لیکھک بݨن دا ڈھۄںگ کرنا ہۄر گلّ ہَے پر سہی ارتھاں وِچّ لیکھک بݨنا ہۄر گلّ ہَے۔ لِکھݨا٬ رچنا کرنی٬ سُکھالا کارج نہِیں۔ کۄئی منّے جاں ناں منّے٬ پر لِکھݨا بہُت ہی اَۄکھا اتے تردّد دا کمّ ہَے۔ لِکھݨا٬ تاں ہی سمبھّو ہَے جیکر لیکھک پُۄری اِیمانداری نال جاگِیا ہۄئِیا ہۄوے اتے مِہنت کرن لئی تِیار ہۄوے۔

ہُݨ رہی گلّ آپݨے سبںدھّی کُجھ لِکھݨ دی۔ آپݨے بارے پُۄرے اِنساف نال سہی گلّ لِکھݨی بہُت کٹھِن ہُںدّی ہَے۔ آپݨے بارے لِکھدے سمیں سدا ہی اِہ ڈر بݨِیا رہِںدّا ہَے کِہ کِتے آپݨے بارے کۄئی جھُۄٹھی٬ بناوٹی اتے بڑبۄلے ڈھںگّ دی اُۄٹپٹاںگ گلّ ناں لِکھّ دِتّی جاوے۔ اِکّ لیکھک لئی اِس تۄں ودھّ اپمانجنک ہۄر کی ہۄ سکدا ہَے کِہ اُس دے پاٹھک٬ اُس نُۄں جھُۄٹھا اتے مکّار دیکھݨ۔

لیکھک دا پہِلا دھرم ہَے: سچّائی پْرتی اُسدی درِڑھتا اتے بناوٹ تۄں دُۄری۔ اِکّ لیکھک نُۄں بناوٹ کدے وی٬ کِسے تھاں وی اتے کِسے رُۄپ وِچّ وی نہِیں سجّدی٬ نہِیں شۄبھدی۔

تُسِیں یکِین کرنا ’رالف مُۄڈی‘ دی ترہاں مَیں کدے کۄئی اجِہا سُپنا نہِیں سی لِیا کِہ بہُت ہی چھۄٹی اُمر وِچّ ہی لِکھݨا آرمبھّ کراںگا۔ بچپن وِچّ تاں—جدۄں تھۄڑھی سُۄجھ آئی—مَیں سۄچِیا کردا ساں کِہ ’کُجھّ-لِکھݨ چھپݨ والے لۄکِیں‘ بہُت ہی پڑھے لِکھے اتے وِشیش ترہاں دے اکلمںدّ ہُںدّے ہۄݨگے۔ پر – کھِماں چاہُںدّا ہاں—جِویں ہی کُجھّ ہۄر سۄجھہی پئی تاں اِہ دیکھ کے بیہدّ ہَیرانی ہۄئی کِہ لیکھک لئی ناں تاں ’اکادمِک‘ ڈِگرِییاں دی ہی لۄڑ ہُںدّی ہَے اتے ناں ہی کۄئی بہُتی اسادھارن اکل دی ہی۔ بس٬ ناں ماتر اکلمںدّی اتے لِکھݨ لئی اِک وِشیش کِسم دی اگّ نُۄں برابر ہوا دیݨ والا دِلّ-دِماگ چاہِیدا ہَے۔ پر جیکر چںگّے بھاگِیں٬ کۄئی بہُت ’پڑھن-لِکھݨ’, ڈِگرِییاں پْراپت کرن اتے اکلمںدّ ہۄݨ وِچّ وی سپھل ہۄ جاوے تاں تے پھِر کہِݨا ہی کی؟ بسّ٬ ’سۄنے ’تے سُہاگے‘ والی گلّ ہی ہُںدّی ہَے۔

مَیں سۄلاں ورِیاں دی اُمر تۄں لِکھݨا آرمبھّ کِیتا۔ آرمبھّ ڈائِری لِکھّ کے کِیتا۔ سارے دِن بھر دِییاں گلّاں٬ گھٹناواں٬ دُرگھٹناواں ایکاںت وِچّ بہِ کے لِکھدا ساں۔ پھِر جدۄں کدے وی مُڑ سماں مِلدا تاں اِہناں نُۄں پڑھدا وی۔ پر نِئم پُۄروک چھپِیا مَے اٹھاراں ورِیاں دی اُمر وِچّ ہی۔ ڈائِری (کدے گھٹّ٬ کدے ودھّ), اجّ وی لِکھّدا ہاں پر ہُݨ بہُت ہی نِئم نال باکائِدا نہِیں لِکھّ پا رِہا۔ اُںجھ ڈائِری لِکھݨ دی آدت بہُت چںگّی ہَے۔ گھٹّۄ-گھٹّ میرے لئی اتے ہۄر وی بہُت سارِیاں لئی تاں چںگّی ہی رہی ہَے۔ اِسے آدت کارن ہی مَیں اجّ تکّ چںگّا-ماڑا لِکھی جا رِہا ہاں۔

