میرا جنم بھاویں برنالے دے نیڑلے اِکّ پِںڈّ بھۄتنا وِچ ہۄئِیا پر سُرت برنالا شہِر وِچ سمبھّالی۔ برنالے نُۄں ساہِتکاراں دا مکّا آکھِیا جاںدا ہَے۔ اِس شہِر اتے اِس دے آلے-دُیالے گھٹّۄ-گھٹّ 100 اجِہے ساہِتکار وسّدے ہن جِنہاں دِییاں اِکّ تۄں ودھّ پُستکاں چھپِییاں ہۄئیِیاں ہن۔ برنالا کھیتر وِچ ساہِت سِرجݨ دی پْریرنا بچّے نُۄں گُڑھتی وِچ ہی مِل جاںدی ہَے۔ سکُۄل پدھّر اُپّر ہی امّْرِتا پْرِیتم اتے پاش دِییاں کوِتاواں٬ گُردِیال سِںگھّ اتے اِںدر سِںگھّ کھامۄش دے ناولاں بارے بہِساں ہۄݨ لگّدِییاں ہن۔ کالج دے دِناں وِچ ساہِت سِرجݨا شُرُۄ ہۄ جاںدی جۄ ساری اُمر پروان چڑھدی رہِںدّی ہَے۔ میری پہِلی کہاݨی اُس سمیں بال سںدّیش وِچ چھپی سی جدۄں مَیں ہالے دسوِیں جمات دا وِدِیارتھی سی۔ مَیں ساہِتک جنم-بھُۄمی برنالا نُۄں نکّ-مستک ہۄ کے آپݨی گلّ شُرُۄ کراںگا۔ کلا تے ساہِت بارے میری آپݨی وکھّری دھارنا ہَے۔ اُہ رچنا جِہڑی پْربھاوشالی ڈھںگّ نال تُہاڈا سںدّیش پاٹھکاں تکّ پُجّدا کر سکدی ہَے اُہۄ کلا کِرت ہَے۔

میرے لئی ساہِت دا اُدیش کیول من پرچاوا نہِیں ہَے۔ مَیں لۄک-جاگْرِتی دے وِشیش اُدیش تہِت ساہِت سِرجدا ہاں۔ مَیں لۄکاں نُۄں اِہ دسّݨا چاہُںدّا ہاں کِہ جۄ جِیون اُہ جِیء رہے ہن اُہ نرکاں ورگا اتے جِئۄُݨ یۄگ نہِیں ہَے۔ نِدھڑک ہۄ کے مَیں اِہ وی دسّدا ہاں کِہ اِس دُردشا لئی کِہڑِییاں تاکتاں ذِمّیوار ہن؟ اِتھّے ہی بسّ نہِیں٬ مَیں ہنیرِییاں اتے بںدّ گلِییاں وِچ دِیوے جگا کے اِتھّۄں باہر نِکلݨ دے رستے وی سُجھائُںدا ہاں۔

مَیں اُنہاں ساہِتکاراں نال سہِمت نہِیں ہاں جِہڑے اِہ کہِںدّے ہن کِہ اُہ بِناں سۄچے سمجھے لِکھݨ بَیٹھ جاںدے ہن۔ پاتر اُںگل پھڑ کے اُنہاں نُۄں آپݨے نال تۄردے رہِںدّے ہن٬ اتے گھٹناواں وی آپݨے آپ واپردِییاں رہِںدِّییاں ہن۔ مَیں پْرۄجَیکٹ بݨا کے یۄجنابںدّ ڈھںگّ نال لِکھدا ہاں۔ ناول نُۄں کِنّے کاںڈاں وِچ وںڈّݨا ہَے٬ کِس کاںڈ وِچ کِہڑی گھٹنا واپرنی ہَے٬ ناول کِتھّۄں شُرُۄ کرنا ہَے اتے کِتھّے کھتم کرنا ہَے٬ اِہ پہِلاں ہی تَیء ہُںدّا ہَے۔ پاتر میرے وسّ وِچ ہُںدّے ہن۔ اُہ اُہۄ کردے اتے بۄلدے ہن جۄ مَیں کرائُݨا اتے بُلائُݨا ہُںدّا ہَے۔ ’تفتِیش‘, ’کٹہِرا‘ اتے ’سُدھار گھر‘ اِکّ لڑی دے تِنّ ہِسّے ہن۔ اِنہاں نُۄں رچݨ وِچ 18 سال لگّے ہن۔ ’سُدھار گھر‘ (جۄ 2006 وِچ پْرکاشت ہۄئِیا) دا اںتّ کِتھّے اتے کِس ترہاں ہۄݨا ہَے٬ اِس دا پھَیسلا تفتِیش ناول دی پہِلی ستر جۄ کِہ 1988 وِچ لِکھی گئی سی٬ سمیں ہی ہۄ گِیا سی۔

