ہاکی دا ’گۄل کِںگّ‘ بلبِیر سِںگھّ 97ویں سال دی لمّیری اُمر وِچ کھیڈ جگت نُۄں آخری پھتِہ بُلا گِیا۔ 25 مئی دی شام نُۄں چںڈِّیگڑھ وِچ راجکی سنمان سہِت اُس دا سسکار کر دِتّا گِیا۔ اِس مَۄکے پںجّاب دے کھیڈ مںتّری راݨا گُرمِیت سِںگھّ نیں پںجّاب سرکار ولّۄں اَیلان کِیتا کِہ مُہالی وِچلے ہاکی سٹیڈِیئم دا ناں بلبِیر سِںگھّ ہاکی سٹیڈِیئم رکھِّیا جاویگا اتے پںجّاب سرکار بھارت سرکار نُۄں پُرذۄر سِپھارش کریگی کِہ وِشو دے سِرمَۄر بھارتی ہاکی کھِڈاری اتے آئیِکَۄنِک اۄلمپِّیئن بلبِیر سِںگھّ نُۄں بھارت رتن پُرسکار نال نِواجِیا جاوے۔

بلبِیر سِںگھّ نیں پہِلا ساہ آپݨے نانکے پِںڈّ ہرِیپُر خالسا دی پھِذا وِچ 31 دسمبّر 1923 نُۄں سۄموار دے دِن لِیا سی تے آخری ساہ 25 مئی 2020 نُۄں سۄموار دے دِن مُہالی دے پھۄرٹِس ہسپتال وِچ لِیا۔ اُس دی دھی سُشبِیر کَۄر تے دۄہتے کبِیر سِںگھّ نیں دسِّیا کِہ راتِیں جد اُہ مِل کے آئے تاں اُہ ٹھِیک-ٹھاک لگّے سن پر تڑکسار دِل دا چَۄتھا دَۄرا پِیا٬ جِس نال جِیون دی کھیڈ ہی ختم ہۄ گئی۔ پِچھلے سال بلبِیر سِںگھّ نُۄں پی. جی. آئی. چںڈِّیگڑھ وِچ 108 دِن اِنٹَیسِو کیئر وِچ رہِݨا پِیا سی۔ کُجھ مہِینے بائد پھۄرٹِس ہسپتال مُہالی وِچ داکھل ہۄݨا پِیا٬ جِتھّے اُہ سِہتیاب ہۄ گِیا سی۔ اِک وار ہۄر وی راذی ہۄ کے مُڑِیا سی۔ پر اِس وار 8 مارچ نُۄں پھۄرٹِس ہسپتال وِچ پھِر داکھل ہۄئِیا تاں دِل دے چار دَۄرِیاں کارن سدا لئی وِچھڑا دے گِیا۔

بلبِیر سِںگھّ دی پتنی سُشِیل کَۄر 1982 وِچ گُذر گئی سی۔ اُس دے تِنّ پُتّر ہن تے اِک دھی۔ تِنّے پُتّر اِس ویلے کَینیڈا وِچ ہن۔ دھی دا پتی وِںگّ کماںڈر ملوِںدّر سِںگھّ بھۄمِییا 2012 وِچ گُذر گِیا سی۔ پِچھلے کُجھ سالاں تۄں بلبِیر سِںگھّ آپݨی دھی تے دۄہتے پاس چںڈِّیگڑھ رہِ رِہا سی٬ جۄ اُس دی یۄگ سیوا سمبھّال کر رہے سن۔ اُنہاں نیں اِلاج کروائُݨ تے سیوا کرن دی کۄئی کسر نہِیں چھڈّی۔ بلبِیر سِںگھّ سرِیرک تَۄر بیشک نہِیں رِہا پر اُہدا ناں سدا امر رہیگا۔