اُںجھ لِکھݨ تۄں وی پہِلاں جد مَیں پڑھنا آرمبھّ کِیتا تاں آپݨے آپ نُۄں ’کاںجِیکھُۄیا‘ پِںڈّ دے اِکّ آسامی-بںگّالی سکُۄل وِچّ دیکھِیا۔ کیول اِکّ ورے دی اُمر وِچّ ہی آسام تۄں پںجّاب اتے پھِر مُڑکے آسام آ پہُںچّے۔ مُڑ کے آئے تاں پْرائِمری سکُۄل جا پُجِّیا۔ ذرا ہۄش سمبھّالݨ تے پتا لگِّیا کِہ گھر وِچّ ماتا-پِتا نال پںجّابی بۄلاں دی ساںجھ پَے رہی سی—پر باہر سارا دِن ہی ہِںدّی جاں ہِںدُّستانی مِشرت آسامی-بںگّالی چلدی سی۔ پْرائِمری سکُۄل تۄں نِکل کے ڈِبرُۄگڑھ دے ’مارواڑی ہِںدّی اِںگلِش‘ سکُۄل وِچّ ہِںدّی-سںسّکْرِت نال واہ پِیا۔ بسّ٬ پاٹھک اِہۄ ہی سمجھ لَیݨ کِہ اسِیں (مَیں) ’ہر فن مَۄلا‘ ہۄ گئے اتے کِسے وی ’کمّ‘ دے ناں رہے۔ اِتھّۄں ہی ’ہِںدّی ساہِت‘ نُۄں پڑھن دی بھَیڑی بِماری لگّ گئی۔ اِہۄ ہی بِماری اُس سمیں اسادھ رۄگ بݨ گئی جدۄں ’پںجّابی ساہِت‘ وی آ چُمبّڑِیا۔ پر—

پر اِس اُمر وِچّ جد مَیں ہِںدّی-پںجّابی دِییاں پُستکاں دھڑا-دھڑ پڑھ رِہا ساں تاں کدے سۄچِیا وی نہِیں سی کِہ اگہاں چلّ کے اِہۄ پڑھنا وی٬ لِکھݨ دا٬ اِکّ ہۄر پْریرنا-سرۄت بݨیگا۔ اِس ویلے مَیں دسوِیں جمات وِچّ ساں اتے ڈِبرُۄگڑھ وِچّ ستھانک تَۄر تے ’ہِںدّی-پںجّابی‘ دِییاں پڑھن لائِک پُستکاں نہِیں مِلدِییاں سن۔ سکُۄل دی لائِبریری وِچّ ہِںدّی دِییاں کُجھ نام-ماتر پُستکاں سن پر پںجّابی دِییاں پُستکاں دا بِلکُل ہی ناں-نِشان نہِیں سی ہُںدّا۔ ہاں٬ پںجّابی دے گُرباݨی دے گُٹکے ذرُۄر مِل جاںدے سن اتے کُجھ کُ دھارمک پُستکاں۔ پتا نہِیں کِویں کُجھ پُستکاں والِیاں دے پتے میرے ہتھّ لگّے اتے میرے دِماغ وِچّ کی فتُۄر آ وڑِیا کِہ کلکتا دے اِکّ پُستکاں ویچݨ والے تۄں اتے امّْرِتسر دے ’ناناک سِںگھّ پُستکمالا‘ تۄں ہِںدّی-پںجّابی دِییاں پُستکاں وی.پی. راہِیں مںگّوا مںگّوا کے پڑھن لگّا۔ اِس دے نال ہی مَیں آپݨی اِکّ نِکّی جِہی لائِبریری کائِم کرن دے آہر وِچّ وی جُٹّ گِیا۔ ماتا-پِتا نُۄں٬ مَینُۄں لگّی اییس ’بھَیڑی‘ بِماری دا کُجھ پتا-تھہُ نہِیں سی۔ ماتا-پِتا تۄں دُۄر ڈِبرُۄگڑھ وِکھے ہی رہِںدّا-پڑھدا اتے ہفتے٬ دۄ ہپھتے بائد ہی ’کاںجِیکھُۄیا‘ جاںدا سی۔ آئیِیاں پُستکاں دی وی.پی. ڈِبرُۄگڑھ ہی چھُڈائُںدا سی۔ وی.پی. چھُڈائُݨ لئی بہُتی بار جیب-خرچ لئی مِلے پَیسے ہی ورتݨے پَیںدے۔ کدے ماتا-پِتا پاس وادھُۄ خرچ دا بہانا کردا۔ جدۄں کۄئی ہۄر چارا ناں چلدا تاں گھرۄں چۄری وی کر لَیںدا۔ پُستکاں مںگّوائُݨ اتے پڑھن دا پاگلپن سِر سوار سی٬ کی کردا؟