بی.اے. مُکمّل کردِیاں کردِیاں میرا اِکّ ناول ’اگّ دے بِیج‘ اتے کرِیب 20 کہاݨِییاں اُس سمیں دِییاں پْرسِدھّ ساہِتک پتّرکاواں سردل٬ ہیم-جۄتی اتے سِیاڑ آدِ وِچ پْرکاشت ہۄ چُکِّییاں سن۔ اِہ الّڑ اُمر کُڑِییاں پِچھّے خاک چھانݨ اتے اِشک دے سۄہلے گائُݨ والی ہُںدّی ہَے۔ برنالے دے کئی سمکالی ساہِتکار اُس سمیں وی کام دے سُتّے ناگ نُۄں جگائُݨ اتے ٹِیسی دے بیراں ورگِییاں سۄہݨِییاں اَۄرتاں نُۄں پْراپت کرن لئی تاںگھ رہے سن۔ اجِہے من بھائُںدے وِشِیاں نُۄں چھڈّ کے اِکّ نَۄجوان نیں دلِت اتے سادھن-ہِیݨ لۄکاں دے دُکھّاں دے چِتّرݨ دا راہ اپنائِیا اتے آپݨِییاں رچناواں وِچ اِنکلابی سُر اُچّا کِیتا۔ لۄک-پکھّی میری اِہ سۄچ اچیت تَۄر ’تے نہِیں سی بݨ گئی۔ اِس دے پِچھۄکڑ وِچ کئی پہِلُۄ چھِپے ہۄئے ہن٬ جِنہاں دا ذِکر ذرُۄری ہَے۔

میرے پِتا جی پٹواری سن۔ اُنہاں دی پۄسٹِںگّ پِںڈّاں وِچ ہُںدّی سی۔ جِیون دے پہِلے 8-9 سال پِںڈّاں وِچ گُذارے۔ پٹواری ہۄݨ کارن پِتا جی دا سِدھّا واہ کِساناں نال پَیںدا سی۔ کمِّیں کارِیں پٹواری کۄل آئے لۄک آپݨی گرِیبی دے دُکھّ درد نِسںگّ ہۄ کے رۄںدے سن۔ اِہ ہئُکے کئی وار کۄل میرے کنِّیں وی پَے جاںدے سن۔ اِںجھ اچیت تَۄر ’تے اݨبھۄل من اُپّر کِسانی دے دُکھّ درد٬ اتے دِماگ اُپّر پیںڈُۄ جن-جِیون گہِرے اُکّرے گئے۔ سنّ 1962 وِچ ساڈے پرِوار نیں برنالے رہِݨ دا پھَیسلا کر لِیا۔ پَیسے دی گھاٹ کارن جاں ناں-سمجھی کارن پِتا جی نیں برنالے جِہڑا کچّا-پکّا گھر کھرِیدِیا٬ اُہ اجِہے مہلّے وِچ سی جِتھّے دلِتاں دے دلِت واںگرُۄ رہِںدّے سن۔ (برنالے وِچ واںگرُۄ اُس جاتی نُۄں آکھِیا جاںدا ہَے جِہڑی واںگر وِچّۄں آ کے اِتھّے وسی ہَے۔ اِہ لۄکاں دا مل-مُۄتر چُکّݨ اتے نالے-نالِییاں ساپھ کرن دا کمّ کردی ہَے)۔ مُہلّے وِچ کُجھ گھر ہۄر دلِت جاتِییاں دے وی سن۔ گھر تۄں 400-500 گذ دے پھاسلے ’تے سِوے سن جِتھّے ہر سمیں مُردے سڑدے رہِںدّے سن۔ سِوِیاں دے نال-نال ساںسِییاں دِییاں کُلِّییاں سن۔ بچپن ساںسِییاں دِییاں کُلِّییاں اتے واںگرُۄیاں دِییاں جُلِّییاں وِچ بِیتِیا۔ دلِت ساتھِییاں نال مَیں مل-مُۄتر چُکّݨ وی جاںدا رِہا اتے اُنہاں نال رل کے بواناں وِچ مُردِیاں اُپّرۄں سُٹِّییاں جاںدِییاں کھِلاں چھُہارے آدِ چُکّ کے کھاںدا وی رِہا۔ اِس ترہاں میرا لڑکپن دلِتاں واںگ بِیتِیا۔ اُنہاں دے دُکھّ درد وی مَیں آپݨے پِںڈّے ’تے ہںڈھّائے۔ اِس آلے-دُیالے نیں مَینُۄں دلِت ورگ دِییاں سمسِّیاواں دا اجِہا گُۄڑھ گِیان کروائِیا جۄ اجّ تکّ میرا سہائی ہَے۔ اِہ سہِج سُبھاء میرِییاں رچناواں وِچ پْرگٹ ہۄ جاںدا ہَے۔ اِہ لۄک میری لِکھݨ سمگّری دا سۄما٬ میرے پْریرݨا سْرۄت اتے میرے دْرِشٹِیکۄݨ دے سِرجک بݨے۔