’گۄلڈن ہَیٹ ٹْرِک‘ اَیذ ٹۄلڈ ٹُۄ سَیمُۄئل بَینرجی٬ - بلبِیر سِںگھّ دی اںگّریذی وِچ لِکھی آٹۄگراپھی ہَے جۄ 1977 وِچ چھپی سی۔ ’گۄلڈن گۄل‘ میرے ولّۄں پںجّابی وِچ لِکھی اُہدی جِیونی ہَے جۄ 2015 وِچ پْرکاشِت ہۄئی۔ اُہ جِیونی مَیں بلبِیر سِںگھّ دے اِس کتھن نال سماپت کِیتی سی٬ "جِویں مَیچ برابر رہِ جاݨ پِچھّۄں اَیکسٹرا ٹائیِم دِتّا جاںدَے٬ اَیکسرا ٹائیِم وِچ وی مَیچ برابر رہے تاں گۄلڈن گۄل دا سماں ہُںدَّے٬ اُویں مَیں وی ہُݨ گۄلڈن گۄل دی اُڈِیک وِچ ہاں۔ کھیڈ ہُݨ اُپّرلے نال ہَے۔ جدۄں ’گۄلڈن گۄل‘ ہۄ گِیا تاں کھیڈ ختم ہۄ جاویگی۔"

ہاکی دا ’گۄل کِںگّ‘ بلبِیر سِںگھّ پِچھلے سال پی. جی. آئی. چںڈِّیگڑھ وِچ ذیرے اِلاج رِہا۔ جِیون کھیڈ دے مَیچ دا سںگھّرش چلدا رِہا۔ اُس دی چڑھدی کلا والی کھیڈ بھاونا نیں گۄل ناں ہۄݨ دِتّا۔ اَیکسٹرا ٹائیِم وِچ وی مَیچ ساواں رِہا۔ گۄلڈن گۄل دے اَیکسٹرا ٹائیِم وِچ اُس نُۄں پھۄرٹِس ہسپتال مُہالی وِچ داکھل کرائُݨا پِیا۔ کرۄنا وائِرس دے ٹَیسّٹ وِچ تاں اُہ ٹھِیک-ٹھاک نِکلِیا پر دِل دے وار وار پَیںدے دَۄرِیاں نیں آخر گۄلڈن گۄل کر ہی دِتّا٬ جِس نال اُہدی جِیون کھیڈ ختم ہۄ گئی۔

مَیں ’گۄلڈن گۄل‘ دے سرورک اُتّے لِکھِیا سی٬ “ہاکی دے یُگ پُرش بلبِیر سِںگھّ نیں اۄلمپِّک کھیڈاں وِچّۄں تِنّ گۄلڈ مَیڈل جِتّے جِس کرکے اُس نُۄں ’گۄلڈن ہَیٹ ٹْرِک‘ والا بلبِیر کِہا جاںدَے۔ ہَیلسِںکّی-1952 دِییاں اۄلمپِّک کھیڈاں وِچ سَیمی پھائیِنل تے پھائیِنل مَیچاں وِچّ بھارتی ٹِیم دے 9 گۄلاں وِچّۄں 8 گۄل اُس دی ہاکی نال ہۄئے۔ پھائیِنل مَیچ وِچ بھارتی ٹِیم دے 6 گۄلاں وِچّۄں اُس دے 5 گۄل سن جۄ اۄلمپِّک کھیڈاں دا ہُݨ تک اٹُٹّ رِکارڈ ہَے۔

لںڈّن اۄلمپِّک-2012 مَۄکے اۄلمپِّک کھیڈاں دے اِتِہاس وِچّۄں جِہڑے 16 ’آئیِکَۄنِک اۄلمپِّیئن‘ چُݨے گئے اُنہاں وِچّ بلبِیر سِںگھّ وی شامل ہَے۔ ساری دُنِییا وِچّۄں ہاکی دا سِرف اُہی کھِڈاری ہَے جِس نُۄں اِہ ماݨ مِلِیا۔ اۄلمپِّک کھیڈاں دے 16 رتناں وِچ 8 مرد ہن 8 اَۄرتاں۔ اُنہاں وِچ بھارتی اُپ مہاںدِیپ دا اِکلّا بلبِیر سِںگھّ ہی ہَے۔ اںتّرراشٹری اۄلمپِّک کمیٹی نیں تاں اُس نُۄں اۄلمپِّک رتن بݨا ہی دِتّا ہَے بھارت سرکار پتا نہِیں کدۄں بھارت رتن بݨاوے؟

