’اہِساساں‘ دی شِدّت, ’سُںدّرتا اتے سُۄکھمتا دی کلا‘ ہر پرکار دی ’سِرجݨتامک‘ رچنا لئی بیہدّ لۄڑِیںدی ہَے۔ سِرجݨا لئی اہِساس جاں بھاونا پْرتھم ہَے۔ اہِساس دے کۄشگت ارتھ ہن مہِسُۄس جاں انُبھو کرنا۔ اِہ انُبھو منُکھّ آپݨِییاں گِیان اِںدرِییاں دی سمرتھا انُسار آپݨے واتاورݨ تۄں اِکتّر کرکے سمجھدا-پرکھدا ہَے اتے سۄجھی پْراپت کرن اُپرںتّ اِک جھرناہٹ٬ اِک ترہاں دی سنسنی جاں سںوّیدنا دا انُبھو کردا ہَے۔ اِک سِرجݨہارا اِسے پراپت انُبھو نُۄں من دی اکھّ نال ویکھ کے سُںدّر تے سُۄکھم لۄڑِیںدے شبداں راہِیں آکار دِںدّا ہَے۔ وِدوان لیکھک اۄم پْرکاش گاسۄ تاں اہِساس نُۄں آدمی دی اُمر دا ’اکھّر‘ اتے ’منُکھّی بھاوناواں دی مُۄرتی‘ کہِںدِّیاں ’اہِساس‘ نُۄں ’اکِیدت اتے اِبادت تکّ‘ دا لکب دِںدّا ہَے۔ اہِساس/بھاونا دی سُگںدھّی دا سُۄکھم جِہا سُںدّر ورتارا کلاتمِکتا نُۄں جنم دِںدّا ہَے۔ کوِتا وِچ اجِہے منُکھّی جذبے ہی شبداں دا سُںدّر پہِراوا پہِن کے ’سُر-تال‘ وِچ رہِںدِّیاں ’سُر-ساںجھ‘ نال ساںجھ پا لَیںدے ہن۔ کُدرت دے پاساراں تۄں ورۄسائِیا بلوِںدّر متھارُۄ ِٔس ’سُر-ساںجھ‘ دے سُۄکھم-سُںدّر اہِساساں دا ہی شائِر ہَے۔

جدۄں اُسدا پہِلا کاوِ-سںگّْرہِ ’شُبھ کرمن‘ پرکاشِت ہۄئِیا تاں ڈا. پْرِیتم سِںگھّ کَیمبۄ نیں آپݨے اِک لیکھ وِچ سچّ ہی کِہا سی: ’اُسدی پلیٹھی پُستک ’شُبھّ کرمن‘ نیے آپݨے اہِساساں نُۄں پُستک رُۄپ وِچ پیش کرکے ساہِتک ہلکِیاں وِچ سِیتلتا دا واتاورݨ پسار دِتّا ہَے۔‘

’شُبھ-کرمن‘ کاوِ-سںگّْرہِ بائد آئِیا ’سُر-ساںجھ‘, بلوِںدّر متھارُۄ دا دُۄجا کاوِ-سںگّْرہِ ہَے جۄ 2020 وِچ چھپِیا۔ پہِلے سںگّْرہِ دی آمد تۄں پںجّ کُ سال مگرۄں چھپِیا ’سُر-ساںجھ وی اہِساس تے سُںدّرتا دے سُمیل نال ہی لبریذ کوِتاواں نال بھرِیا پِیا ہَے۔ بلوِںدّر متھارُۄ نیں اہِساساں دا پلّا بڑی دْرِڑتا نال کسّ کے پھڑِیا ہۄئِیا ہَے کِئُںکِہ اُہ اہِساساں دی مہتّتا تۄں چںگّی ترہاں جاݨُۄ ہَے۔ اجّ وی اُسدی کوِتا نیں سِیتلتا دا واتاورݨ سِرجݨ وِچ کۄئی کسر نہِیں چھڈّی۔