اُنہاں دِناں وِچ مارکسوادی-لَینِنوادی لہِر ذۄراں اُپّر سی۔ 1968 وِچ دسوِیں پاس کرن بائد جدۄں مَیں اَیسّ.ڈی. کالج وِچ پْرویش کِیتا تاں اِس لہِر نال جُڑے اِنکلابی دۄستاں نال سمپّرک ہۄئِء۔ دلِت دۄستاں دی ترسیۄگ ہالت دیکھ کے من وِچ پْرشن پَیدا ہُںدّا سی کِہ ہڈّ-تۄڑوِیں مِہنت کرن دے باوجُۄد وی اِہ لۄک نرک کِئۄں بھۄگ رہے ہن؟ اِنکلابی دۄستاں دے ساتھ نیں اُنہاں دی اِس بھَیڑی دشا دے کارن سمجھݨ وِچ مدد کِیتی اتے ہلّ وی سُجھائے۔ اِنکلابی دۄست سِدھاںتک پُستکاں دے نال-نال ماسِک پتّْرِکا سردل وی پڑھدے سن۔ مَیں وی اِنہاں دا ادھِئَن کرن لگّا۔ میری سۄچ نیں پلٹا کھادھا اتے مَیں اِنکلابی دْرِشٹِیکۄݨ تۄں کہاݨِییاں لِکھݨِییاں شُرُۄ کر دِتِّییاں جۄ پْروان چڑھن لگِّییاں۔ میرا ہَۄسلا ودھدا رِہا۔ مَیں اِنکلابی سۄچ دا پکّا دھارنی بݨ گِیا اتے اجّ تکّ اِسے سۄچ دا پلّا پھڑِیا ہۄئِیا ہَے۔

کانُۄن دی پڑھائی کھتم کرن بائد مَیں سرکاری وکِیل بݨ گِیا۔ سرکاری وکِیل پُلِس اتے نِیامپالِکا وِچکار اِکّ اہِم کڑی دے تَۄر ’تے وِچردا ہَے۔ اُس دا واہ جیلاں نال وی پَیںدا ہَے۔ کُجھ سالاں دے تجربے بائد مَینُۄں مہِسُۄس ہۄئِیا کِہ پھَۄجداری نِیاں-پْربںدھّ آپݨے راہ تۄں بھٹک چُکّا ہَے۔ اِس وِشے ’تے بہُتا ساہِت وی اُپلبدھ نہِیں سی۔ مَیں اِس پْربںدھّ دِییاں کمذۄرِییاں اتے مجبُۄرِییاں نُۄں پْربھاوشالی ڈھںگّ نال چِترن دا من بݨائِیا۔