دسوِیں دی پرِیکھِیا لئی ’گُہاٹی یُۄنِیورسِٹی‘ نُۄں داخلے بھیجݨ سبںدھّی ٹَیسٹ ہۄئے۔ جۄ نہِیں سی ہۄݨا چاہِیدا اُہی ہۄ گِیا۔ ارتھات مَیں ہِساب (گݨِت) وِچّ بہُت ہی بُری ترہاں فیلہ ہۄ گِیا۔ داخلا رۄک دِتّا گِیا اتے سکُۄل والِیاں میرے ماتا-پِتا تکّ خبر پُجّدی کر دِتّی۔ پِتا جی دا ناراذ ہۄݨا کُدرتی ہی سی۔ ڈِبرُۄگڑھ آ کے اُہناں نیں میرے پھیلہ ہۄ جاݨ دے کارناں دی پُچھ-پڑتال اتے چھاݨبِیݨ کِیتی تاں اُہناں نُۄں میری ہِںدّی-پںجّابی دی نِجّی لائِبریری دا پتا چلِّیا۔ پِتا جی اِہ سبھ ویکھ کے گُسّے وِچّ آ گئے کِہ اُہناں دا لاڈلا وڈّا پُتّر گݨِت دی تھاں مُنشی پْریم چںدّ٬ بںکِّم چںدّر٬ ٹَیگۄر اتے نانک سِںگھّ دِییاں لِکھتاں پڑھن وِچّ دِلچسپی لَے رِہا ہَے۔ اِہ دسّݨ دی تاں لۄڑ ہی نہِیں کِہ کِنّی کُ گِدّڑ-کُٹّ پئی۔ پر اِس کُٹّ دے باوذُۄد وی سکُۄل والِیاں میرا ’دسوِیں‘ دا داخلا ناں بھیجݨ دِتّا۔ ہاں٬ اِس کُٹ-مار دا اِہ لابھ تاں ہۄئِیا کِہ اساں اِہ فَیسلا کر لِیا کِہ ہال دی گھڑی اِکّ بار دسوِیں دی پرِیکھِیا ذرُۄر پاس کر لئی جاوے٬ پھِر پڑھاںگا وی بہُت اتے لِکھاںگا وی۔

پر سمیں نُۄں کُجھ ہۄر ہی منّذُۄر سی۔ اگلے ورے دسوِیں دی پرِیکھِیا تاں سَیکںڈّ ڈوِیذن وِچّ پاس کر لئی پر پرِیکھِیا پاس کرن اتے پرِیکھِیا دا نتِیجا آئُݨ تکّ سبھ کُجھ بدل گِیا۔ بسّ اِکّ ترہاں نال کِیامت ہی آ گئی۔ کچّے-پکّے سبھ بھاںڈے تِڑک گئے۔ رُۄہ کُرلا اُٹھّی۔ پُۄرا ویروا شائِد کدے پھیر دے سکاں۔ مَینُّۄ آپݨی ماتا٬ دۄ چھۄٹے بھراواں اتے اِکّ چھۄٹی بھَیݨ نال آسام چھڈّ کے پںجّاب آئُݨا پِیا۔ جدّی پِںڈّ تاں بھاویں ’راجپُر بھائیِیاں‘ دے لاگے ہُۄکڑاں سی پر رہے آ کے آدمپُر دُیابا ہی٬ آپݨے دۄ کھانِیاں والے گھر وِچّ۔ اِتھّے بِتائے سمیں دی آپݨی اِکّ وکھّری کہاݨی ہَے۔

