھۄگ-وِلاس کردا ہَے۔ کہاݨِیکار رشپِںدّر رشِم دی کہاݨی اُہ کَۄݨ ہن * وِچّ اِکّ بسّ وِچّ تِنّ کھُۄبسُۄرت مُٹِیاراں چڑھدِییاں ہن تاں بسّ دے “بُسے واتاورن وِچّ رَۄݨک” آ جاںدی ہَے۔ مرد آپݨی اُمر, رُتبے اتے سںسّکاراں نُۄں لامبھے رکھّ کے کلپنا راہِیں اُنہاں نُۄں بھۄگدے ہن۔ مِسال وجۄں بُڈھّے کھڑک سِںگھّ اںدّر پَیدا ہۄئی اُتیجنا اِئۄں پْرگٹ ہُںدّی ہَے:
… اُہ وی مُڑ مُڑ کے اُنہاں نُۄں گھۄکھوِیں نذرے تاڑدا ہۄئِیا, من ای من تُکاں جۄڑی جا رِہا سی-رسبھرے بُلّہاں بارے, نشِیلِییاں اکھّاں بارے, تِلہکوِییاں گلّہاں بارے, بھرویں ہِکّ اُبھاراں بارے, پتلے لکّاں بارے, جِیء للچائُںدے گۄل گۄل پٹّاں بارے … اجّ اُس دی کوِیشری دے وی بھاگ جاگ پئے سن۔
وِشوِیکرن دی وِچاردھارا دے پْربھاو ادھِین جِویں پںجّابی کہاݨی دی رچنا-دْرِشٹی اتے وستُۄ-چۄݨ وِچّ بُنِیادی پرِورتن آئے ہن اُویں ہی اِس دِییاں پْرگٹاء جُگتاں وِچّ وی بہُت سارے نویں جھُکاء مُۄرتِیمان ہۄ رہے ہن۔ اِس کہاݨی دا پاتر کۄئی سںتُّلت جاں سہِج پاتر نہِیں, بلکِہ اسںتُّلت اتے بیچَین ہَے, پر اُس دی بیچَینی نُۄں کارج-کارن دے سُۄتر انُسار سپشّٹ بھاںت کِسے پْرتکھّ دِسدے پْریرک نال جۄڑ سکݨا بہُت مُشکل ہَے۔ دُۄجے شبداں وِچّ اُس دے دُیالے انیکاں پْرتکھّ اتے اپْرتکھّ پْریرک جھُرمٹ پائی کھلۄتے دِسدے ہن جِہڑے سمُچّے پُۄںجِیوادی مہَۄل دی اُپج کہے جا سکدے ہن۔ پہِلۄ-پہِل ایس وِدھی نال کہاݨی-رچنا کرن والا کہاݨِیکار پْریم پْرکاش ہی سی پر ہُݨ اِہ سمُچّی پںجّابی کہاݨی دا لچھّݨ ہی بݨ گِیا ہَے۔ اِس وِدھی نُۄں وِشوِیکرن دے بہُپکھّی پْربھاواں ادھِین جٹِل ہۄئے پںجّابی وستُۄ-یتھارتھ دے پْرگٹاوے نال سبںدھّت کر کے وی ویکھِیا جا سکدا ہَے۔
وِشوِیکرن دی وِچاردھارا نیں منُکھّ دِییاں اُپبھۄگی چیشٹاواں نُۄں اِس کدر اُتیذت کِیتا ہَے کِہ اُس دی چیتنا وِچّ کام دی پْروِرتی ہِرس بݨ کے کیںدری سپیس پْراپت کر چُکّی ہَے۔ اِس ہِرس نیں پرِوارک, بھائیِچارک اتے سداچارک رِشتِیاں دِییاں سِیماواں وی بھںگّ کر دِتِّییاں ہن۔ اجۄکی پںجّابی کہاݨی وِچّ اجِہے کامُک-ہابڑے نُۄں پْرگٹائُںدے دْرِشّاں دی بھرمار ہَے۔ بلوِںدّر گریوال دی کہاݨی یُدھّ-کھیتر وِچّ پِئۄ-دھی اتے تلوِںدّر سِںگھّ دی کہاݨی کھالی مکان وِچّ چاچی-بھتِیجا دے جِنسی سبںدھّ مِسال دے تَۄر تے پیش کِیتے جا سکدے ہن۔ ایسے پْرکار لَیسبِیئن (سُکِیرت دی کہاݨی جلاوتن), نِرمل جسوال دی کہاݨی ریت دا رِشتا, (نِںدّر گِلّ دی کہاݨی پچھاݨ سںکّٹ) اتے گیئذ (سںتّۄکھ دھالِیوال دی کہاݨی پْردُۄسݨ بنام پلُۄشن) سبںدھّی بِرتاںت پںجّابی کہاݨی وِچّ آکرشݨ دا کارن بݨ رہے ہن۔
