کَیپٹن دھرم سِںگھّ میرے گواںڈھی سن۔ گواںڈھی بہُتا نال دے گھر والِیاں نُۄں آکھِیدا اے پر اسِیں تے دۄویں اِکٹھّے اِکۄ کۄٹھی وِچ رہِںدّے ساں۔ اُنہاں دے گھر کۄئی ہاسے والی گلّ ہۄوے٬ اسِیں وی نال ہی ہسّ پَیںدے؛ اُنہاں دے گھر کۄئی پْراہُݨا آئُںدا٬ سانُۄں پتا لگّ جاںدا کِہ 'ماما جی', 'وِیر جی', 'ماسڑ جی', جاں ہۄر کَۄݨ آئِیا ہَے۔ اُنہاں دے سارے پْراہُݨے ساڈے جاݨُۄ ہی ہُںدّے۔ جے اُنہاں دے گھر کۄئی گھںٹّا پہِلاں آئُںدا تاں ساڈے گھر گھںٹّا مگرۄں آ جاںدا٬ پر آئُںدا ذرُۄر۔ جۄ کُجھ اُہ اُنہاں دے لگّدے ہُںدّے٬ اُہی کُجھ ساڈے لگّݨ لگّ جاںدے۔ اُنہاں دے گھر جاݨ تۄں بِناں ہی سانُۄں پتا ہُںدّا کِہ اُنہاں دی مجھّ مِلی ہَے کِہ نہِیں٬ اُنہاں دی کِس کُکڑی نیں آںڈا دِتّا ہَے٬ کِس بچّے نُۄں کِنّے درجے دا بُخار ہَے تے کَۄݨ کِتھے جاݨ لئی تِیار ہۄ رِہا ہَے۔ اِک دُۄجے دا سارا پِچھواڑا پتا ہۄݨ کر کے آپۄ وِچ گلّبات تۄرنی ساڈے لئی بڑی سَۄکھی سی تے ساڈی آپۄ وِچ مِتّرتا وی ڈھیر سی۔

کَیپٹن دھرم سِںگھّ اسل وِچ نَۄکری وِچ نہِیں سن٬ ہٹے ہۄئے سن۔ کپتانی وی اُنہاں دی لڑاکا فَۄج دی نہِیں سی٬ ڈاکٹری دی سی۔ تے ہُݨ آپݨا ڈاکٹری دا دھںدّا کردے سن۔ پَیسے بہُتے نہِیں آ رہے سن پر بہُتی ماڑی گلّ اِہ سی کِہ جِس ترہاں ڈاکٹری٬ وکالت آدِ پیشِیاں وِچ آم ہُںدّا ہَے٬ دِناں دے لںگھّݨ نال اُنہاں دا کمّ ودھ نہِیں رِہا سی٬ گھٹ بھاویں رِہا ہۄوے۔ نَۄکری وِچ رہے ہۄݨ کر کے اُہ لۄکاں وِچ گھُلݨ مِلݨ تۄں سںکّۄچ کردے سن۔ اجِہا کِیتِیاں کِسے پیشے وِچ وی پَیسے آئُݨے اَۄکھے سن۔

آمدن گھٹّ ہۄݨ دا وڈّا کجِییا لۄکاں تۄں اِہ گلّ لُکاݨی ہُںدّی ہَے۔ اُنہاں دی سِیاݨی وہُٹی اِس وِچ وی سفل سی۔ سِیال آئُݨ تۄں بچِّیاں دے گرم کپّڑے بݨ جاںدے٬ دۄ وکت چاہ بݨدی٬ دھرم سِںگھّ اِستری کِیتے ہۄئے کپّڑے پاںدا٬ پر اُس دا سائیِکل اُہی پُراݨے دا پُراݨا ہی رہِںدّا۔ کُرسِییاں دا بَیںت ٹُٹّݨ ٹُٹّݨ کردا رہِںدّا تے بَیٹھک دی پاٹی ہۄئی دری دی تھاں نوِیں ناں آئُںدی۔ اُنہاں دے چار بچّے سن٬ وڈّی کُڑی تے نِکّے تِنّ مُںڈّے۔ سارے سکُۄل جاںدے سن۔ کُڑی تے ہُݨ مُٹِیار سی۔ اُنہاں نُۄں خرچݨ نُۄں پَیسے کدی ناں مِلدے۔ لۄہڑی٬ دِیوالی نُۄں اُنہاں دے پٹاکے نِکّی ٹھاہ کرن والے تے مدھّم ہُںدّے۔