اِس کاوِ-سںگّْرہِ وِچ شامل کِیتِییا گئیِیاں کوِتاواں سبںدھّی بلوِںدّر متھارُۄ لِکھدا ہَے کِہ اِس وِچلِییاں بہُت سارِییاں کوِتاواں٬ پھراںس دی ’لُیاْ وَیلی‘ وِکھے رہِںدِّیاں لِکھِییاں گئیِیاں ہن۔ کوی نیں جِتھّے اُہ رہِ رِہا ہَے اُسدے کُدرتی ماہَۄل تۄں پْربھاوت ہۄکے٬ آتم-سات کرکے تڑکسار راگ الاپدے پںچھِّییاں دِییاں سُراں نُۄں٬ سُوکھتے سُۄرج دِییاں نِگھِّییاں کُۄلِییاں کِرݨاں وِچ گھۄلدِیاں اتے رات نُۄں چانݨی چُگّدِیاں٬ پْراپت اہِساساں نال گڑُچ کوِتاواں دی رچنا کِیتی ہَے۔ اُسنُۄں سںوّیدنشِیلتا اتے سںکھّیپ پر پْربھاوپُۄرن ڈھںگّ نال پْرگٹاء کرن وِچ کمال ہاسل ہَے۔

کُل 60 کوِتاواں٬ 94 پنِّیاں تے پھَیلِییاں ہن۔ کوی بلوِںدّر ’کوی‘ سِرلیکھ والی کوِتا وِچ٬ کوِتا دی ’رچݨ-پْرکِرِیا‘ سبںدھّی دسدِیاں بڑِییاں ہی دِل-ٹُمبّوِییاں ہکِیکتاں٬ سہِج پر گمبھِّیرتا نال پیش کردِیاں آپ-مُہارا ہۄ بۄلدا ہَے:

’کوی گہُ نال ویہںدّا ہَے۔‘

کِئۄں بھلا—?

تاں جۄ٬ اُسدی کانی نُۄں اجِہے شبد نسِیب ہۄݨ جۄ کوی نُۄں اُںگلی پھڑ کے اگہاں تۄرن اتے کوِتا٬ کاپی دے پنِّیاں تے ناں کیول آپ مُہارے آ اُترے سگۄں اجِہی اُکّری جاوے کِہ میٹݨا اسبھںوّ ہۄوے۔ کوی بڑے ہی شاندار اںدّاذ وِچ ’مچھلِییاں پھڑن والے‘ دے سںدّ ’پھِشِںگّ رَۄڈ‘ نُۄں ’کلم‘ نال میل کے اِک سمانںتّر/تُلناتمِک سںکّیت وجۄں ورتدا ہَے۔ ورتۄں ویکھݨ والی ہَے۔ مچھیرا٬ مچھّی پھڑن لئی پاݨی وِچ ’پھِشِںگّ رَۄڈ‘ نُۄں ہُلارا دے کے کُںڈّی سُٹّدا ہَے پھِر بڑے ہی گہُ نال دھِیان لگاکے بَیٹھدا ہَے تے اُڈِیک کردا ہَے کِہ کد مچھّی پھسے تے کد مچھیرا رسّی کھِچّے۔ ٹھِیک اِںجھ ہی کوی کوِتا دی پَیدائِش لئی وی ’کلم‘ نُۄں ’پھِشِیںگّ رَۄڈ‘ واںگ ورتدِیاں—دھِیان دا سُۄتر پاکے٬ کلپنا دے سمُںدّر وِچ ڈُبّکی لگائُںدِیاں ساگر مںتھّن کردِیاں یۄگ٬ سہِج تے سُںدّر مۄتِییاں ورگے شبداں دی بھال کردا ہَے۔ کِتے شبد ’ہںسّ‘ تے کِتے ’ہِرن‘ ہۄ نِبڑدے ہن۔ کوی دی سُۄجھ ویکھݨ والی ہَے:

کوی جاݨدا ہَے

شبد ہںسّ ہن

وݨ وِچ دَۄڑدے ہِرن

جاں درِیا ’چ تَیردِییاں مچھِّییاں

پر اُہناں نُۄں سواد دی جِیبھ نہِیں لگّی ہُںدّی

ناں ہی بھۄجن مںگّدا پیٹ

اُہ آئُݨ جاں ناں آئُݨ

…….

