کھیتی اِس لئی ’اُتّم‘ ہَے کِئُںکِہ اِہ اِنساناں اتے پالتُۄ پْراݨِییاں نُۄں کھُراک راہِیں لگاتار اُۄرجا (اِنرجی) پردان کردے رہِݨ دا پرمُکھّ سادھن ہَے۔ اِس راہِیں اناج٬ دالاں اتے ہۄر کھاݨ-یۄگ وستُۄیاں دی اُپج ہُںدّی ہَے جِنہاں وِچّ کھُراک دا ہر تتّ مَۄجُۄد ہُںدّا ہَے - کاربۄہائیِڈریٹ٬ کھںڈّ٬ چربی٬ پْرۄٹِین اتے ہۄر مہِین تتّ۔ ماساہاری پْراݨی وی اسِدھّے تَۄر ’تے اِس ’تے نِربھر ہن پر سمُںدّری پْراݨی جۄ ساڈی کھُراک دا تھۄڑھا ہِسّا ہن٬ اِسدے دائِرے تۄں باہر ہن۔ کھُراک تۄں اِلاوا اِہ گَیر-کھُراکی وستُۄیاں دا وی وڈّا سادھن ہَے٬ جِویں کِہ کپاہ٬ پٹسن٬ ربڑ٬ جڑِییاں-بُۄٹِییاں٬ بائِئۄ-پھِئۄُل٬ کاگذ٬ تیل٬ اپھِیم٬ پھرنِیچر٬ اِمارتی لکّڑ اتے بالݨ آدِ۔ اجّ سںسّار پدھّر ’تے کھیتی-باڑی دی اُپج کُلّ آرتھِکتا دا بھاویں سِرپھ 4.3% ہِسّا ہَے پر اِہ ہۄر سبھ کھیتراں دِییاں آرتھِکتاواں دی سِرمَۄر ہَے اتے اُنہاں تۄں چار گُݨا تک ودھّ پْربھاوکاری ہَے۔ اِہ گرِیبی دُۄر کرکے کھُشہالی دی برابر وںڈّ کرن دا سبھ تۄں ودھِییا سادھن ہَے (وِشو بَیںک)۔ اِذرائِل دے دۄ وار پْردھان مںتّری اتے پھِر راشٹرپتی رہے اتے نۄبل پُرسکار وِجیتا مِ. شِمان پَیرِیں دا بِیان ہَے کِہ: “کھیتی-باڑی اُدیۄگ تۄں ودھّ کْراںتِیکاری ہَے۔” پر نِراشاجنک گلّ ہَے کِہ اجّ کھیتی آپݨا اِہ رُتبا کھۄ چُکّی ہَے۔ اِسدے کارن اتے کھیتی دے رُتبے نُۄں بہال کرن دے کُجھ جتناں اُتّے سںکھّیپ وِچّ وِچار کردے ہاں۔

بھاویں کھُراک دا اِتِہاس منُکھّ جِنّا ہی پُراݨا ہَے پر ماڈرن کِسم دی نِئمِت اتے ٹِکوِیں کھیتی-باڑی دا ارمبھّ کۄئی باراں ہذار سال پہِلاں ہۄئِیا۔ اِہ ارمبھّ سںسّار دے دس کُ اڈّ-اڈّ کھیتراں وِچّ٬ اِکّ-دُۄجے تۄں اذاد اتے اڈّ-اڈّ کِسم دِییاں پھسلاں نال ہۄئِیا۔ اِسدے نال ہی بِیجاں٬ پشُۄیاں اتے جانوراں دا پالتُۄ-کرن اتے گھرۄگی-کرن وی شُرُۄ ہۄئِیا جۄ کھیتی-باڑی لئی ورتے جاݨ لگّے۔ بھاو کھیتی-باڑی کۄئی کاڈھ نہِیں؛ بلکِہ بہُت دھِیمی گتی نال وِکست ہۄئِیا وِیاپک کِتّا ہَے۔ اِسدے ہر کمّ لئی منُکھّی-بل اتے پشُۄ-بل ہی ورتے جاںدے سن اتے سِںجّائی لئی بہُتی نِربھرتا بارش اُتّے سی۔ تجربے دے ادھار ’تے کھیتی-کاراں نُۄں سمجھ سی کِہ منُکھّاں اتے پشُۄیاں دا مل-مُۄتر اتے پھسلاں دی رہِںدّ-کھُۄںہد نال پَیداوار ودھّ ہُںدّی سی۔ اِسے ترہاں بدل-بدل کے پھسلاں بِیجݨ نال وی جھاڑ ودھّ ہُںدّا سی۔ پر اِنہاں دۄناں گلّاں دی رسائِݨک بھُۄمِکا بارے اُنہاں نُۄں کۄئی گِیان نہِیں سی۔ کھیتی-باڑی دے اُتّم کِتّا ہۄݨ سدکا ہی واہی-یۄگ ذمِین دی مالکی ہی سماج دی سبھ تۄں وڈّی ملکِیئت سمجھی جاںدی سی۔

کھیتی دے وِکاس دی گتی بہُت دھِیمی رہی جِس کرکے ودھ رہی ابادی دِییاں لۄڑاں مساں پُۄرِییاں ہُںدِّییاں سن۔ اجّ تۄں تِنّ ہذار سال پہِلاں دے اتے اجّ تۄں تِنّ سَۄ سال پہِلاں دے کھیتی-باڑی دے ڈھںگّاں وِچّ کۄئی بہُتا پھرک نہِیں سی۔ پر ڈھائی کُ سَۄ سال پہِلاں دی اُدیۄگِک کْراںتی دا کھیتی-باڑی ’تے بہُت پْربھاو پِیا۔ اُس تۄں تھۄڑھے چِر بائد ڈِیذل/پٹرۄل اِںجݨ, ٹرَیکٹر اتے کھیتی دِییاں ہۄر مشِیناں دِییاں کاڈھاں نِکلِییاں۔ کھاداں٬ کھاس کرکے نائیِٹْرۄجن آدِ دی مہتّوپُۄرن بھُۄمِکا دا پتا لگِّیا۔ پھِر نۄبل پُرسکار وِجیتا ڈا. نارمن بارلَۄگ ولّۄں کھۄجے کݨک دے وِکسِت بِیجاں کرکے ہری کْراںتی آئی اتے ہر کِسم دی اُپج وِچّ جُگ-پلٹائۄُ وادھا ہۄئِیا۔ اُداہرݨ وجۄں٬ یُۄ.کے وِچّ کݨک دی پَیداوار ساڈھے چھے کُئِںٹل پْرتی ایکڑ (1850) تۄں ودھ کے 34 کُئِںٹل (2020) ہۄ گئی۔ کھیتی ہیٹھلا رکبا وی ودھِیا اتے ودھّ-گھٹّ دے پھرک نال سارے سںسّار وِچّ اِس ترہاں دی ترکّی ہۄئی۔ اِس سمیں دَۄران سںسّار دی ابادی 120 کرۄڑ تۄں ودھ کے 780 کرۄڑ ہۄئی پر وِکسِت کھیتی-باڑی کر کے ودھی ابادی دِییاں کھُراکی ذرُۄرتاں لگبھگ پُۄرِییاں ہُںدِّییاں رہِییاں۔ ورݨنیۄگ ہَے کِہ کھیتی دے سمُچّے وِکاس نال اِس کِتّے وِچّ کمّ کرن والے لۄکاں دی لۄڑ گھٹدی رہی۔ منُکھّ نُۄں ہۄر اُپیۄگی کھیتراں وِچّ کمّ کرن دے مَۄکے مِلدے گئے؛ جِویں کِہ وِگِیان٬ تکنالۄجی٬ وِدِّیا٬ کلا٬ دستکاری٬ وپار آدِ جِس نال بہُپکھّی ترکّی سمبھّو ہۄ سکی۔ اِس گلّ دا مۄڑواں لابھ کھیتی-باڑی نُۄں ہُںدّا رِہا۔ سپشٹ ہَے کِہ ساڈی سمُچّی ترکّی دا مُکھّ ادھار اِہ کِتّا بݨِیا جۄ اِسدے اُتّم ہۄݨ دا اِکّ ہۄر کارن ہَے۔

سرسری تَۄر ’تے دیکھِیاں لگدا ہَے کِہ کھیتی-باڑی دی اُپج منُکھّی اتے پشُۄیاں دی مِہنت٬ ودھِییا بِیجاں٬ ودھّ کھاداں٬ پاݨی اتے دھرتی دے ہۄر تتّاں اُتّے ہی نِربھر ہَے۔ نِر-سںدّیہ اِہ سبھ چِیذاں ذرُۄری ہن پر اِنہاں سبھ نِویشاں تۄں اُپّر٬ کُدرت دی اِکّ ادبھُت اتے نِرالی پْرکِرِیا کمّ کردی ہَے جِس نُۄں ’پھۄٹۄسِںتھّیسِذ‘ کِہا جاںدا ہَے۔ اِہ پْرکِرِیا سُۄرج دی اُۄرجا راہِیں پھسلاں٬ پیڑ-پَۄدِیاں اتے ہۄر سبھ بنسپتی نُۄں خُراکی اتے غَیر-کھُراکی اُۄرجا بݨائُݨ دے سمرتھّ بݨائُںدی ہَے۔ اِسدے نال-نال اِہ جِیون لئی اتِئںتّ ذرُۄری آکسِیجن بݨائُںدی ہَے۔ ساڈے ولّۄں اݨگَۄلھِیا کِیتا جا رِہا ’پھۄٹۄسِںتھّیسِج‘ دا اِہ ورتارا دھرتی دے مُکھّ کُدرتی ورتارِیاں وِچّۄں اِکّ ہَے٬ جۄ دھرتی بݨن تۄں تھۄڑھا سماں بائد (اجّ تۄں 350 کرۄڑ سال پہِلاں) ہی شُرُۄ ہۄ گِیا سی۔ نِئمِت اتے ٹِکوِیں کھیتی راہِیں منُکھّ ’پھۄٹۄسِںتھّیسِج‘ دی پرکِرِیا نُۄں یکِینی اتے آپݨی من-پسںدّ کھُراک پَیدا کرن لئی ورت سکِیا ہَے۔ پُراݨے کھیتی-کاراں نُۄں اِس آدِ-کالِین پْرکِرِیا دی مہتّتا بارے وی کۄئی گِیان نہِیں سی؛ اِسدا پتا ماڈرن وِگِیانک کھۄجاں تۄں ہی لگِّیا ہَے۔ اِس راہِیں اسِیں سُۄرج دی تاذا اُۄرجا نُۄں آپݨے سرِیرک وادھے اتے پل-پل دِییاں سرِیرک اُۄرجا-لۄڑاں پُۄرِییاں کرن لئی ورت رہے ہاں۔ اِہ کھیتی نُۄں سِدھّے تَۄر ’تے کُدرت نال جۄڑدی ہَے جدۄں کِہ باکی سبھ کِتّے منُکھّی کاڈھاں نال جُڑے ہۄئے ہن۔ ہۄراں کِتِّیاں تۄں کھیتی دی وِلکھّݨتا اتے وِگِیانک پکھّ تۄں اُتّم ہۄݨ دا اِہ مُکھّ کارن ہَے۔