میرے—ساڈے—پِتا جی نیں ساڈا تِیاگ کر دِتّا سی۔ سہی ارتھاں وِچّ اِتھّۄں ہی آرمبھّ ہُںدّا ہَے میرا جِیون سںگھّرش اتے سہی ارتھاں وِچّ میرا لِکھݨ-پتھّ٬ لِکھݨ سفر۔ اِہۄ ہی اُہ سماں سی جد اِس گلّ دی سۄجھی آرمبھّ ہۄئی کِہ ’لِکھتاں دے سںسّار‘ اتے ’یتھارتھک سںسّار‘ وِچّ کِنّی کُ سمانتا اتے اسمانتا ہُںدّی ہَے۔

میرا بہُتا سماں شۄک٬ گُسّے اتے آتمِک گِلانی نال بھرِیا رہِںدّا۔ کۄئی راہ دسّݨ والا نہِیں سی۔ ڈھِڈّ کِویں بھرِیا جاوے؟ کھادھا کِتھّۄں جاوے؟ پَیسے کِتھّۄں آئُݨ? ماتا٬ چھۄٹے بھراواں اتے بھَیݨ نُۄں کِویں پالاں؟ سۄلاں ورِیاں تۄں وی گھٹّ اُمر دے دسوِیں پاس چھۄکرے نُۄں کی کمّ مِلدا؟ کی نَۄکری مِلدی؟ مذدُۄری کِیتی۔ سَۄدا پائُݨ لئی٬ ردّی اخباراں دے لفافے بݨا بݨا٬ دُکانداراں پاس ویچے۔ بِناں کِسے تذربے دے چھۄٹے چھۄٹے بچِّیاں نُۄں پْرائیِویٹ ’ٹِیئُشناں‘ پڑائُݨِییاں آرمبھّہ کِیتِییاں۔ ٹھِیک ڈھںگّ نال پںجّابی بۄلݨ اتے لِکھݨ دا تجربا نہِیں سی۔ پںجّابی بۄلی نُۄں ٹھِیک ترہاں نال بۄلݨا-پڑھنا سِکھِّیا۔ پںجّاب وِچّ رہِݨ کارن پںجّابی بۄلی٬ پںجّابی سبھِیاچار اتے پںجّابی ساہِت نال جُڑن دا ہۄر مَۄکا مِلِیا۔ بڑی اِچھّا سی کِہ ڈاکٹر بݨاں٬ پڑھائی وی آرمبھّی٬ پر سمبھّو ناں ہۄ سکِیا۔ ہالات ہی اجِہے سن۔ پْرائیِویٹ پرِیکھِیاواں دے دے کے وِدِئک یۄگتا (کاغذی) پْراپت کِیتی۔ کُجھ سماں انٹریںڈ ادھِیاپک لگّا رِہا۔ کَۄل (کرنال), سہارنپُر٬ اتے جالںدھّر وِکھے پڑھائُںدا رِہا۔ آدمپُر تۄں ہی ’پتّݨ’ ناں دا ماسِک پںجّابی پتّر کڈھِّیا۔ راہ-دسیرے دی گھاٹ٬ بہُتی چاہ اتے بُری کِسمت (مَۄکِیا) کارن سال تۄں ودھّ ناں چلا سکِیا۔ پھِر٬ ولائِت آئُݨ تۄں پہِلاں٬ 1963 تکّ جالںدھّر وِکھے٬ رۄذانا ’اکالی پتّْرِکا‘ وِچّ پںجّ کُ ورے سہائِک سمپّادک (نِیئُذ اَیڈِیٹر) دے تَۄر تے کمّ کِیتا۔ ساہِتکّ اںکّاں دی سمپّادنا کِیتی۔ پںجّابی اتے ہِںدّی نال جُڑِیا رِہا۔ لگاتار لِکھّدا اتے چھپّدا رِہاں۔ اِس سمیں ہی ہِںدّی/اںگّریجی/اُردُۄ تۄں پںجّابی وِچّ انُواد دا کمّ وی چلدا رِہا۔