اۄلمپِّک کھیڈاں دے گۄلڈن ہَیٹ ٹْرِک تۄں بِناں اُس نیں بھارتی ٹِیماں دا کۄچ/مَینیجر بݨ کے وِشو ہاکی کپّ جِتائِیا اتے چھے ہۄر مَیڈل بھارتی ٹِیماں نُۄں جِتائے۔ ہاکی دی کۄچِںگّ بارے ’دی گۄلڈن یارڈ سٹِکّ‘ پُستک وی لِکھی۔ بھارت-چِین جںگّ ویلے آپݨے تِنّے اۄلمپِّک گۄلڈ مَیڈل پْردھان مںتّری پھںڈّ لئی دان کِیتے۔ پھِر آپݨِییاں سارِییاں کھیڈ نِشانِییاں سائی دے سپُرد کر دِتِّییاں جۄ سائی نیں پتا نہِیں کِتھے ’گُیا‘ چھڈِّییاں...?"

پُستک دِییاں اںتّلِییاں ستراں سن: کی سرکاراں بلبِیر سِںگھّ دے ’گۄلڈن گۄل‘ دی اُڈِیک وِچ ہن؟ بھارتی کھِڈارِییاں وِچّۄں سچِن تیںدُلکر نُۄں جِیںدے جِیء بھارت رتن دے دِتّا گِیا۔ ویکھدے ہاں بلبِیر سِںگھّ نُۄں بھارت رتن جِئۄُںدے جِیء مِلدا ہَے جاں جِیون اُپرںتّ؟

کاش! ہاکی دا سربۄتم کھِڈاری 20 سالاں تۄں ودھّ کھیڈ کے تے 96 سالاں تۄں ودھّ جِیء کے ’اۄلمپِّک رتن‘ دے نال ’بھارت رتن‘ دا خِتاب لَے کے دُنِییا تۄں وِدا ہُںدّا!

بلبِیر سِںگھّ دا جنم اُس دے نانکے پِںڈّ ہرِیپُر خالسا وِچ ہۄئِیا سی۔ اُس دا دادکا پِںڈّ پوادڑا ہَے۔ اِہ دۄویں پِںڈّ تہِسِیل پھِلَۄر وِچ ہن۔ اُس دا دادکا گۄت دُساںجھ ہَے تے نانکا دھنۄیا۔ اُہدے سہُرے لہَۄرِیئے سںدھُّۄ نیں جِنہاں دا پِچھلا پِںڈّ بھڑاݨا سی۔ اُس دے تِنّے پُتّر ہُݨ کَینیڈِیئن ہن جِنہاں دِییاں پتنِییاں سِںگھّاپُر٬ چِین تے یُۄکرین تۄں ہن۔ دھی سُشبِیر کَۄر تے دۄہتا کبِیر سِںگھّ بھۄمِییا ہن۔ بلبِیر سِںگھّ دے پُرکھِیاں دی بںسّاولی وِچ دسواں پُرکھا بھائی بِدھی چںدّ سی۔ اِہ بںسّاولی بلبِیر سِںگھّ تۄں اُپّر نُۄں تُردی دلِیپ سِںگھّ٬ بسںتّ سِںگھّ٬ جَیمل سِںگھّ٬ دل سِںگھّ٬ چڑھت سِںگھّ٬ گُر سِںگھّ٬ جسُّۄ٬ دلپت٬ بِدھی چںدّ٬ ڈلّا٬ رجاݨِییاݨ, سابا تے دُساںجھ تۄں ہُںدّی ہۄئی سرۄئِیا تک جاںدی ہَے۔