پر کوی اُڈِیک کردا ہَے۔ (پنّا 27-28)

رچنا کرنی سہِج نہِیں۔ بہُت ہی اَۄکھا کارج ہَے۔ ’گُلچمن‘ دے پھروری 1987 دے اںکّ وِچ منِںدّر شَۄک دِییاں کُجھ پںکّتِییاں دا ہوالا دیݨا ٹھِیک رہیگا۔ ادِیب لِکھدا ہَے: ’پاݨی دے سِینے تے پئی لکِیر واںگ بِکھر جاݨ والے ہرفاں نُۄں رچنا نہِیں کہِںدّے تے ناں ہی ریت دے کِݨکِیاں نال اُساری دِیوار واںگ کِرچاں کِرچاں ہۄݨ والے ہرپھاں نُۄں ہی رچنا کہِںدّے ہن۔ سگۄں رچنا تاں پتھّر دے سِینے تے کھُدے ہرفاں واںگ پاٹھک دے دِل اُتے آپݨی سدِیوی چھاپ لائُݨ والی اِبارت نُۄں آکھدے ہن۔‘ اِہناں شبداں دے سار دی جھلک بلوِںدّر متھارُۄ دی ’رچنا‘ ناں دی کوِتا وِچ سُۄکھم شبداں دی کِݨمِݨ’ ’چۄں وی جھلکارے ماردی ’کوِتا‘ کوِتا دی پرِبھاشا دا رُۄپ اکھتِیار کر جاںدی ہَے:

(1)

شبداں دی کِݨمِݨ ہُںدّی

کۄئی شبد ٹیڈھا

کۄئی مُۄدھا

کۄئی سِدھّا ڈِگدا

شبد کوِتا بݨ جاںدے

(2)

کوی شبداں نُۄں ویںہدا

چھۄںہدا

شبداں نال کھیڈدا

شبد کوِتا بݨ جاںدے

(پنّا 29)

بلوِںدّر متھارُۄ آم کرکے کھُلہی چھںدّ رہِت کوِتا ہی لِکھدا ہَے۔ اُسدی کوِتا پرمپّراگت کوِتا تۄں ہٹّ کے تۄل تکاںت دے جھںجھّٹ تۄں پاسا وٹّدِیاں رچی گئی ہَے۔ اُںجھ اُسنے اِس سںگّْرہِ وِچّ تۄل تُکاںت والِییاں رچناواں وی پیش کِیتِییاں ہن جِویں کِہ پُنِّیاں راتی٬ سُںجِّییاں راہاں ’چ٬ تُۄں سُپنے وِچ ہی آ٬
تے مَیں سُپنے بِیج آئِیا ہاں۔

اُسدی رچی چھںدّ رہِت کوِتا وِچ رِدم ہَے٬ سُںدّرتا ہَے نگِینے ورگے شبد ہن٬ بِمبّ ہن٬ سۄچ دی گمبھِّیرتا والا چِںتّن ہَے٬ وِچاراں ’تے اہِساساں دی شِدّت ہَے اتے نویکلی چھاپ والی شَیلی ہَے۔ اُداہرݨ وجۄں اُسدِییاں تِنّ ہۄر کوِتاواں: ’کوِتا‘, ’کوِتا دا رںگّ‘ اتے ’کوِتا اتے بِرکھ‘ اُسدی سِرجݨا دے پلاں دی سُںدّر نکاشی پیش کردِییاں ہن۔ کدے اُہ کوِتا نُۄں مِیںہ دِییاں کݨِییاں نال جۄڑدِیاں چۄںدے ہۄئے کُپّ تے تُۄڑی وِچ سمۄودِیاں وِکھا دِںدّا ہَے اتے کدے اِہناں کݨِییاں نال ’تِڑکے ہۄئے‘ تن دِییاں تْریڑاں بھردِیاں٬ من دِییاں کساں نُۄں ڈھِلِّیاں پا دِںدّا ہَے۔ سۄچ دے سہارے٬ کوی تِیکھݨ تے تیذ-رپھتار بھاوُک وِچاراں نال کۄمل سںوّیدناواں دے چلدے پْرواہ وِچ ڈُبکی لگائُںدا ہَے۔ اُہ ’کوِتا دا رںگّ وِچ‘ لِکھدا ہَے:

کھُلہی کاپی مَینُۄں ویکھے

جِویں درِیا

امبّر نُۄں ویکھدا ہَے

پنّا پنّا وِچھا کے لِیکاں

شبداں دی چھۄہ اُڈِیکدا ہَے

سۄچ دے سمُںدّر ’چۄں

بھاواں دے تُۄپھان وِچّۄں

کوِتا دا رںگّ اُپجدا ہَے

تے کاغج دی رُۄہ وِچ اُتردا ہَے

جِویں سہِرا ’چ مِیںہ برسدا ہَے

چںدّ آ ندی وِچ ڈُبکدا ہَے

ہر شام سُۄرج پِگھلدا ہَے۔

کوِتا دا پٹھن کردِیاں مہِسُۄس ہُںدّا ہَے کِہ بلوِںدّر ’کوِتا‘ آپ نہِیں لِکھدا٬ سگۄں لگّدا ہَے کِہ کوِتا آپ اُس نُۄں لِکھݨ لئی اُکسائُںدی ہَے۔ درئسل اُسدی لیکھݨی پْرگٹائُںدی ہَے کِہ اُہ گہِر-گمبھِّیر اتے چُپّ رہِݨ والا کوی ہَے۔ اُہ چُپّ دا آنںدّ ماݨدِیاں سِرپھ گواہ بݨکے ویکھدا ہَے۔ ویکھے ہۄئے دا وکھاݨ آپُۄں نہِیں کردا سگۄں دْرِشٹی دی تھاں دْرِشٹاںت نُۄں کہِݨ دِںدّا ہَے۔ آپُۄں مُۄک پر اُسدِییاں ویکھِییاں-چاکھِییاں وستاں آپ مُۄہۄں بۄلدِییاں ہن٬ کُۄکدِییاں ہن٬ دھُمالاں پائُںدِییاں ہن۔ اِہناں گُݨاں کارن ہی تاں وِدوان لیکھک نوتیج بھارتی نیں وی بہُت درُست کِہا ہَے: ’بلوِںدّر پںجّابی کوِتا وِچ سجّری ہوا دا بُلّا ہَے۔‘

سورگواسی پُۄرن سِںگھّ نُۄں تاں ’سُر-ساںجھ‘ دِییاں کوِتاواں وِچّۄں سںگِّیت دِییاں سُراں دا آبھاس مِلدا ہَے۔ اُہ غلت نہِیں۔ درئسل بلوِںدّر دی کوِتا وِچ اِک اچُپّ سُر ہَے: سُراں دی ساںجھ۔ اِہۄ ہی سہی ارتھ دِںدّا کاوِ سںگّْرہِ دا نام وی ہَے: مدھُر ’سُراں دی ساںجھ۔‘

’سُر-ساںجھ‘ دِییاں سارِییاں ہی کوِتاواں پڑھن تے مانݨ یۄگ ہن۔ کُجھ کوِتاواں دا ذِکر پہِلاں کِیتا گِیا ہَے۔ باکی کوِتاواں دا بہُت وِستار وِچ ذِکر کرنا ناں تاں جائِذ ہی ہَے اتے ناں ہی سارا باگ ہی پاٹھکاں گۄچرے ہاذر کر دیݨا۔ پھِر وی مکڑی دا جالا٬ پھرش دی دھُۄڑ٬ سُکّے پتّے٬ ڈںڈّوت پْرݨام کردی دھُپّ٬ آلے وِچّ بُجھّہی مۄمبتی٬ لکّڑاں چِیردے دۄست٬ بستا آدِ کوِتاواں بلوِںدّر دی اُس بڑی پْربل اِچھّا دی پُۄرتی ولّ اگْرسر ہن جِس راہی اُہ رۄگ-گْرست تے تھۄتھی ہۄ چُکّی اُداس مانسِکتا نُۄں تںدّرُستی ولّ پْریر سکے۔ اُداہرݨ وجۄں اِس سںگّْرہِ دی تِیجی کوِتا ہَے: لکڑاں چِیردے دۄست۔ لکڑاں چِیرن والے دۄستاں دا ناں ہَے: جارج اتے سارج۔ اِہ دۄویں لکڑھارے اُسے کُدرت دی گۄد وِچ وسّدے ’لا-رِیرَے‘ پِںڈّ دے ہن جِتھّے بلوِںدّر دا پھارم ہائۄُس ہَے۔ اِہ پِںڈّ وی کاہدا بس پںجّ-ستّ گھر ہن۔ سارے ہی اپݨت اتے سنیہ نال بھرے-بھِجّے۔ سارِیاں وِچ اِک ساںجھ دا جلَۄ ہَے اتے اِہ ساںجھ پْرکِرتی دی بھِنّی بھِنّی کھُشبُۄ نال لبریذ بلوِںدّر اتے اُسدی کلم نُۄں وی آپݨی نِگھّی بُکّل وِچ لپیٹ لَیںدی ہَے۔ سردی دی رُتّ لئی بالݨ دی بہُت لۄڑ ہَے اتے اِہ دۄویں مِتّر جارج اتے سارج سُکّے مۄچھے گٹھّے وِچّۄں چُکّدے ہن اتے آرے نال چِیر چِیر کے بالݨ دا ڈھیر لا لَیںدے ہن۔ سادھارن جِہی دِسݨ والی کوِتا ہَے۔ آرے دی چِیک لکّڑ دی دھڑکݨ ودھائُںدی ہَے پر نال ہی آرے دی چِیک دا رَۄلا واء وِچ ادُتّی ناچ دی تھِرکݨ وی رلا دِںدّا ہَے۔ ویکھۄ:

آرا چِیکے

لکڑ دھڑکے

بُۄرا اُڈّ اُڈّ

بھۄئِں ’تے پھڑکے

رَۄلا ’واء وِچّ

چِر تک لٹکے

لکڑ دۄ دۄ گِٹھّی ہۄوے

شہِتُۄت ’چ

کمبّݨی جِہی پرۄوے

لاگے ہی کُکڑِییاں دھرتی ٹھُںگّدِییاں ہن٬ کِیڑے٬ کاڈھے لبھّدِییاں آپݨے کھمبھّاں نُۄں وی سںوّاردِییاں ہن۔ دْرِش ورنݨ اتِ دا سۄہݨا ہَے۔ کُکڑِییاں دی کُکڑُۄں کُکڑُۄں سمیں نُۄں وی تھمّ لَیںدی ہَے۔ دۄہاں مِتّراں دے مُۄںہ تۄں مُڑھکا بھاویں تِپ تِپ وگدا ہَے پر کۄئی ملال نہِیں کِئُںکِہ کۄئی مالک نہِیں اتے ناں ہی کۄئی نَۄکر ہی۔ کۄئی ہِیݨا نہِیں کۄئی کِسے تۄں وڈّا نہِیں۔ آپسی پِیار٬ مِل-ورتۄں اتے سبر-سںتّۄکھ رِذک وِچ برکت لِیائُںدا ہَے۔ تھکاوٹ کۄہاں دُۄر ہَے٬ کھیڑا اگمّی رہِمت بݨ ورسدا ہَے۔ آلا -دُیالا ہرِیاول نال جھُۄمدا پِیار دے گِیت گائُںدا تے شگن منائُںدا جاپدا ہَے۔

اِس سںگّْرہِ دی چَۄتھی کوِتا ’بستا‘ ہَے جِسنُۄں وِدوان لیکھک س. پُۄرن سِںگھّ (لںڈّن) نیں اِس سںگّْرہِ دا مُکھبںدّ وی گردانِیا ہَے۔ نِرسںدّیہ ساڈی اُتسُکتا ودھّی۔ سادھارن پڑھن تے نِکّی جِہی کوِتا پلّے ناں پئی۔ پھیر دۄ چار بار پڑھن ’تے سادھارن جِہے شبداں پِچھّے لُکے ہۄئے ارتھاں نُۄں لبھّدِیاں سمجھ پئی کِہ ویکھݨ, پڑھن نُۄں اِہ بہُت ہی سادھارن دِسدی کوِتا آپݨے کلاوے وِچ اجّ دے وِگِیانک یُگ دی وِدِّیا پْرݨالی دی گلّ کردی ہَے۔ اُںجھ وِدِّیا پْرݨالی نُۄں کِسے وی سںکِّیرݨ بںدھّن وِچّ جکڑ کے سدا لئی بںںّنہ کے نہِیں رکھِّیا جا سکدا۔ وِدِئکّ سرۄکار بدل رہے ہن۔ وِکاس جاں اوِکاس؟ ول کدم تاں سبھ تھاواں تے پُٹّے جا رہے ہن۔ پںجّ کُ سال پہِلاں بھارت جاݨ دا مَۄکا مِلِیا تاں ویکھِیا کِہ سکُۄل جاݨ لئی تِیار ہۄ رِہا اٹھّ-نَۄں سال دا بچّا آپݨے سکُۄل لَیجاݨ والے ’جھۄلے جاں بستے‘ وِچ کِتاباں تُنّ تُنّ کے بھر رِہا سی۔ جدۄں تُرن لگِّیا تاں ویکھِیا کِہ اُس نیں اِہ بھارا ’بستا‘ بڑی مُشکل نال ہی چُکِّیا۔ سکُۄل کِویں پُجِّیا ربّ ہی جاݨے۔ خَیر!