آپݨے پرِویش نال جُڑے رہِݨ کارن کۄئی وی لیکھک سُگمتا نال لِکھّ سکدا ہَے۔ پر مَیں تاں پہِلاں 1953 وِچّ آسام تۄں ٹُٹِّیا اتے پھِر 1963 وِچّ پںجّاب تۄں ٹُٹّ کے ہذاراں مِیل دُۄر٬ آپݨے اتے آپݨے پروار دے ڈھِڈّ دے جھُلکاء لئی٬ بہُتے ہۄراں واںگ ہی٬ ولائِت آ گِیا۔ تُسِیں اِہ اںدّاذا نہِیں لگا سکدے کِہ میرے منۄبل اُتے اِس سبھ دا کِہۄ جِہا پْربھاو پِیا۔ رُۄسی لیکھک ’ڈاکٹر جِواگۄ‘ دے لیکھک٬ پاسترناک دا اِکّ ہوالا دیݨا بݨدا ہَے۔ ’ڈاکٹر جِواگۄ‘ لِکھݨ دے اپرادھ وِچّ٬ پاستراک نُۄں رُۄس (سۄوِیئت یُۄنِیئن) تۄں نِکلݨ لئی مجبُۄر ہۄݨا پِیا۔ ہِںدّی دے پْرسِدھّ لیکھک سْری پدم کاںت تْرِپاٹھی نیں پاسترناک نال لئی آپݨی اِکّ اِںٹروِیئۄُ پیش کردِیاں کِہا سی:

’جدۄں کِسے لیکھک دی ساہِتک ہتِّیا کرنی ہۄوے تاں اُس نُۄں اُس دے کُدرتی اتے جنم-جاتِ پرِویش (ماہَۄل) تۄں اُکھاڑ سُٹّݨا چاہِیدا ہَے۔ اجِہا کرن ’تے لیکھک٬ سرِیرک مَۄت آئُݨ تۄں پہِلاں ہی مر جاویگا۔ اُہ کدے مُڑ کے پہِلاں والی سرلتا٬ سُگمتا اتے آسانی نال لِکھّ نہِیں سکیگا۔‘

پاستراک نال اِںجھ ہی ہۄئِیا۔ آپݨے پرِویش نالۄں دۄ-تِنّ بار اُکھڑن کارن اجِہا کُجھ ہی میرے نال وی ہۄئِیا۔ ہر بار گوائی پہُںچّ نُۄں مُڑ پراپت کرن لئی بہُت مِہنت اتے کۄسِش کرنی پئی۔ کِسے ناں کِسے ترہاں بہُت ہی دھِیمی گتی نال کلم چلائُںدا آ رِہا ہاں۔ پِچھلے لگپگ پںجّتالی کُ ورِیاں تۄں تھۄڑا بہُت پںجّابی٬ ہِںدّی٬ اُردُۄ آدِ وِچّ لِکھدا آ رِہا ہاں۔ دُۄجِییاں بۄلِییاں تۄں انُواد وی کِیتے ہن۔ سارتھک پْراپتی دی تسلّی ہُݨ تکّ وی کدے نہِیں ہۄئی۔ میرا کھِیال ہَے من نُۄں تسلّی کدے ہۄݨی وی نہِیں چاہِیدی۔ کِئُںکِہ لِکھݨا آسان کدۄں ہَے؟ اِہ تاں سخت تپسِّیا ہَے۔

در-اسل٬ لیکھک وِچّ آپݨے پرِویش دے کٹھۄر سچّ نُۄں پاٹھک دے دِلّ-دِماغ وِچّ وِچھا دیݨ دی سمرتھا ہۄݨی چاہِیدی ہَے۔ اِسدے نال ہی٬ اِکّ لیکھک پاس بیئِنساپھی پْرتی غُسّا تے للکار اتے مانوتا پْرتی تڑپ درکاری ہَے۔ لیکھک کِسے اِکّ دا نہِیں ہُںدّا۔ لیکھک سبھ دا اتے سبھ لئی برابر دا ہُںدّا ہَے۔ ہۄݨا چاہِیدا ہَے۔ پر مَیں ویکھِیا کِہ اکسر ساڈے بھرۄسے ڈگمگائُںدے ہن۔ جمّݨ-بھۄئِں یاد آئُںدی ہَے۔ بھُۄ دا ہیروا آپݨی تھاں ہَے۔ کہِݨا کُتھاںہ اتے اسںگّت نہِیں ہۄویگا کِہ آپݨی جنم بھُۄمی تۄں وکھّ ہۄ کے٬ لیکھک سمیت ہۄر وی بہُت سارے٬ ولائِت (پچھّم) وِچّ اِکّ ترہاں دا بنواس کٹّ رہے ہاں۔ سماں شائِد کدے کۄئی ہۄر ہی گواہی دیوے٬ پر پہِلی پِیڑھی دے پرواسی دا دِل-دِماغ٬ پںجّاب-بھارت وِچّ ہی ہَے۔ پر پھِر وی٬ دُۄجی/تِیجی پِیڑھی دے بچّے تاں اِکّ پاسے رہے٬ ہُݨ تاں پہِلی پِیڑھی دے بچّدے لۄکِیں وی اِہ جاݨدے ہن کِہ اُہ آپݨِییاں بِمارِییاں اتے بُڈھیپے سںگّ٬ بھارت وِچّ کُجھ دِناں لئی سَیر-سپاٹا تاں بھاویں کر آئُݨ پر اُتھے جا کے وسّ نہِیں سکدے۔ پھیر وی اُہناں دے دِلاں وِچّ اِکّ ترہاں دی تڑپ ہَے۔