کام-تْرِپتی ذِںدّگی دی وڈّی لۄڑ ہَے, جِویں کِہ گُرنام گِلّ دی کہاݨی لۄڑ اِکّ سُڈَۄل پرواسی بذُرگ دے بِرتاںت راہِیں سِدھّ کردی ہَے, پر اِہی لۄڑ جدۄں مانسِک گُںجھّل بݨ کے مانوی سِسٹاچار دِییاں ہدّاں لںگھّدِیاں پاشوِک بِرتی دا رُۄپ دھارن کر لَیںدی ہَے تاں سمسِّیا بݨ جاںدی ہَے۔ اجۄکی پںجّابی کہاݨی اِس اُلار نُۄں سمسِّیامُۄلک سںکّلپ وجۄں اُجاگر کردی ہَے۔ اِس کہاݨی وِچّ مرداویں کامُک-ہابڑیپݨ دُیارا پچھّی جا رہی اَۄرت-دیہ اِکّ پْرتِیک بݨ کے ساہمݨے آئُںدی ہَے, جِہڑا نو-بستِیوادی ہابڑیپݨ دُیارا ستھانک سںسّکْرِتِییاں دے کۄملپُݨے, سُہج, ممتا, سِرجݨاتمکتا اتے سُۄخمتا دے نۄچے جاݨ دے ارتھ وی پْردان کردا ہَے۔
مَیں-مُکھی بِرتاںت دی بہُتات والی اِہ کہاݨی سوَے-پْرگٹاوے (کنپھَیشنذ) دی جُگت نُۄں بہُت مہتّو دیݨ والی ہَے۔ اِس دا چِنّہ-پْربںدھّ وی ودھیرے کر کے اِکّ تھِڑکے, ڈۄلدے, سہِمے, ہِیݨتاگْرسے اتے برڑائُںدے منُکھّ دے سُپنِیاں, چِٹھِّییاں, اِکبالِییا دستاویجاں اتے نِجّی وستُۄ-سمگّری نال جُڑے ویروِیاں نُۄں آپݨا ادھار بݨائُںدا ہَے۔ سمُچّے تَۄر تے کِہا جا سکدا ہَے کِہ وِشوِیکرن دے پْربھاواں نیں پںجّابی سماج نُۄں بھاویں تۄڑن دی ہدّ تکّ جھںجّۄڑ سُٹِّیا ہَے پر پںجّابی کہاݨی نُۄں نوِیں وستُۄ-سمگّری تے کتھا-جُگتاں دے رُۄ-ب-رُۄ ہۄݨ لئی پْریرت کِیتا ہَے۔ پںجّابی کہاݨی دی رچنا-دْرِشٹی لئی اِہ وِچاردھارا وڈّی چُݨَۄتی لَے کے آئی ہَے۔ نو-بستِیوادی وِچاردھارا کُجھّ مانو-پکھّی دِکھّ والے سںکّلپاں, جِویں اُدارواد, ناری-مُکتی, اتّوادی ہِںسّا تۄں مُکتی, منُکھّ دی پُۄرن سُتںتّرتا, وَیلپھیئر سٹیٹ اتے منُکھّی کدر آدِ وِچّ گلیف کے پرۄسی جا رہی ہَے کِہ اِس دے مانو-وِرۄدھی سرُۄپ نُۄں پچھاݨ سکݨا اتِ کٹھِن کارج ہۄ گِیا ہَے۔ پر پںجّابی کہاݨِیکار نیں اِس پکھّۄں آپݨے پرِپکّ دْرِشٹِیکۄݨ دا سبُۄت دِتّا ہَے۔ پاکِستانی کہاݨِیکارا اپھذل تَۄسِیف دی کہاݨی نویں گُلام اِس پکھّۄں لاجواب ہَے, جِس وِچّ امرِیکا دی مانوی ادھِکاراں پْرتی وچنبدھّتا دی مِتھّ دا بھںجّن کِیتا گِیا مِلدا ہَے۔ اِس پْرکار پںجّابی کہاݨِیکار وِشوِیکرن دے پْرسںگّ وِچّ ہر پکھّۄں چیتنّ ہُںگّارا بھر رِہا ہَے۔ چارے پاسے جِہڑا “امرِیکا امرِیکا” دا شۄر ہَے اُس دی نِرکھ-پرکھ کرنا اجۄکی پںجّابی کہاݨی دا مُۄل سرۄکار بݨِیا ہۄئِیا ہَے۔ گُردیو سِںگھّ رُپاݨا دی چرچِت کہاݨی “رُۄس رُۄس, امرِیکا امرِیکا” اِکبال ناں دے پاتر دے سُبھاء وِچّ آئے پرِورتن راہِیں اِس گلّ ولّ سںکّیت کردی ہَے کِہ ستّا-پْراپتی دا امرِیکی ماڈل ہُݨ پِںڈّ دی سرپںچّی دی چۄݨ تکّ اسر-اںدّاذ ہۄݨ لگّ پِیا ہَے۔ برتانوی بستِیوادی سامراج اتے اُس دے پِٹھُّۄ ذَیلدار پردمن سِںگھّ وِرُدھّ وِدرۄہی بھاوناواں دا پْرگٹاوا کرن والا بال اِکبال ہُݨ وڈّا ہۄ کے تاکت, پَیسے, جُگاڑ اتے جاتِیوادی جُگتاں نال ستّا پْراپتی دے ہُنر سِکھّ چُکّا ہَے۔
وِشوِیکرن دے جٹِل ورتارے نُۄں ہریک کۄݨ تۄں کھڑھ کے ابجَیکٹِو دْرِشٹی نال واچݨ دی سمرتھّا نیں پںجّابی کہاݨی نُۄں اُسارُۄ اتے سُۄخم سُبھاء والی بݨائِیا ہَے۔ چُݨَۄتِییاں دے سنمُکھ اِئۄں کھڑھ سکݨا پںجّابی کہاݨی دی سِہتمںدّ پرمپّرا رہی ہَے۔