وِچار ادھِین ’بستا‘ کوِتا دے کُل چار بںدّ ہن اتے کُل تیتی ستّراں۔ پہِلا بںدّ دسدا ہَے کِہ کِویں بستے ’چ پِیا بال اُپدیش٬ کاپی ’تے کلم-دوات بچّے نُۄں سکُۄل تۄردے ہن۔ نتِیجا کی نِکلدا ہَے: بچّا ماں دی گۄدی دا نِگھّ٬ گیںد ’تے گڈِیرا بھُلّ جاںدا ہَے۔

دُۄجے بںدّ تکّ پُجّدِیاں اِس ’بستے‘ دا بھار اُ-اُۄٹھ٬ ا-انار اتے اِ-اِٹّ کارن ہۄر ودھّ جاںدا ہَے۔

تِیجے بںدّ ’چ اِہ ’بستا‘ نںگّے پَیرِیں تُردِیاں تُردِیاں٬ مَۄجِیاں٬ جراباں٬ سَیںڈل تکّ پُجّدِیاں آپݨا رُۄپ وٹائُݨ لئی مجبُۄر ہُںدِّیا ’رکّسَیک‘ بݨ جاںدا ہَے کِئُںکِہ ہُݨ اِس وِچ پہِلاں دے پئے ’اُ-ا-اِ‘ دے نال نال ہُݨ ’اے-بی-سی‘ وی آݨ وڑدے ہن۔

اتے پھِر چَۄتھے بںدّ راہِیں اِہ ’رکّسَیک‘ بݨِیا ’بستا‘ پَیرِیں ’ٹرینرذ‘ پُیاکے تُردا ہَے اتے اِس وِچ آ وڑدے ہن: آئی پَیڈ٬ لَیپٹاپ٬ کِںڈّل(Kindle Reader) اتے ’اَیپس۔‘ گلّ کی اِس رکّسَیک دا دھارنی بݨ جاںدا ہَے سارے وِشو دا ناگرِک اتے پھِر اُہ تھاں تھاں گھُمّدا ہَے کدے لںڈّن٬ کدے نِیئۄُیارک اتے کدے بںگّلَۄر۔

کوی نیں اِس چھۄٹی جِہی کوِتا راہِیں اجۄکی وِدِّئک پْرݨالی تے کٹاکھش کردِیاں مانو دے وِکاس دی وِڈمبّݨا نُۄں باخُۄبی چھۄہِیا ہَے٬ ٹُمبِّیا ہَے۔ اِس تتھاکتھِت وِدِئک پْرگتی دی ساںجھ نیں کمائِیا گھٹّ پر گںوّائِیا بہُت ہَے۔ ماسُۄمِیئت دا گھاݨ ہۄ گِیا٬ کاہل ودھّ گئی٬ سبر-سںتّۄکھ گُیاچ گِیا٬ آپۄ-دھاپی نیں ڈیرے آݨ جمائے٬ مانوی تے نَیتِک جِیون دِییاں سچِّییاں-سُچِّییاں کدراں کِیمتاں ماںدِییاں پَے گئیِیاں اتے کرُۄپتا اتے کرُۄرتا نیں آپݨا دابا ودھا لِیا۔

بلوِںدّر متھارُۄ نیں منُکھّی جِیون دے انیکا وِشِیاں نُۄں آپݨے وکھّرے تے نِیارے اںدّاذ وِچ سُۄکھم چِتیرا بݨکے چِترِیا ہَے۔ کدے ’سردِییاں دے دِن‘ وِچ اُداسی دے مَۄسم اتے نہیرے دی گلّ کردا کردا مساݨا ورگی چُپّ درسائُںدِییاں اُہناں گلِییاں نُۄں آکار دے جاںدا ہَے جِتھّے ہُݨ ’کۄرۄنا‘ ورگے مَۄسم دے سِٹّے وجۄں لۄکِیں گھراں وِچ ڈکّے ہۄئے ہن اتے کدے جِتھّے بچّے باہر جا کے کھیڈ نہِیں پا رہے۔ پںچھّی چہِک کے من بہِلائُںݨا بھُلّ گئے ہن۔ پھِر وی اُہ آس دا پلّا نہِیں چھڈّدا اتے پْریردا ہَے:

کی ہۄئِیا جے دِن ہَے ٹھرِیا

آپاں مِلݨی وِچ ڈُبۄ کے

اِس نُۄں نِگھّا نِگھّا کرِیئے

آ سجّݨ آپاں رل مِل بہِیئے

———————————————

جاں کَۄپھی دے پِیالے وِچّۄں

اُڈدی اُڈدی مہِک ہی پھڑِیئے

سُںگھِّیئے٬ سُںگھّ سُںگھّ کھِیوے ہۄئیِئے

مہِک مہِک ہۄ جائیِئے

درئسل کوی من جاݨدا ہَے کِہ جِیون تُردے رہِݨ دا ناں ہَے۔ تُرن لئی راہ سِدھیرے ہۄݨے ہی ذرُۄری تاں نہِیں اِس لئی سںگھّرش کردِیاں ودھݨا٬ وِگسݨا لۄڑِیںدا ہَے۔ ’میرا پِںڈّ‘ نامِیں کوِتا وِچ اُہ اتِیت نال جُڑدِیاں سُںدّر شبداں راہِیں ’ستّ پتِّییاں‘ اتے ’رۄٹی بھالدے‘ اتے مُۄںہ ہنیرے کمّاںکاراں لئی شہِراں نُۄں جاںدے-مُڑدے لۄکاں دی گلّ کردِیاں٬ مِٹدے جاںدے پہِچاݨ چِنّہاں تے ہَیران ہُںدّا ہَے۔ آپݨے پِںڈّ دا ورنݨ کمال دا کردا ہَے۔ پںچّم پاتشاہ دی نذرِیں نِواجِیا اِتِہاسک نگر سجِیو ہۄ جاںدا ہَے پر نال ہی رۄٹی دی بھال وِچ وِدیشاں وِچّ جا وسِیاں دی اگّ بالھدِیاں دی گلّ تۄردا ہَے جۄ ڈھیر کمائیِیاں کرکے پِںڈّ دی نُہار بدلݨ وِچّ یۄگدان وی پائُںدے ہن۔ پر ویکھدِیاں ہی ویکھدِیاں ’وِکاس‘ دے ناں تے ہُݨ نکشا ہی بدل چُکِّیا ہَے اتے تِییاں تے میلِیاں دی تھاں ہُݨ ٹِیوی تے مِیڈِیئے دے پاسار نیں ملّ لئی ہَے۔ پر کوی من وِکاس دی لِیلا سبںدھّی سُچیت ہَے:

پر وِکسدی لِیلا ’چ

اِہ سبھ کُجھ ہی ہۄںودا

وکت دے وہِݨ دا

ویگ ناں کدی ٹھہِردا

دِل وِچ اِہی تمنّا

وہِݨ اِہ وگّدا رہے

پِںڈّ میرا یُگاں تِیکر

وِکسدا وسدا رہے

کوی من دا ’کُدرت دا کَیتھِیڈْرل‘ وِچّ کُدرتی دْرِش ورنݨ وی کمال دا ہَے۔ اُہ سویرے سویرے جد پتجھڑ دی رُتّ وِچّ پارک وِچلی سڑک کِنارے لگّے ’پَۄپلر رُکھّاں‘ نُۄں ویکھدا ہَے تاں اُسنُۄں رُکھّاں دِییاں ٹِیسِییاں اِںجھ پْرتِیت ہُںدِّییاں ہن جِویں کِہ ’گَۄتھِک گِرجے‘ دِییاں ڈاٹاں ہۄݨ۔ ٹاہݨاں نال چِپکے سُکّے وِرلے پتّے٬ ہوا دے بُلِیاں نال دھرتی تے ڈِگّدِیاں ’سۄنے دے پتّر‘ بݨ وِچھدے ہن۔ پںچھّی اِکّ سُر ہۄکے اِںجھ چہِکدے ہن مانۄ ’سجّرِییاں کِرناں‘ وِچّ نہا کے ’ربّ دے آشک‘ آ کے ’گِرجے وِچّ‘ پُۄجا ویلے ’گائِن‘ کر رہے ہۄݨ۔