اجِہی دشا وِچّ٬ رچے گئے ساہِت اںدّر شائِد ایکاکِیپن اتے ایکتا کائِم نہِیں رکھّی جا سکدی۔ وَیسے وی کۄئی لۄیکھک٬ آپݨی رچنا اںدّر کدے وی جِیون دے کیول اِکّ ہی پہِلُۄ نُۄں نہِیں لَے سکدا۔ پھِر اِس لیکھک دی ترہاں بار بار مر چُکِّیا لیکھک کی کرے؟ لیکھک اتے اُس دی رچنا دی اِکّ آپݨی ہۄںد وی تاں ہُںدّی ہَے۔ مَیں اِہ سمجھدا ہاں کِہ مَینُۄں آپݨی رچنا وِچّ سہی گلّ ہی کہِݨی پویگی۔ پر اِس دے نال ہی مَیں اِہ وی سمجھدا ہاں کِہ اِہ ذرُۄری نہِیں کِہ اِکّ لیکھک دا سچّ٬ دُۄجے لیکھک جاں پاٹھک دے سچّ دے میچ آوے۔ اِس کتھن ’تے بِناں شکّ کِںتُّۄ-پْرںتُّۄ ہۄ سکدے ہن۔

یاد نہِیں آ رِہا٬ مَیں کِتے پڑھِیا سی کِہ جد جد لیکھک٬ پروارِک٬ آرتھِک٬ بَۄدھِک٬ آتمِک٬ سماجک٬ منۄوِگِیانِک اتے راجنِیتک پدھّر ’تے آپݨِییاں اِچھّاواں دی اپُۄرتی تۄں وِچلِت ہُںدّا ہَے٬ تاں لیکھک وی اِکّ سادھارن منُکھّ-پاٹھک واںگ ہی گھبرا جاںدا ہَے۔ مَیں جھُۄٹھ نہِیں بۄلاںگاں٬ مَیں کائِر نہِیں٬ پر بِناں شکّ اجِہا بہادر وی نہِیں کِہ کدے مُسِیبتاں جاں رُکاوٹاں تۄں گھبرا کے رۄ ناں پِیا ہۄواں۔ مَیں وی اُداس ہُںدّا ہاں۔ نِراشا وِچّ خُۄن دے ہںجھُّۄ وی رۄ لَیںدا ہاں۔ اِس دے باوذُۄد وی اِکّ گلّ سِدھّ ہَے٬ جاں سِدھّ ہۄݨی چاہِیدی ہَے اِکّ لیکھک—نواں جاں پُراݨا—جے کر اُہ سہی ارتھاں وِچّ لیکھک ہَے تاں کدے وی گھبرا کے سماج وِرۄدھی کمّ نہِیں کر سکدا۔