بلبِیر سِںگھّ کِہا کردا سی٬ “مَیں پِچھّلجھات مارداں تاں مَینُۄں میرا نانکا پِںڈّ ہرِیپُر یاد آ جاںدَے۔ اُتھّے مَیں پِںڈّ دے نِیاݨے کھِدّۄ-کھُۄںڈی کھیڈدے دیکھے۔ پںجّ کُ سال دا ساں جدۄں مۄگے گِیا۔ اُتھّے میرے پِتا جی ادھِیاپک سن۔ مَیں مُںڈِّیاں نُۄں سکُۄل دے مَیدان وِچ ہاکی کھیڈدے دیکھی جاںدا۔ ہاکی مَینُۄں مَیسمرائیِذ کر دِںدّی تے مَینُۄں سُرت ناں رہِںدّی کِہ دھُپّے بَیٹھا ہاں جاں چھاویں؟ پھِر میرا جنم دِن آئِیا۔ پِتا جی نیں پُچھِّیا٬ کِہڑا کھِڈائُݨا لَیݨا؟ مَیں ہاکی دی مںگّ کِیتی٬ جۄ مَینُۄں جنم دِن دے تۄہفے وجۄں مِلی۔ اُہ دِن تے آہ دِن٬ ہاکی میرا اِشک ہَے ...۔ میرے `تے ربّ دی رہِمت ہَے٬ جِس نیں مَینُۄں مِہنت کرنی تے وڈِّیاں دی اِذت کرنی سِکھائی۔ مَینُۄں انُشاسن سِکھائِیا٬ ہار سہِݨی تے جِتّ پچائُݨی سِکھائی۔ مَیں جۄ کُجھ ہاں آپݨے ماپِیاں٬ ادھِیاپکاں٬ کۄچ ساہِبان٬ ٹِیم دے ساتھِییاں٬ دۄستاں مِتّراں اتے پرِوار دے سہِیۄگ سدکا ہاں۔ میرِییاں وڈِّییاں جِتّاں سُشِیل نال وِیاہ کرائُݨ تۄں بائد دِییاں ہن۔ مَیں اکسر آکھداں میری اِک پتنی سُشِیل سی تے دُۄجی ہاکی۔ پر سُشِیل نیں ہاکی نُۄں سَۄںکݨ سمجھݨ دی تھاں بھَیݨ سمجھِیا۔”

پُستک ’گۄلڈن گۄل‘ دے کُجھ اںشّ:

-1947 دے کھُۄنی دِن سن۔ بلبِیر سِںگھّ نال وی اِک دُرگھٹنا واپری۔ جیکر رائیِپھل وِچّۄں نِکلی گۄلی رتا کُ نِیوِیں ہُںدّی تاں ناں بلبِیر سِںگھّ بچدا تے ناں اُہتۄں اۄلمپِّک کھیڈاں دا ’گۄلڈن ہَیٹ ٹْرِک‘ وجّدا۔ پر بلبِیر سِںگھّ کِسمت دا بلی نِکلِیا جۄ لمّی اُمر جِئۄُݨ لئی مَۄت دے ہتھّ آئُݨۄ بچ گِیا۔ گۄلی اُہدے متھّے اُپّر دی والاں نُۄں چھۄںہدی پگّ وِچ دی نِکل گئی سی!

-بلبِیر سِںگھّ ٹھاݨیدار بݨِیا۔ پُلِس پارٹی نال بدّۄوال گِیا۔ اُتھّے اِک ہادسا واپرِیا سی۔ اِک اَۄرت آپݨے دۄ بچِّیاں نال بسّ تۄں اُتّری سی۔ بچِّیاں دا باپ بار دے اِلاکے وِچ جنُۄنِییاں ہتھّۄں مارِیا گِیا سی۔ اَۄرت بچِّیاں نُۄں بچا کے کِویں ناں کِویں آپݨے پیکِیاں کۄل بدّۄوال پہُںچّ گئی سی۔ اُس نیں بھُکھّ نال بیہال ہۄئے بچِّیاں نُۄں رُکھّ دی چھاویں بہا کے رۄٹی کھُیائی۔ پھِر سمان دی گٹھّڑی سِر ’تے رکھّی تے بچِّیاں نُۄں اُںگل لا کے سڑک پار کرن لگّی تاں اِک تیذ رفتار ٹرکّ نیں اُنہاں نُۄں کُچل دِتّا۔ اُہ بار وِچّۄں اُجّڑ کے آئے سن۔ تِیجے دِن اَۄرت دے ماپے ٹھاݨے آئے تے دسِّیا کِہ اُنہاں دی ابھاگی دھی تے بچِّیاں نیں اُنہاں کۄل ہی آئُݨا سی۔ اُہ مار دھاڑ وِچّۄں تاں بچ آئے سن پر اُنہاں نُۄں کی پتا سی کِہ ہۄݨی پیکِیاں کۄل وی شہِ لا کے بَیٹھی سی!