اُنہاں دی اِس تںگّی تے سانُۄں ہمدردی سی٬ پر اِک گلّ جِہڑی مَینُۄں تے میری وہُٹی-دۄہاں نُۄں اجِیب لگّدی٬ اِہ سی کِہ اُہ آپݨی کُڑی نُۄں کپّڑے بڑے ودھِییا سِوا کے دِںدّے۔ گھر وِچ اُہ سبھ تۄں بہُتا پھبّی ہۄئی ہُںدّی۔ آلے دُیالے دے کئی امِیر گھراں دِییاں کُڑِییاں نالۄں وی اُس دے کپّڑے چںگّے ہُںدّے۔ اُنہاں دے باکی خرچ نال اِہ گلّ جچدی نہِیں سی۔ میری وہُٹی تے اُس نُۄں وِگڑی ہۄئی وی آکھدی پر آپݨِییاں چِیذاں لَیݨ لئی اُس نُۄں ہۄر بچِّیاں تۄں ودھّ ذِد جاں ترلا نہِیں کرنا پَیںدا سی۔ تھۄڑھا بہُتا دبا تے ہر بچّے نُۄں ماپِیاں 'تے پائُݨا ہی پَیںدا ہَے۔ چِیذاں اُس نُۄں سَۄکھِیاں ہی مِل جاںدِییاں سن٬ پر اِہ اسِیں دۄویں سمجھدے ساں کِہ اُس 'تے خرچے جا رہے پَیسے ہۄر ڈاڈھِییاں لۄڑاں 'تے لگّ سکدے سن۔

اِک وار تے ہدّ ہی ہۄ گئی۔ اُنہاں اُس کُڑی لئی کۄٹ سِواݨ لئی گرم کپّڑے ویکھݨ لئی مںگّوائے۔ سَۄدا وڈّا تے سوادی ہۄݨ کر کے اُنہاں مَینُۄں تے میری وہُٹی نُۄں وی سدّ لِیا۔ بذاذ اِک اِک تھان کھۄلہ کے کھِلارن لگّ پِیا تے اسِیں سارے پرکھݨ بَیٹھ گئے۔ جِہڑا کپّڑا کُڑی نیں پسںدّ کِیتا٬ اُہ ویکھݨ نُۄں تاں سُہݨا سی پر ہںڈھّݨا اُس چںگّی ترہاں اِک سال ہی سی۔ اسِیں دۄویں جِیء تے کپتان ساہِب وی اُس کپّڑے دے ہکّ وِچ نہِیں ساں۔ اساں سارِیاں نیں اِک ہۄر کپّڑا چُݨِیا جِہڑا ویکھݨ تے ہںڈھّݨ دۄہاں نُۄں چںگّا سی۔ جدۄں کپتان ساہِب نیں کُڑی نُۄں اُس کپّڑے دا کۄٹ سِواݨ نُۄں کِہا تاں اُس نیں ناںہ کر دِتّی تے پھِر آپݨی پسںدّ دے کپّڑے اُتے ہی اُںگل دھری۔