’سماج وِرۄدھی‘ اتے ’سماج دے وِرۄدھ‘ وِچّ اںتّر ہَے۔ اُداہرݨ لئی: اِکّ کار ڈرائیِور ہَے۔ اُہ آپݨی اِچھّا نال٬ سڑک دے پْرچلِت نِئماں انُسار کار چلا سکدا ہَے۔ اُس ڈرائیِور نیں کِتے کار کھڑھی کِیتی ہۄئی ہیَے تاں کِسے نیں اُس دی کار دے بۄنِٹ اُتے رںگّ دا ڈبّا ڈۄلہ دِتّا ہَے۔ ڈرائیِور بہُت ناراذ ہَے۔ اِہ ڈرائیِور٬ اِس رںگّ ڈۄلہݨ دے اپرادھ کارن اپرادھی (جیکر اُس دی پکّی شناکھت ہۄ گئی ہَے تاں) وِرُدھّ کئی کُجھ کرن دی سمرتھا رکھّدا ہَے۔ پر اُہ کی کریگا؟ اِہ ڈرائیِور ہۄر جۄ مرذی پِیا کرے پر اِس ڈرائیِور نُۄں تیذ کار چلا کے آپݨے دۄشی نُۄں٬ وِرۄدھی نُۄں٬ کار ہیٹھ کُچل کے مار دیݨ دی آگِیا نہِیں دِتّی جا سکدی۔ بھاویں کِہ کئی بار اِس دے وِپرِیت وی ویکھݨ وِچّ آ سکدا ہَے کِہ کئی ڈرائیِوراں نیں دۄشِییاں نُۄں آپے ہی سذا دے دِتّی۔ پر اسُۄلی تَۄر تے اِہ گلّ غلت ہۄویگی۔ اِہۄ ہی گلّ اِکّ لیکھک اُتے وی لاگُۄ ہُںدّی ہَے۔

کْرِسمِس دا مَۄکا ہَے۔ امرِیکی لیکھک ریمںڈّ کارور نیں اجِہے مَۄکے تے ہۄݨ والی پارٹی سمیں آپݨے پِتا ساہمݨے اِکّ اَیلان کِیتا (سُۄچنا دِتّی)—’مَیں لیکھک بݨن جا رِہا ہاں۔‘ اَیلان سبھ نیں سُݨِیا۔ پِتا اِکّ پلّ لئی چُپّ رِہا۔ پھِر اُس پُچھِّیا: ’ریمںڈّ! تُۄں کی لِکھݨ جا رِہا ہَے؟‘ ریمںڈّ ہالے کُجھ اُتّر دِںدّا کِہ اِس تۄں پہِلاں ہی پِتا نیں ریمںڈّ دے اُتّر دی اُڈِیک کِیتے بِناں ہی سُجھاء دِتّا: ’اُہناں چِیذاں بارے لِکھّ جِہناں دے سبںدھّ وِچّ تُۄں جاݨدا ہَیں۔ جِویں کِہ اسِیں رلّ کے مچھِّییاں پھڑن لئی یاتراواں کِیتِییاں ہن٬ اُہناں بارے لِکھّ۔‘

اِتھّے گلّ وِشے دی چۄݨ سبںدھّی نہِیں ہَے۔ گلّ ہَے کِہ کاش! ہر ماتا-پِتا آپݨی سںتّان نال اِس پْرکار دے سُجھاواں دا آدان-پْردان کر سکݨ۔ پر کی دیش اتے کی پْردیش دے٬ سارے ہی ماتا-پِتا٬ لیکھکاں دی ترہاں ہی جاݨدے ہن کِہ لِکھݨ-کلا نُۄں اِکّ کمّ دے رُۄپ وِچّ پھلّ لگݨ وِچّ بہُت سماں لگّدا ہَے۔ وِدیشی بۄلِییاں دی گلّ ہۄر ہَے۔ بھارتی بۄلِییاں وِچّ وی ہِںدّی تۄں بِناں٬ باکی سبھ بۄلِییاں دی ہالت بھَیڑی ہَے۔ پںجّابی دی ہالت تاں بہُت ہی بھَیڑی ہَے۔ پںجّابی وِچّ لِکھّتاں راہِیں ’رۄٹی٬ کپڑا اتے مکان‘ پراپت کر سکݨ دی سمرتھّا پَیدا کرن لئی ہالاں بہُت کُجھ کرنا-ہۄݨا باکی ہَے۔ لِکھݨ دی اِچھّا کرکے٬ لِکھݨ دی کلا نُۄں پالݨا-پۄسݨا بہُت کٹھِن ہَے۔ اںگّریذی بۄلی وِچّ چھپّݨ دی گلّ ہی کُجھ ہۄر ہَے۔ ’رچنا-پھل‘ چۄکھا مِلدا ہَے پر چھپّݨا آسان نہِیں۔ ہِںدّی بۄلی وِچّ وی لِکھتاں راہِیں رۄٹی کمائُݨ دے کُجھ کُ سادھن ہن پر مِہنت کرنی پَیںدی ہَے۔ پر پںجّابی بۄلی وِچّ؟ اِکّے-دُکّے٬ ٹاویں ٹاویں جِہناں دا ناں ہَے جاں جۄ بہُت مِہنت کردے ہن٬ چھپّدے وی ہن٬ پر بہُت تھۄڑا ناں-ماتر ’سیوا-پھل‘ پراپت کردے ہن۔ باکی پںجّابی وِچّ چھاپݨ والے تاں لیکھکاں تۄں ہی کھرچا کروا کے پْرکاشت کرن دے اِچھُکّ ہن۔ بھاویں کِہ ہُݨ کُجھ اِکّ وِئُپارک لِیہاں ’تے چلّݨ والے پںجّابی پرچِیاں نیں ناں-ماتر رچنا-پھل دیݨ دی پِرت وی پائی ہَے پر یکِینن ’ہالاں دِلّی دُۄر ہَے۔‘