درئسل جِیون سںکِّیرݨ نہِیں وِشال ہَے۔ متھارُۄ آپݨی کوِتا راہِیں جۄ اہِساس کردا ہَے اُس دی بڑے تِکھّے اتے وِلکھّݨ سرۄدی اںدّاذ وِچ ترجمانی کردا ہَے۔ اُہ پرمپّراوادی کوِتا تۄں ہٹّ کے آپݨے اںدّاذ وِچّ آپݨے ڈھںگّ نال چُݨے وِشِیاں نُۄں سُںدّرتا پردان کردا ہَے۔ اُہ کۄمل بھاواں دا چِتیرا ہَے۔ نِکّے تۄں نِکّے بھاو تے سُںدّرتا دی ساںجھ نال پْرکِرتی نُۄں وی آپݨی گْرِفت ’چ لَے لَیںدا ہَے۔ اُس دی کوِتا سادھارن نہِیں اتے سہِج ہُںدّی ہۄئی وی بڑے ڈُۄںگھے دھراتل نُۄں چھۄہںدّی ہَے۔ اُسدی کوِتا دے رس نُۄں مانݨ لئی گمبھِّیرتا نال چِںتّناتمِک پہُںچّ رکھّکے اُسدے منۄبھاواں تکّ پہُںچّݨا ذرُۄری ہَے۔ کۄمل بھاوی کوی متھارُۄ چُپّ رہِںدِّیاں وی بہُت کُجھ کہِ جاںدا ہَے اتے بہُت کُجھ پاٹھک دی سُۄجھ-سمجھ لئی ا-کِہا وی رہِݨ دِںدّا ہَے۔

بلوِںدّر متھارُۄ شبداں دا جادُۄگر ہَے۔ اُہ آپݨی کوِتا نُۄں بڑے ڈھُکویں شبداں اتے بِمبّاں نال شِںگّاردا ہَے۔ بِمبّ دی رچنا وِچ کلپنا دے رۄل نُۄں نذر-اںدّاذ نہِیں کِیتا جا سکدا۔ کُجھ کُ اُداہرݨاں ہاذر ہن: اُداس مَۄسم٬ بُرکا پا کے نِکلِیا سُۄرج٬ ’گلھِییاں سںُّنِییاں‘, ’واںگ مساݨاں٬ سجّری کِرݨ, رَۄلا واء وِچ لٹکے٬ جگدے اکھّر٬ درِیا وِچ تَیردا چنّ٬ رُتّ گلوکڑی ورگی٬ چِکّڑاں ککھراں دے مارُۄ تل تے٬ سُتِّییاں سُراں٬ پتھرا گئی سرگم٬ بۄدھ بِرکھ دی کرُۄمبل٬ آدِ دی ورتۄں اُسدی شبد-چیتنا دی گواہی بھردا ہَے۔

پْرکِرتی دے پاساراں تۄں ورۄسائِیا بلوِںدّر متھارُۄ ’سُر-ساںجھ‘ وِچ درج سُۄکھم-سُںدّر اہِساساں نُۄں سُہج بھری کلپنا دی امِیری تے شبداں دی جڑت راہِیں وِئکت کرن وِچّ سپھل رِہا ہَے۔ بلوِںدّر متھارُۄ دی سہِج اتے سُۄکھم اہِساساں نال لبریذ جلَۄء والی کاوِ-سِرجݨا ’سُر-ساںجھ‘ دا سُیاگت کردِیاں ہاذر ہن اُس دِییاں کُجھ ستراں:

سُںجِّییاں راہاں ’چ سُۄہے رںگّ ہی بھردا رِہا

نہیرِییاں راتاں ’چ اُس لئی چاںدنی بݨدا رِہا

تْریہ اُہدے دِید دی سہِرا بݨ گئی ریت سی

ریت دے کݨ کݨ ’چ وی مَیں اۄسنُۄں لبھّدا رِہا

شالا! اِہ گمبھِّیر پر سُںدّر٬ اچُپّ٬ ودھِییا کلم آپݨی سِرجݨ کلا نال پںجّابی ساہِت دی جھۄلی اِںجھ ہی بھردی رہے اتے پاٹھکاں دی رُۄہ نُۄں ٹُمبّدی رہے۔

آمِین!