گرم کۄٹ کۄئی رۄذ رۄذ تے سِواںدا نہِیں۔ نالے کُڑی ہُݨ جوان ہۄ گئی سی۔ اِک وار دا سِوائِیا کۄٹ چھے ستّ ورہے کڈھّ سکدا سی۔ دُۄجا کپّڑا بھاویں ہَے تے سۄہݨا سی پر اُس نیں اِک سال وِچ خراب ہۄ جاݨا سی تے اگلے سال پھِر ہۄر سِواݨا پَیݨا سی۔ اِہ ہر کِسے لئی اَۄکھا اے٬ کپتان ساہِب لئی تے ہۄر وی بہُتا٬ پر کپتان ساہِب لئی تے کۄٹ سِواݨا پَیݨا سی۔ سانُۄں اڑِیا ویکھ کے کُڑی ڈُسکدی ہۄئی اُتھۄں اُٹھ کے ٹُر گئی۔ کُڑی بِناں کپّڑا ویکھݨا لاڑی بِناں وِیاہ رچاݨا سی۔ کپتان ساہِب دا تے ہُݨ کپّڑا ویکھݨ نُۄں اسلۄں ہی کۄئی دِل نہِیں سی۔ اُنہاں آپݨے مُںڈّے نُۄں اِہ کہِ کے اُس دے مگر گھلِّیا کِہ اُہ آ کے بَیٹھے تے سہی؛ جِہڑا آکھیگی٬ اُہ ہی سِوا دِیاںگے پر کُڑی نیں بھرا ہتھّ آکھ گھلِّیا کِہ مَیں نہِیں کۄٹ سِواݨا٬ مَینُۄں رُۄں دی واسکٹ سِوا دِئۄ٬ مَیں اُسے وِچ سِیال کڈھّ لواںگی۔ جد اِہ سُنیہا آئِیا تاں کپتان ساہِب نیں کُڑی دی پسںدّ دا ہی کۄٹ پڑوا لِیا۔ اسِیں دۄویں جِیء اِس گلّ تے گُسّے ساں٬ بہُتا اِس کر کے کِہ جے سِیاݨپ نہِیں کرنی سی تے کُڑی دی پسںدّ ہی چلّݨی سی تاں سانُۄں سدّ کے اَیویں کِئۄں کُڑی ولۄں بُرے بݨائِیا پر اسِیں وی جاݨدے ساں کِہ ساڈے نالۄں کپتان ساہِب نُۄں بہُتا اَۄکھا ہۄئِیا ہَے تے نُکسان وی۔ پھِر اِس ترہاں کِیتا کِئۄں؟ کِئۄں ناں ہںڈھّݨسار کپّڑا لِیا؟ ساڈی اسچرجتا بݨی رہی۔ وِہلے وکت وِچ٬ اُنہاں دا بہُتا وکت وِہلا ہی ہُںدّا٬ کپتان ساہِب شبد اڑَۄݨِییاں بُجھِّیا کردے۔ "وِیکلی" دا پرچا جِس وِچ اڑَۄݨِییاں چھپِییاں ہُںدِّییاں٬ اُہ میرے کۄلۄں ہی لَیںدے ہُںدّے سن۔ اُنہاں دے اِس شَۄک دے سدکا میرا وی کُجھ اِس وِچ دھِیان ہۄ گِیا سی۔ اِک دِن جدۄں نواں رسالا آئِیا تاں مَیں اُس وِچۄں اِنام جیتُۄیاں دے ناں ویکھݨ لگّ پِیا۔ دۄ غلتِییاں والے ناںواں وِچ کپتان دھرم سِںگھّ دا ناں وی سی۔ دۄ غلتِییاں والِیاں سارِیاں نُۄں ساڈھے سَیںتی-سَیںتی رُپئے اِنام مِلݨا سی۔ مَیں چائیِں چائیِں رسالا چُکّ کے کپتان ساہِب کۄل لَے گِیا۔

میرے دسّے تے تاں کپتان ساہِب نُۄں وِشواس ناں آئِیا٬ پر آپ ناں پڑھ کے اُہ بہُت کھُش ہۄئے۔ کُجھ پَیسے آئُݨ کر کے٬ کُجھ گھال تھائِں پَیݨ کر کے تے کُجھ اگاںہ نُۄں ہۄر آئُݨ دی کھُشی سی۔ آئے تے ساڈھے سَیںتی ہی سن پر جے "وِیکلی" والے ناں گھلّدے تاں اُہ آپݨی آمدن نُۄں پںجّ رُپئیِئے وی کِس ترہاں ودھا سکدے سن۔ اُنہاں آپݨی وہُٹی نُۄں 'واذ مار کے دسِّیا۔ "اِنہاں دے مُۄںہ وِچ کھںڈّ پائۄ جِنہاں تُہانُۄں اِہ خبر لِیا کے دِتّی اے۔" اُس نیں خُشی خُشی کِہا۔