سرِیرک وادھے اتے رۄذ-مرّرا دِییاں سرِیرک اُۄرجا-لۄڑاں پُۄرِییاں کر رہی سُۄرج دی تاذی اُۄرجا تۄں اِلاوا اجّ دے سںسّار نُۄں اِکّ ہۄر کِسم دی اُۄرجا دی وی اہِم لۄڑ ہَے اتے اِہ لۄڑ وی پھۄٹۄسِںتھّیسِج راہِیں ہی پُۄری ہۄ رہی ہَے۔ دُۄسری پْرکار دی اِس اُۄرجا دی سانُۄں اُدیۄگِک اُتپاد (بِجلی٬ سٹِیل٬ سِیمِںٹّ٬ پلاسٹِک٬ کھاداں اتے کپّڑا آدِ), ڈھۄء-ڈھُیائی اتے ماڈرن جِیون شَیلی دِییاں اݨگِݨت ذرُۄرتاں پُۄرِییاں کرن لئی لۄڑ ہَے۔ اِس اُۄرجا دا بہُت وڈّا ہِسّا (80%) سانُۄں پھَۄسِلپھِئۄُلاں (کۄلا٬ کُدرتی گَیس اتے پَیٹْرۄلِیئم پدارتھاں) تۄں مِلدا ہَے جۄ کرۄڑاں سال پہِلاں پھۄٹۄسِںتھّیسِج دی پرکِرِیا راہِیں ہی بݨِییاں سن۔ باکی 20% ہِسّا ہوا٬ پاݨی٬ لہِراں٬ دھرتی اںدّرلی گرمی اتے پرماݨُۄ سادھناں تۄں مِلدا ہَے٬ جِنہاں دا سْرۄت پھِر سُۄرج ہی ہَے۔ اِس ترہاں اسِیں رۄذ-مرّرا دِییاں سرِیرک اُۄرجا-لۄڑاں لئی سُۄرج دی تاذی اُۄرجا ورت رہے ہاں اتے اُدیۄگ آدِ لئی سُۄرج دی بھںڈّار کر کے رکھّی ہۄئی پُراݨی اُۄرجا وی ورت رہے ہاں اتے تاذا وی ورت رہے ہاں۔ یاݨی کِہ اسِیں ہر پاسے٬ سِدھّے جا اسِدھّے تَۄر ’تے سُۄرج دی اُۄرجا ہی ورت رہے ہاں۔ بھاویں آم بۄلی وِچّ اسِیں ’سۄلر اِنرجی‘ نُۄں بِجلی نال جۄڑدے ہاں پر اسل وِچّ دھرتی دی ہر کِسم دی اُۄرجا ہی سُۄرجی اُۄرجا (سۄلر اِنرجی) ہَے۔ یاد رکھّݨ والا کُدرتی سِدھاںت اِہ ہَے کِہ اُۄرجا ناں پَیدا کِیتی جا سکدی ہَے اتے ناں کھتم کِیتی جا سکدی ہَے٬ اِہ کیول آپݨا رُۄپ بدلدی ہَے – اُپرۄکت سبھ پرکِرِیاواں اِسدا اِکّ کِسم تۄں دُۄسری کِسم وِچّ رُۄپاںترݨ ہی کردِییاں ہن۔ سۄپھۄٹۄسِںتھّیسِذ ہوا٬ پاݨی٬ دھرتی دے تتّاں٬ کھاداں٬ مشِینری٬ پھَۄسِل پھِئۄُلاں اتے منُکھّی اُۄرجاواں دا سُمیل کرکے اِنہاں نُۄں کھُراکی اُۄرجا وِچّ رُۄپاںترݨ کرن دا الَۄکِک کُدرتی ورتارا ہَے۔