پھَۄجداری نِیاں-پْربںدھّ دِییاں تِنّ کڑِییاں ہن۔ پُلِس٬ نِیامپالِکا اتے جیل پْربںدھّ۔ سِدھاںتک رُۄپ وِچ پھَۄجداری نِیاں-پْربںدھّ دِییاں ذِمّیوارِییاں جِنِّییاں اہِم ہن٬ املی رُۄپ وِچ اِہ سںسّتھاواں آپݨے اُدیش تۄں اُنِّییاں ہی بھٹکِییاں ہۄئیِیاں ہن۔ پُلِس وِبھاگ واںگ جیل وِبھاگ وی گرک چُکّا ہَے۔ سُدھار گھر٬ وِگاڑ گھر جاں آکھۄ بگھِیاڑ گھر بݨ چُکّے ہن۔ جیلۄں کَیدی چںگّے شہِری بݨن دی تھاں٬ پیشاور مُجرم بݨ کے نِکلدے ہن۔ نِیامپالِکا دا وی اِہۄ ہال ہَے۔ لۄکاں دی آکھری آس ادالتاں اُپّر ٹِکی ہُںدّی ہَے۔ اِنساف پْراپتی دے جدۄں سارے راہ بںدّ ہۄ جاݨ تاں لۄک ادالت دا درواذا کھٹکھٹائُںدے ہن۔ جے اِتھّۄں وی اِنساف دی سمبھّاونا کھتم ہۄ جاوے تاں لۄک کِدھّر نُۄں جاݨ? آپݨی اِہۄ چِںتّا پْرگٹائُݨ لئی اتے لۄکاں نُۄں اِہ سمجھائُݨ لئی کِہ اُہ بھُلیکھے وِچ ناں رہِݨ کِہ ادالتاں وِچ اِنساف مِلدا ہَے٬ مَیں اِنہاں ناولاں ’تفتِیش‘, ’کٹِہرا‘, ’سُدھار گھر‘ اتے ’کَۄرو سبھا‘ دی رچنا کِیتی ہَے۔

تفتِیش وِچ پُلِس-پْربںدھّ اتے کَۄرو سبھا اتے کٹِہرا وِچ نِیامپالِکا دے کمّکاج نُۄں گہِرائی نال چِترِیا گِیا۔ اِنہاں ناولاں نُۄں پاٹھکاں٬ چِںتّکاں اتے پْربںدھّکی ادارِیاں ولّۄں بھرپُۄر ہُںگھّارا مِلِیا۔ لۄکاں ولّۄں اِس لڑی دے آکھری ناول دی مںگّ ذۄر-شۄر نال کِیتی جاݨ لگّی۔ پر مَیں دُچِتّی وِچ سی۔ دُنِییا دی لگّبھگ ہر بھاشا وِچ جیل جِیون بارے پہِلاں ہی بہُت سارا ساہِت رچِیا جا چُکّا ہَے۔ مَیں نواں کی لِکھاںگا؟ اِہ سۄچ کے راوݨ واںگ سُئمبّر وِچ جاݨ تۄں ڈر لگّدا سی۔ ناں جیل اںدّرلے جِیون دا تجربا سی٬ ناں جیل اںدّر ورتی جاںدی وِشیش شبداولی دا۔ ادھُۄرا کمّ پُۄرا تاں کرنا ہی سی۔ دۄستاں مِتّراں دی سہائِتا نال پںجّاب دِییاں کئی جیلہاں دا دَۄرا کرکے جیل بݨتر دی واکپھی ہاسل کِیتی۔ اُمر کَید کٹّ چُکّے کئی کَیدِییاں نال لمبِّییاں مُلاکاتاں کرکے واکفِیئت دے کھپِّیاں نُۄں پُۄرِیا۔ پھیر سُدھار گھر وِچ پْرویش کرن دی ہِمّت جُٹائی۔