"کھںڈّ تے اِہ کھاںدے نہِیں ہۄݨے٬ تُۄں چاہ بݨا کے گھلّ دے٬ آپے وِچ گھۄل کے پی لَیݨگے۔" کپتان ساہِب نیں پْرۄگرام بݨائِیا۔

اُہ ٹُر گئی تے کُجھ چِر پِچھّۄں اُنہاں دا اِک مُںڈّا چاہ دے گِیا۔

چاہ دے نال کُجھ نہِیں سی٬ تے ناں مَینُۄں آس ہی سی۔ اُںج خُش ہۄئے کپتان ساہِب کۄل بہِ کے مَینُۄں بڑا سواد آ رِہا سی۔

"پَیسے ہَین تے تھۄڑھے جِہے٬ پھِر وی تُسِیں اِنہاں نُۄں بھلا ورتۄگے کِتھّے؟" کُجھ چِر ہۄر گلّاں کرن پِچھّۄں مَیں پُچھِّیا۔

"اِہ تے کۄئی مُشکل نہِیں۔ تِیہ رُپئے دا مَیں آپݨی لڑکی نُۄں سُۄٹ سِوا دِیاںگا تے ساڈھے ستّ رُپئے کِسے ہۄر لۄڑے لگّ جاݨگے۔

مَینُۄں اِس جواب تے ہَیرانی ہۄئی۔ اجے کۄٹ والی گلّ مَینُۄں بھُلی نہِیں سی٬ سارے ٹبّر دے مُۄںہۄں کھۄہ کے کپتان ساہِب کُڑی دے کپّڑِیاں 'تے ہی کِئۄں خرچ کردے نیں؟ اِہ جاݨن لئی مَیں اُتاولا ساں۔ پُچھّݨ لئی وی مَینُۄں اِہ مَۄکا ودھِییا لگّا۔ "کپتان ساہِب٬ سارے لۄک بچِّیاں نُۄں پِیار کردے نیں تے اُنہاں نُۄں چِیذ وست وی لَے کے دِںدّے نیں پر تُسِیں آپݨی لڑکی دے کپّڑِیاں 'تے کُجھ بہُتا ای خرچ کردے اۄ۔"

"بِلکُل ٹھِیک اے۔ گلّ اِہ وے کِہ آپݨے جِیون وِچ مَینُۄں دۄ رِشتے ہی پکّے دِسے نیں۔ پہِلا تے بہُت پکّا رِشتا اے کݨک تے ڈھِڈّ دا۔ فَۄج وِچ ہُںدِّیاں اِک وار لڑائی وِچ مَینُۄں کئی دِن جںگّلاں وِچ بھُکھّے رہِ کے تے کُجھ بد-بلا کھا کے کٹّݨے پئے۔ اُدۄں مَینُۄں اِہ وی گِیان ہۄئِیا کِہ پیٹ دی کݨک لئی تڑپھ ادُتی تڑپھ اے٬ تے چکۄر دی چنّ لئی تڑپھ تے ہِیر دی راںجھے لئی تڑپھ اِس تۄں پِچھّۄں دِییاں گلّاں نیں۔ دُۄجے نمبّر 'تے رِشتا٬ مَیں سمجھنا واں اَۄرت دا شِںگّار نال اے۔ اِہ گِیان مَینُۄں کِس ترہاں ہۄئِیا٬ اِہ کہاݨی کُجھ لمّی اے۔"

"چلۄ بَیٹھے آں٬ اِہ وی سُݨا دِئۄ۔"

مَیں جھکدے ہۄئے آکھِیا٬ اِس گلّ تۄں کِہ کِتے گلّ دا گُسّا ناں کرن۔ نال ہی مَینُۄں اِہ وی دھِیان سی کِہ کئی واری جدۄں بںدّا گلّ کرن 'تے آئِیا ہۄوے تاں گلّ ناں پُچھّݨ 'تے وی ہتّک ہۄئی سمجھدا اے۔