پْرشن پَیدا ہُںدّا ہَے کِہ جدۄں کھیتی لئی ورتی جاںدی تاذی اُۄرجا اتے اُدیۄگ آدِ لئی ورتی جاںدی بھںڈّار کر کے رکھّی ہۄئی اُۄرجا٬ دۄناں دا سْرۄت سُۄرج ہَے اتے دۄنۄں اِکّۄ ’پھۄٹۄسِںتھّیسِج‘ دی پرکِرِیا راہِیں بݨدِییاں ہن٬ تاں پھِر کھیتی اُدیۄگ تۄں اُتّم کِویں ہۄئی؟ جواب سپشٹ ہَے کِہ پھۄٹۄسِںتھّیسِج کُدرت دِییاں ہۄر نِیامتاں واںگ مُفت ہَے۔ اِہ ساڈے جِیون لئی ذرُۄری کھُراک اتے ذرُۄری آکسِیجن پَیدا کردی ہَے۔ پر اِسدے اُلٹ پھَۄسِل پھِئۄُلاں ورتݨ لئی سانُۄں بہُت مہِںگّی مشِینری بݨائُݨی٬ لائُݨی٬ سامبھݨی اتے چلائُݨی پَیںدی ہَے۔ اِس ترہاں کرن وِچّ پَیسا وی بہُت لگدا ہَے اتے واتاورݨ نُۄں پْردُۄشِت کرن والھِییاں گَیساں وی بہُت پَیدا ہُںدِّییاں ہن۔ پر ساڈے آرتھِک سِسٹم اِس ترہاں دے بݨے ہۄئے ہن کِہ اسِیں تاذا سُۄرجی اُۄرجا نُۄں بہُت گھٹّ ورت رہے ہاں اتے پھَۄسِل پھِئۄُلاں نُۄں بہُت ودھّ۔ ساڈا آرتھِک سِسٹم پھۄٹۄ سِںتھّیسِج دی کۄئی کدر نہِیں کر رِہا۔ وَیسے وی اسِیں پھۄٹۄسِںتھّیسِج واںگ ہر کُدرتی سادھن دی دُرورتۄں کر رہے ہاں اتے دھرتی دے ہر سِسٹم نُۄں برباد کر رہے ہاں۔ پر چںگّی گلّ اِہ ہَے کِہ اجّ-کلّہ اِکّ نوِیں وِچاردھارا ذۄر پھڑ رہی ہَے کِہ ساڈے ولّۄں ورتے ہر کُدرتی سادھن دی ہۄر نِویشاں واںگ کِیمت مِتھی جاوے اتے اِس کِیمت نُۄں اُتپاد وِچّ جۄڑِیا جاوے۔

ساڈے ولّۄں کِیتی جا رہی دُرورتۄں کر کے کھیتی-باڑی نال بہُت کِسم دے وِواد جُڑ گئے ہن اتے اجّ اسِیں اِس نُۄں اُتّم کِتّا نہِیں کہِ سکدے۔ اِہ مشِینری اتے کھاداں پْردھان کِتّا بݨ گِیا ہَے۔ اِنہاں دۄناں لئی بہُت پھَۄسِلپھِئۄُلاں ورتِییاں جاںدِییاں ہن۔ بھاویں سِدھّے اتے اسِدھّے تَۄر ’تے مشِینری لئی وی بے-تھاہ پھَۄسِل پھِئۄُلاں ورتِییاں جا رہِییاں ہن پر کھاداں اتے ترہاں-ترہاں دِییاں کِیٹ-ناشک/بُۄٹی-مار دوائیِیاں آدِ لئی تاں اِس تۄں وی کِتے ودھّ ورتِییاں جاںدِییاں ہن۔ اِس ترہاں ماڈرن کھیتی اِس ہدّ تک مشِینری اتے کھاداں اُتّے نِربھر ہۄ گئی ہَے کِہ نیڑ-بھوِکھّ وِچّ اِہ پھَۄسِل پھِئۄُلاں تۄں کھہِڑا نہِیں چھُڈا سکدی۔ اجّ اِہ کِتّا ساڈے واتاورݨ نُۄں پْردُۄشِت کرن لئی 25% ذِمّیوار ہَے۔ اِس نال جُڑے ہۄر وِواد ہن: پاݨی دی بربادی٬ جںگّلاں دی کٹائی٬ کھاداں اتے دوائیِیاں دی گھاتک ہدّ تک ورتۄں٬ مِیٹ دی بہُت ذِیادا ورتۄں۔ اُپّر دی اسِیں سںسّار پدھّر ’تے آپݨی اُپج اتے کھُراک دے تِیسرے ہِسّے تۄں ودھّ جائِیا کر رہے ہاں۔ اِس کر کے اِس کِتّے دی پْراتھمِکتا ہۄر کِتِّیاں تۄں پِچھّے چلی گئی ہَے۔ اجّ ہُشِیار وِدِیارتھی کمپِّئۄُٹر٬ کانُۄن٬ پھائیِنَیںس٬ پْربںدھّ اتے سیوا کھیتراں نُۄں ودھّ ترجِیہ دے رِہا ہَے۔ دُۄسرے نمبّر ’تے اُدیۄگ کھیتر آئُںدا ہَے اتے کھیتی سبھ تۄں پِچھّے چلی گئی ہَے۔ اجّ امرِیکا وِچّ 3% تۄں وی گھٹّ لۄک سِدھّے تَۄر ’تے کھیتی دے کِتّے وِچّ کمّ کردے ہن جدۄں کِہ کھُراک نال جُڑے سیوا-کھیتر (سروِس سَیکٹر) پرپھُلّت ہۄ رہے ہن۔ کھیتی دے کھیتر وِچّ پِچھلے 60 سالاں وِچّ کۄئی وی نوِیں مائرکے-دار کھۄج نہِیں ہۄئی کِئُںکِہ کھۄجی پروِرتی دے بُدھّ-جِیوِییاں دی اِس پاسے کۄئی رُچی ہی نہِیں۔ وَیسے تاں کھیتی-باڑی وِچّ بہُت کِسم دے سُدھاراں اتے بہُت کِسم دِییاں کھۄجاں دی لۄڑ ہَے پر دۄ کھۄجاں پْراتھمِکتا دے ادھار اُتّے کرن دی لۄڑ ہَے:

(1) کھاداں وِچّ نائیِٹْرۄجن تے پھِر فاسپھۄرس اتے پۄٹاشِیئم سبھ تۄں ودھّ ورتِییاں جاںدِییاں ہن۔ ہوا وِچّ 80% نائیِٹْرۄجن ہۄݨ دے باوجُۄد ساڈِییاں مُکھّ پھسلاں (کݨک٬ چَۄلھ٬ مکّی اتے سَۄرگم) اِس نُۄں سِدھّا ورتݨ دے اسمرتھّ ہن جدۄں کِہ دالاں٬ الپھالپھا٬ سۄئِیابِین٬ مُۄںگپھلھی آدِ اِس نُۄں ورت سکدِییاں ہن۔ اِس ترہاں دے بِیج وِکست کرن دی لۄڑ ہَے کِہ مُکھّ پھسلاں وی نائیِٹْرۄجن نُۄں ہوا وِچّۄں سِدھّا ورت سکݨ دے سمرتھّ ہۄ سکݨ۔ کھاد دے تَۄر ’تے ورتی جا رہی نائیِٹْرۄجن دا اُپج پکھّۄں تاں بہُت لابھ ہَے پر اِہ ساڈے واتاورݨ اتے پاݨِییاں نُۄں بہُت پْردُۄشِت کر رہی ہَے۔ نوِیں کھۄج خاداں دا کھرچ وی گھٹائیگی اتے پْردُۄشݨ نُۄں گھٹائُݨ وِچّ وی مددگار ہۄویگی۔