اِکّ سرکاری وکِیل ہۄݨ دے ناتے میرا ذِیادا واہ پِیڑت دھِر نال پَیںدا ہَے۔ جیل وِچ کَیدِییاں نُۄں چھُٹِّییاں٬ کِتّا سِکھلائی اتے کانُۄنی سہائِتا آدِ دِییاں سہُۄلتاں مِلدِییاں ہن۔ پِیڑت دھِر نُۄں اِنہاں سہُۄلتاں ’تے اِتراذ ہُںدّا ہَے۔ مَینُۄں وی اِہۄ مہِسُۄس ہُںدّا سی کِہ کَیدِییاں نُۄں لۄڑ نالۄں ودھّ سہُۄلتاں مِل رہِییاں ہن۔ اِس کارن پِیڑت دھِر دے ذخماں ’تے لُۄݨ چھِڑکِیا جا رِہا ہَے۔ میرا وِچار سی کِہ کَیدِییاں نال سختی نال نِپٹِیا جاݨا چاہِیدا ہَے۔ میرے دِماگ وِچ ناول دی جۄ پہِلی رُۄپریکھا بݨی اُہ کَیدِییاں نُۄں مِلدِییاں سہُۄلتاں اُتّے کٹاکھش کرن دی سی۔ جیل جِیون بارے ادھِئَن کردے کردے میرے ہتھّ وِچ سُپرِیم کۄرٹ دے دۄ مہتّوپُۄرن پھَیسلے لگّے۔ اِنہاں پھَیسلِیاں دا ناں سُنِیل بترا بنام دِلّی پْرشاسن ہَے۔ اِنہاں کیساں دے پھَیسلے سُپرِیم کۄرٹ دے بہُت ہی آدریۄگ ججّ جۄ کِہ آپݨے کْراںتِیکاری پھَیسلِیاں لئی پْرسِدھّ ہن٬ جسٹِس کْرِشنا آئِیار ولّۄں لِکھے گئے ہن۔ کَیدِییاں نُۄں جیلاں اںدّر نرکاں ورگا جِیون جِئۄُݨ لئی مجبُۄر کِیتا جاںدا ہَے٬ اِس تتھّ دا اِنہاں پھَیسلِیاں وِچ بھرپُۄر ذِکر ہَے۔ اِہ ترک سںگّت پھَیسلے پڑھ کے میرے رۄںگٹے کھڑے ہۄ گئے۔ میرے وِچاراں نیں پُۄری ترہاں پلٹا کھادھا۔ مَینُۄں گِیان ہۄئِیا کِہ مِل رہِییاں سہُۄلتاں دا آنںدّ کُجھ گِݨے چُݨے سادھن سمپّنّ لۄک ہی ماݨدے ہن۔ باکی کَیدی گںدّگی دے کِیڑے بݨ کے رہِ جاںدے ہن۔ پہِلی یۄجنا ردّ کرکے مَیں نوِیں یۄجنا اُلِیکی۔ نوِیں رُۄپریکھا وِچ سادھنہِین کَیدِییاں دے دُکھّ درداں دی پیشکاری کِیتی۔

منۄوِگِیان اِہ منّ کے چلّدا ہَے کِہ وِئکتی وِشیش پْرستھِتِییاں دے دباء ہیٹھ آ کے جُرم کردا ہَے۔ پْرستھِتِییاں مانسِک٬ سماجِک جاں آرتھِک کۄئی وی ہۄ سکدِییاں ہن۔ جیل نِئم مںگّ کردے ہن کِہ کَیدی نُۄں اِکّ رۄگی دے تَۄر ’تے لِیا جاوے۔ اُس دِییاں سمسِّیاواں نُۄں سمجھِیا جاوے اتے پھِر اُنہاں دا ہلّ کِیتا جاوے۔ جیل وِچ کَیدی نُۄں سُدھرن دے مَۄکے دِتّے جاݨ اتے اُس نُۄں اِکّ چںگّا شہِری بݨا کے باہر بھیجِیا جاوے۔ اِہ تاں سمبھّو ہۄ سکدا ہَے جے جیل ادھِکاری اتے کرمچاری منۄ-وِگِیان٬ سِہت وِگِیان اتے تناء وِگِیان دے نال نال آپݨے کِتّے دِییاں برِیکِییاں تۄں جاݨُۄ ہۄݨ, نالے چںگّا ویتن پائُںدے ہۄݨ۔ بجٹ٬ سِکھِّیا٬ اُچِت ویتن دی گھاٹ دے نال نال جیل کرمچارِییاں نُۄں جیلہاں اںدّر بَیرکاں اتے سٹاپھ دی کمی ورگِییاں سمسِّیاواں نال وی دۄ چار ہۄݨا پَے رِہا ہَے۔ کَیدِییاں واںگ جیل کرمچارِییاں دی ہالت وی ترسیۄگ ہَے۔ جیل پْرشاسن نال جُڑے وِئکتِییاں دِییاں سمسِّیاواں نُۄں وی مَیں شِدّت نال اِس ناول وِچ پیش کِیتا ہَے۔ سُدھار گھر تۄں پہِلاں لِکھِیا گِیا ساہِت اِکّ پاسڑ سی۔ اُہ کیول کَیدِییاں دے پکھّ نُۄں پیش کردا سی۔ اُس ساہِت وِچ جیل کرمچارِییاں نُۄں ذالم دِکھائِیا گِیا سی۔ آپݨے اِس بِرتاںت راہِیں مَیں اِہ سِدھّ کِیتا ہَے کِہ کَیدِییاں اُپّر ہُںدّے اتِّیاچاراں لئی وِئکتی دی تھاں سٹیٹ ذِمّیوار ہَے۔ شائِد اِہۄ وِشیشتا اِس ناول نُۄں ہۄر ساہِت نالۄں وکھّرائُںدی ہَے۔