ہاں٬ تے مَیں کہِ رِہا ساں کِہ اِکّ لیکھک پاس لِکھݨ دی اِچھّا ہۄݨی ذرُۄری ہَے۔ لِکھݨ دی اِچھّا دے نال نال اُسنُۄں مِہنت تاں کرنی ہی پویگی پر اُسنُۄں تھۄڑی جِہی کِسمت (مَۄکے) وی درکاری ہَے۔ بہُتی اِچھّا اتے بُری کِسمت (مَۄکے) لیکھک اتے لیکھک دی رچنا دی مَۄت دا کارن وی بݨدی ہَے۔ مَیں تاں سدا ہی بہُتی اِچھّا تۄں دُۄر ہی رہِݨا پسںدّ کِیتا ہَے۔

اِہ سںسّار سۄہݨا ہَے٬ جِویں وی ہَے٬ آپݨی تھاں ہَے۔ لیکھک ہی سںسّار ہَے اتے اِہ سںسّار لیکھک دا ہی ہَے۔ اِہ سںسّار کِئُںکِہ لیکھک دا ہَے٬ کیول اِہ لیکھک دے ہی ڈھںگّ دا ہۄ جاوے٬ اِہ ہر لیکھک دی چاہ تاں ہۄ سکدی ہَے پر اِںجھ ہۄݨا سمبھّو نہِیں۔ پھِر وی میرے من وِچّ اِس جِہے بݨن دی کۄئی لالسا نہِیں۔ ہر لیکھک اجِہا ہی ہُںدّا ہَے٬ ہۄݨا چاہِیدا ہَے اتے ہۄ سکدا ہَے۔

ارنِسٹ ہَیمِںگّوے٬ یُرُۄسلا ہۄلڈن٬ رِیئُمر گۄڈن٬ برنرڈ اَیشلے اتے ہۄر بیئںتّ دیشی-وِدیشی لیکھکاں دِییاں لِکھتاں پڑھ کے٬ اُہناں دے سمپّرک وِچّ رہِ کے لیکھک اِس نتِیجے تے پُجِّیا ہَے کِہ ہر لیکھک نُۄں ’مَۄلِک‘ ہۄݨا پویگا۔ کِسے لیکھک دی ’لِکھݨ-کلا‘ دی نکل کرکے کۄئی وی لیکھک بݨن دا سُپنا ساکار نہِیں کر سکدا۔ لیکھک نُۄں—ہر لیکھک نُۄں—تاں آپݨی ہۄںد آپݨے ڈھںگّ دی ہی پَیدا کرنی پَیںدی ہَے۔ پَیدا کرنی چاہِیدی ہَے۔ اتے اِہ آپݨے ڈھںگّ دی انُۄٹھی ہۄںد٬ کداچِت اِکّ دِن وِچّ تاں کی٬ اِکّ پُۄرے جنم وِچّ وی شائِد پُۄری ناں ہۄ سکے۔ لیکھک٬ اِس سبںدھّی پُۄری ترہاں چیتنّ ہَے۔ اِس لئی ہی٬ لیکھک٬ ساری اُمّر اِیذَیک ڈِینیسن دی ترہاں اگہاں دِتّا ماٹۄ ساہمݨے رکھّ کے کلم چلائُںدا رہیگا۔ جیکر تُسِیں وی اِکّ لیکھک جاں لیکھک بݨن دی چاہ رکھّدے ہۄ٬ تاں لیکھک واںگ ہی آپݨے ٹیبل دے ساہمݨے لِکھّ کے رکھّۄ:

’پْرتی دِن لِکھݨا ہَے٬ بِناں کِسے آشا اتے نِراشا دے۔‘