(2) پُۄرِییاں کھاداں اتے پُۄرے پاݨی دی ورتۄں دے باوجُۄد بہُتِییاں ذمِیناں دی اُپج آپݨی چرم-سِیما ’تے پہُںچّ گئی ہَے۔ جاں کئی تھاںواں ’تے اِنہاں دے ورتݨ دی پابںدّی ہَے۔ سۄ اُپج ودھائُݨ دا ہر پکھّۄں لاہیوںدّ اِکّ ڈھںگّ پھۄٹۄسِںتھّیسِج دی پْربھاوکتا (اَیپھِیسِئَںسی) نُۄں ودھائُݨا ہَے۔ ہُݨ اِہ سِرپھ اِکّ پْرتِیشت ہَے پر اِس نُۄں ودھا سکݨا وِگِیانک پکھّۄں سمبھّو ہَے۔ ذِکریۄگ ہَے کِہ سۄلر بِجلی دی پْربھاوکتا 6% (1970) تۄں ودھ کے اجّ 20% ہۄ گئی ہَے اتے اِسدا کھرچا وی بہُت گھٹ گِیا ہَے۔ اِسے ترہاں پھۄٹۄسِںتھّیسِج دی پْربھاوکتا وی ودھائی جا سکدی ہَے اتے اِس پاسے کھۄجاں ہۄ رہِییاں ہن۔

نِرسںدّیہ کھیتی نال جُڑے ہر ورگ دے سُہِرد بُدھِّیجِیوی کھیتی دِییاں سارِییاں الامتاں نُۄں ہلّ کرن وِچّ لگّے ہۄئے ہن۔ پر اِس نُۄں کُراہے پا کے رکھّݨ والی لابی وی نال-نال کمّ کر رہی ہَے۔ اِس کھیتر دے کُدرتی اتے یتھارتھِک پکھّاں نُۄں اکھّۄں-پرۄکھے کر کے اِہ لابی اِس وِچّ سُدھار کرن دی بجائ اِسدے خِیالی بدل لبھّݨ دِییاں لُبھائُݨِییاں کھۄجاں دا پرچار کر رہی ہَے جدۄں کِہ اِنہاں اٹکل-پچُّۄ کھۄجاں تۄں کِتے ودھّ اسردار اِس کھیتر دے ذمِینی ماہِراں دے تجربے نُۄں ورتݨا ہَے۔ اِس کھیتر وِچّ مۄبائِل سَیلّاں واںگ ہر چھِماہی نوِییاں کھۄجاں سمبھّو نہِیں۔ ساڈِییاں مُۄل لۄڑاں ساڈے سرِیر نِیائیِں ہن جدۄں کِہ تکنالۄجِییاں کپّڑِیاں دی نِیائیِں ہن۔ سرِیر نُۄں رِشٹ-پُشٹ رکھّݨ تے اتے پھَیشن کرن وِچّ بہُت پھرک ہَے۔ اِکّ ہۄر بہُت کۄجھی چال تۄں بچݨ دی بہُت لۄڑ ہَے کِہ ڈِجِٹل تکنالۄجی دے ماہِر اِس کھیتر دِییاں سمسِّیاواں ہلّ کرن دی آڑ وِچّ اِس اُتّے نکلی بُدھّی (آرٹِیپھِیشِیئل اِںٹَیلِیجَیںس) دا غلبا پائُݨ دے جتناں وِچّ لگّے ہۄئے ہن اتے سانُۄں اسلِیئت تۄں دُۄر کر رہے ہن۔ اِسدے اُلٹ کھیتی اِکّ ذمِینی کِتّا ہَے جۄ سبھ اِنساناں اتے پالتُۄ پْراݨِییاں نُۄں کمّ کرن لئی اُۄرجا پردان کرائُݨ دا پرمُکھّ سادھن ہَے۔ اسِیں اسلِیئت پْرتی جاگرُۄک ہۄ کے چںگّے-مںدّے دی پچھاݨ کر کے سُہِرد گرُپّ دے ہتھّ مذبُۄت کر سکدے ہاں اتے کھیتی دا ’اُتّم‘ رُتبا بہال کرن وِچّ یۄگدان پا سکدے ہاں۔