-لاس ایںجلس-1984 دِییاں اۄلمپِّک کھیڈاں وِچ بھارت دا ہاکی مَیچ ہۄݨ لگّا تاں کُجھ درشکاں نیں تِرںگّے چُکّے ہۄئے سن۔ اشونی کُمار ہۄرِیں سٹیج اُپّر بَیٹھے سن تے بلبِیر سِںگھّ اِک کتار ہیٹھاں بَیٹھا سی۔ ’خالِستان ذِںدّاباد‘ دے ناہرے لائُںدے اِک نَۄجُیان نیں کِسے کۄلۄں تِرںگّا کھۄہِیا تے پَیراں ہیٹھ مِدھّݨ لگّا۔ بلبِیر سِںگھّ تِرںگّے جھںڈّے دی بیئدبی ناں سہِ سکِیا جۄ اُہ اۄلمپِّک کھیڈاں وِچ جھُلائُںدا رِہا سی۔ اُس نیں دَۄڑ کے جھںڈّا اُس دے پَیراں ہیٹھۄں کھِچّ لِیا۔ خالِستانی نَۄجُیان نیں کشمکش وِچ تِرںگّا پاڑنا چاہِیا۔ تد تک پُلِس آ گئی٬ جِس نیں ستھِتی سمبھّال لئی۔

-لاس ایںجلس تۄں اُہ آپݨے پُتّراں نُۄں مِلݨ وَینکُۄور گِیا تاں کُجھ شُبھچِںتّکاں نیں کِہا کِہ اُس نیں تِرںگّے جھںڈّے لئی اَیویں اَیڈا وڈّا رِسک لَے لِیا۔ کَینیڈا/امرِیکا وِچ خالِستانی ہوا ہَے۔ ایتھے بچ کے رہِݨا پویگا۔ اُہ بھارت پرتݨ لئی ہوائی جہاذ چڑھِیا۔ 2 نومبّر 1984 دا دِن سی۔ ٹۄکِیئۄ دے ہوائی اڈّے ’تے پتا لگّا کِہ پْردھان مںتّری اِںدرا گاںدھی نُۄں اُس دے باڈی گارڈاں نیں کتل کر دِتَّے۔ دِلّی وِچ سِکھّاں دی جان خترے وِچ ہَے۔ کُجھ سِکھّ مُسافِر ٹۄکِیئۄ رُک گئے پر بلبِیر سِںگھّ ناں رُکِیا۔ جِہۄ جِہا خترا لاس ایںجلس وِچ سہیڑِیا سی اُہۄ جِہا خترا سہیڑن لئی اُہ دِلّی نُۄں چلّ پِیا۔ اُس نیں آپݨی دھی سُشبِیر تے جُیائی وِںگّ کماںڈر ملوِںدّر سِںگھّ بھۄمِییا پاس دِلّی آئُݨا سی۔ ملوِںدّر سِںگھّ دا چھۄٹا بھرا گُرِںدّرجِیت سِںگھّ بی. اَیسّ. اَیپھّ. وِچ افسر سی۔ اُس دی ڈِئۄُٹی لائی گئی کِہ اُہ ہوائی اڈّے ’تے جاوے اتے بلبِیر سِںگھّ نُۄں سُرکھِّئت گھر لِیاوے۔ کَیسے دِن آ گئے سن؟ اُہ اۄلمپِّک مَیڈل جِتّ کے مُڑدا سی تاں نائِکاں والا سواگت ہُںدّا سی۔ پر اجّ؟ پگّ داڑھی کرکے اُہدی جان خترے وِچ سی!