جُرم وِگِیان مُجرماں نُۄں دۄ ہِسِّیاں وِچ وںڈّ کے چلّدا ہَے۔ پہِلی کِسم دے مُجرم اُہ ہن جۄ کِسے وِشیش پْرستھِتی کارن جُرم کرن دی گلتی کر بَیٹھدے ہن اتے پِچھّۄں پشچاتاپ کردے رہِںدّے ہن۔ دُۄجی کِسم وِچ اُہ مُجرم آئُںدے ہن جِنہاں نیں جُرم نُۄں پیشے دے تَۄر ’تے اپݨا لِیا ہُںدّا ہَے۔ اِنہاں نُۄں پیشاور مُجرم آکھِیا جاںدا ہَے۔ کانُۄن اتے سماج اِنہاں نُۄں نفرت کردا ہَے٬ اتے ساری اُمر لئی چار دِیواری وِچ بںدّ رکھّݨا/ہۄئِیا دیکھݨا چاہُںدّا ہَے۔ سُدھار گھر ناول وِچ مَیں اِنہاں پیشاور مُجرماں دا پکھّ پیش کرکے سِدھّ کِیتا ہَے کِہ کۄئی وی وِئکتی آپݨی مرذی نال مُجرم نہِیں بݨدا۔ بھَیڑے تۄں بھَیڑا وِئکتی وی ناں پُلِس دی مار کھاݨا چاہُںدّا ہَے اتے ناں ہی بںدھّک جِیون جِئۄُݨا چاہُںدّا ہَے۔ پر سماج اتے سٹیٹ اُنہاں نُۄں اِذّتکار ذِںدّگی جِئۄُݨ دے مَۄکے ہی اُپلبدھ نہِیں کرائُںدی۔ کسُۄر اُنہاں دا نہِیں٬ پْربںدھّ دا ہَے۔ مَیں اجِہے سماج دی سِرجݨا دا سُپنا لِیا ہَے جِتھّے کِسے اِنسان نُۄں جُرم کرن لئی مجبُۄر ہۄݨا تاں دُۄر٬ جُرم کرن لئی سۄچݨا تکّ ناں پوے۔

بھارتی ساہِت اکادمی دے اِس گَۄرومئی پُرسکار نال میری اِکّ پکھّی سۄچ نُۄں ہُںگھّارا مِلِیا ہَے۔ بھارتی اکادمی دے اُدّم نال جدۄں اِہ سۄچ ہۄر بھاشاواں وِچ انُواد ہۄ کے سمُچّے بھارت وِچ پھَیلیگی تاں لۄکاں نُۄں آپݨے ہکّاں دی پْراپتی لئی جُۄجھݨ دی پْریرنا مِلیگی۔ اِہ میرے اُدیش دی پْراپتی لئی اہِم کدم ہۄویگا۔

آپݨی کھُشی مَیں سارے ساہِت جگت نال ساںجھی کردا ہاں۔