"چںگّا سُݨاںدا واں", اُنہاں اکھّاں مِیٹ کے سِر ہِلاںدِیاں ہۄئِیاں کِہا جِویں اُس پُراݨی گلّ نُۄں 'واذ مار رہے ہۄݨ تے پھِر اُنہاں آپݨی کہاݨی ارمبھّ کِیتی٬ "پھبّ پھبّ کے نِکلدِییاں جنانِییاں تے سدا ویکھِیدِییاں ہی سن پر مَیں آکھدا ساں کِہ اِہ وِہلِییاں دے کمّ نیں۔ اکل والِییاں جنانِییاں جِنہاں نُۄں آپݨا وکت سُکارتھے لاݨا آئُںدا اے٬ اُہ تے سکّ-سُرمے نُۄں کُجھ نہِیں سمجھدِییاں ہۄݨِییاں٬ پر آپݨی اِک پْرِیت وِچ مَینُۄں اِہ گِیان ہۄئِیا۔

"اچھّا۔"

"سارِییاں پْرِیتاں خترے والِییاں ہُںدِّییاں نیں٬ پر اِہ کُجھ بہُتی ہی سی۔ کئی کئی ہفتے تے گلّ وی ناں ہۄ سکدی تے اِک دُۄجے نُۄں پھِردا ٹُردا ویکھ کے ہی سِدک کرنا پَیںدا۔ اِس ترہاں نیڑے ہۄݨ دی بھُکھّ ہۄر ودھدی٬ پر بھُکھّ دا بیوسی تے کی رُہب اے؟

آںہدے نیں بارہِیں ورہِیں رُۄڑی دی وی سُݨی جاںدی اے٬ اِک دِن کُجھ اجِہا ڈھۄ لگّا کِہ اسِیں ادھّا پَۄݨا گھںٹّا اِکٹھّے رہِ سکدے ساں۔ سانُۄں اِہ وی پتا سی کِہ اِہۄ جِہا ڈھۄ پھِر ساری اُمر شائِد ناں لگّے۔"

"ٹھِیک٬ پھیر۔" مَیں کِہا۔

پتا نہِیں کِئۄں٬ مَیں اِہ سماں کِتے اِکٹھّے بہِݨ دی تھاں اِکٹھّے بھَۄں کے بِتاݨا مِتھِیا۔ جِویں ساڈے مِیل ادھّا مِیل اِکٹھِّیاں ٹُرن نال دھرتی 'تے کۄئی لِیک پَے جاݨی ہۄوے جِس نُۄں ویکھ کے بںدّا پِچھۄں وی جِیئُںدا رہِ سکے۔

اُس دے گھر جا کے مَیں اِہ سلاہ دسّی۔ اُس نُۄں وی پسںدّ آئی تے اُس نیں کِہا٬ تُسِیں ہیٹھاں سڑک تے چلّۄ٬ مَیں جںدّرے لا کے آئُںدی ہاں۔

مَیں ہیٹھاں آ کے اُس دی اُڈِیک کرن لگّا۔ میرا کِیاس سی کِہ اُس نُۄں اِک دۄ مِںٹّ تۄں ودھّ نہِیں لگّݨے۔ ساڈے کۄل ویلا وی بہُتا نہِیں سی تے اِہ مِلِیا کِہڑا سَۄکھا سی کِہ اِس وِچۄں اَیویں کۄئی مِںٹّ کھلاردا پھِرے۔

دھڑکدے دِل نال مَینُۄں سڑک 'تے اُڈِیکدِیاں پںجّ مِںٹّ ہۄ گئے تے پھِر دس۔ اُہ اجے وی نہِیں سی آئی۔ مَیں ہَیران ساں کِہ اُس نُۄں اںدّر کِس بھُۄت نیں پھڑ لِیا اے۔ اُتھے کھلۄݨا وی بڑا اَۄکھا سی کِئُںکِہ مَینُۄں اِںج لگدا سی جِویں ہر لںگھّدا جاںدا میرے 'تے شکّ کر رِہا ہۄوے۔ سبھ تۄں چھۄٹا دِل کہِںدّے نیں کبُۄتر دا ہُںدّا اے پر میرا تے اُس ویلے کبُۄتر تۄں وی چھۄٹا ہۄݨا اے۔ جِنّا چِر اُس پَۄݨے گھںٹّے وِچۄں اِک مِںٹّ وی رہِںدّا سی٬ اُتھۄں ہِلّݨ دا وی کۄئی سوال نہِیں سی کِئُںکِہ اِہ ویلا تے ساری اُمر مُڑ کے آئُݨا ہی نہِیں سی۔