-سِرۄں مۄنے گُرِںدّرجِیت نیں بلبِیر سِںگھّ نُۄں گڈّی وِچ بِٹھا کے پردا تاݨنا تے پگّ ڈھکݨی چاہی تاں بلبِیر سِںگھّ نیں رۄکِیا کِہ اِتھّے مَینُۄں کاہدا خترا؟ تِرںگّے دی اِذّت تے سنمان لئی خترے سہیڑن والے ذِںدّادِل کھِڈاری نُۄں نہِیں سی پتا کِہ لاس ایذلس تے وَینکُۄور وِچلے خترِیاں تۄں تاں اُہ بچ آئِیا سی پر دِلّی وِچلا خترا اُس نُۄں برُۄہاں اُتّے اُڈِیک رِہا سی! اِہ تاں گُرِںدّرجِیت دی ہِمّت سی کِہ اُہ بلبِیر سِںگھّ نُۄں جِیںدے جِیء دھی دے گھر لَے آئِیا۔

-لاس ایںجلس تۄں پاکِستان دی ہاکی ٹِیم نیں گۄلڈ مَیڈل جِتّ لِیا سی۔ پاکِستان نیں کراچی وِچ اۄلمپِّک جیتُۄ ٹِیم دا رَیسّٹ آف ورلڈ ٹِیم نال مَیچ کرائُݨا سی۔ بلبِیر سِںگھّ نُۄں کراچی سدِّیا گِیا تے رَیسّٹ آف ورلڈ ٹِیم دا مَینیجر بݨائِیا گِیا جِس وِچ پںجّ مُلکاں دے کھِڈاری شامل سن۔ پاکِستان دا سدر جنرل ذِیا اُلّ ہکّ سٹیڈِیئم وِچ مَۄجُۄد سی۔ اُس نیں بلبِیر سِںگھّ نُۄں آپݨے پاس سدّدِیاں کِہا٬ “بلبِیر سِںگھّ میرے کۄل آئۄ٬ آپاں تاں اِکۄ پِںڈّ دے ہاں۔ تُسِیں وی ذِلہا جلںدھّر دے اۄ تے مَیں وی جلںدھّر دی بستی دا ہاں۔”

-اپݨتّ بھرے سدّے نال بلبِیر سِںگھّ جنرل ذِیا اُلّ ہکّ کۄل جا بَیٹھا۔ ہاف ٹائیِم ویلے بلبِیر سِںگھّ مَیدان وِچّ آپݨی ٹِیم کۄل گِیا تاں سٹَیںڈاں تۄں ’بلبِیر سِںگھّ ذِںدّاباد‘ دے ناہرے لگّݨ لگّے۔ اُس نیں ہتھّ ہِلا کے درشکاں دا شُکرِییا ادا کِیتا۔ مَیدان وِچّۄں اُہ باہر آئُݨ لگّا تاں جنُۄنی ہذُۄم نیں ’اِںڈِییا مُرداباد‘ دا ناہرا لا دِتّا٬ جِس لئی بلبِیر سِںگھّ نیں سِر پھیر کے اُنہاں نُۄں اجِہا کرنۄ رۄکِیا۔ باہر آئِیا تاں اُنہاں نیں کِہا٬ “سردار جی٬ اسِیں تاں تُہانُۄں خالِستان دے رہے ہاں٬ تُسِیں پسںدّ نہِیں کر رہے۔” بلبِیر سِںگھّ دا جواب سی٬ “تُسِیں خالِستان دے سکدے ہُںدّے تاں آپݨا بںگّلا دیش ناں کھُہائُںدے!”

اپھسۄس ہَے! بلبِیر سِںگھّ ورگے دیشبھگت اِنسان اتے وِشو دے اوّل نمبّر ہاکی کھِڈاری دی بھارت دِییاں کَۄمی سرکاراں اُہ کدر نہِیں پا سکِییاں جِس دا اُہ ہکّدار سی۔ شُکر ہَے وِشو دی سُپرِیم کھیڈ بَۄڈی اِںٹرنَیشنل اۄلمپِّک کمیٹی نیں اُس نُۄں ’آئیِکَۄنِک اۄلمپِّیئن‘ یانی اۄلمپِّک رتن دے خِتاب نال نِواجِیا۔ امر رہے ساڈا جۄدھا کھِڈاری بلبِیر سِںگھّ!