مَینُۄں اُتھے کھلۄتِیاں وِیہ مِںٹّ ہۄ گئے ہۄݨے نیں٬ جدۄں اُہ آپݨے گھر وِچۄں نِکلی پر جِس ترہاں دی مَیں اُہنُۄں وِیہ مِںٹّ پہِلاں چھڈّ کے آئِیا ساں٬ اُس نالۄں دُۄݨی چَۄݨی سُںدّرتا اُہ آپݨے وِچ بھر کے آئی۔ اُہ اِنی پھبّی ہۄئی سی کِہ جے میری نِیجھ اُس دے گھر ولّ ناں لگّی ہُںدّی تاں مَیں اُس نُۄں دُۄرۄں پچھاݨنا ہی نہِیں سی۔ تے میرا سِر اَۄرت تے شِںگّار دے رِشتے ساہمݨے نِئۄں گِیا۔ اِک اکھّ دے پھۄر لئی مَینُۄں اِس ترہاں لگّا جِویں اُس دا اسلی پِیار آپݨے شِںگّار نال سی تے میرے نال دُۄجے نمبّر 'تے؛ پر پھِر اِہ خِیال بلوان ہۄ گِیا کِہ شِںگّار وی میرے کر کے ہی ہَے۔"

اُنہاں گلّ جاری رکھّی۔

"وِیاہ والی کُڑی دا تے اَیویں ناں ای اے٬ واہ لگّدی ہر اِستری ہر رۄذ وِیاہ والی کُڑی اے۔

ہر آدمی دے جِیون وِچ کُجھ گھڑِییاں اِہۄ جِہِییاں آئُںدِییاں نیں جدۄں اُہ آپݨے آپ نُۄں ربّ دا شرِیک سمجھدا ہَے۔ آدمی نُۄں دھُپّ دِسݨ لگ پَیںدی اے٬ ہوا ٹُردی جاپدی اے٬ ہر اکھّ لِشکدی اے٬ ہر گھر تے سۄنا پھِرِیا لگّدا اے۔ اُہ اِک اِہۄ جِہا دِن سی۔

اِس گلّ نُۄں کئی سال ہۄ گئے نیں۔ مَیں اجے تکّ اُس نُۄں اُس دے اُس ویلے دے سلیٹی کپّڑِیاں تۄں وکھّرا نہِیں ویکھ سکدا جِنہاں نُۄں اُس نیں اِنا مہِںگّا سماں لا کے پائِیا سی۔ میرے من وِچ گھڑی ہۄئی اُس دی مُۄرت اُسے دِن دی اے۔ مَیں جدۄں اُس مُۄرت نُۄں چِتاردا ہاں تاں سۄچدا ہاں کِہ مہِںگّے پَۄݨے گھںٹّے وِچۄں اُس نیں وِیہ مِںٹّ آپݨے شِںگّار نُۄں دِتّے تے وِیہ مِںٹّ مَینُۄں۔ اُس دا اسلی پِیار آپݨے شِںگّار نال سی جاں میرے نال؟ اُس دِن جِہا سُکھاواں جواب مَینُۄں اجّ نہِیں مِلدا۔"

میری پِیالی دی چاہ ٹھںڈھّی ہۄ چُکّی سی۔ کپتان ساہِب دی کہاݨی وِچ نہاتے ہۄئے دا میرا ہۄر بݨوائُݨ دا وی دِل نہِیں سی۔ اُنہاں دے اِنہاں بھیتاں دے سواد نُۄں مَیں چاہ وِچ دبّݨا چاہُںدّا ساں۔ کُجھ چِر ہۄر مَیں اُتھے بَیٹھا رِہا تے پھِر بِناں کُۄئے اُۄٹھ کے ٹُر پِیا۔ سلیٹی کپّڑِیاں والی٬ پھبّی ہۄئی کُڑی میرِییاں اکھّاں ساہمݨے اُڈّ رہی سی۔