اِس سںسّار وِچّ لکھّاں کرۄڑاں سالاں تۄ جِیون دی دھارا وہِںدّی آ رہی اے٬ پر جۄ جِیون جاچ بابے نانک نیں دسّی٬ سِرپھ دسّی ہی نہِیں٬ کھُد جِئۄں کے دِکھائی٬ اُس دی مِسال سارے سںسّار وِچّ ناں ہی مِلی ہَے اتے ناں ہی بھوِکھّ وِچّ مِلن دی سمبھّاونا ہَے۔ شبد-رُۄپ پاربْرہم نُۄں پہِچاݨ کے٬ شبد وِچّ سُرتِ لگا کے اُس دی پْراپتی اتے اِسے شبد دے گِیان نال منُکھی من نُۄں وِکاراں تۄ مۄڑ کے٬ اُس اِکّ نِراکار دے نام وِچّ لِین ہۄ کے اسل انںدّ دی وِیاکھِیا کرنا سِرپھ اتے سِرپھ گُرُۄ نانک دے ہِسّے آئِیا۔ بھائی ساہِب گُرداس جی اِسے جِیون-جُگتِ نُۄں “نانک نِرمل پںتھّ چلائِیا” آکھدے ہن اتے اِسے نُۄں نِرالا پںتھّ آکھ کے وڈِیائۄدے ہن۔ آئۄ اِس نِرالیپݨ دے سِدھاںت نُۄں سمجھݨ دی کۄشِش کرِیئے۔ …….

نانک دے دسّے مارگ نُۄں اِکّ مجہب منّ لَیݨا اتے دُۄسرے مجہباں واںگ دیکھݨا ساڈی سبھ تۄ وڈّی بھُلّ ہَے۔ جدۄ کدے دھرماں دے جِکر کردِیاں ہِںدُّۄ٬ سِکھّ٬ مُسلمان٬ اِسائی آدِ دی گلّ ہُںدّی ویکھدا سُݨدا ہاں٬ تاں بڑا دُکھّ لگدا ہَے٬ کِہ اسِیں نانک-نام-لیوا سِکھّاں نیں وی نانک-وِچاردھارا نُۄں نہِیں سمجھِیا۔ سِکھّ کِسے دھرم جاں مجہب دا ناں نہِیں ہَے٬ اِہ تاں سمُچی لۄکائی نُۄں٬ منُکھتا نُۄں دسّی گئی اِکّ جِیون-جاچ ہَے۔ جے اجّ سِکھّ وی باکی دھرماں نِیائیِں ہی کُجھّ کرم-کاںڈ کرکے آپݨے آپ نُۄں سِکھّ کہا کے کھُش ہُںدّا ہَے٬ تاں مُیاپھ کرنا٬ اِہ کہِݨ وِچّ مَینُۄں کۄئی جھِجک نہِیں کِہ اُس نیں اجے نانک-واد نُۄں سمجھِیا ہی نہِیں۔ بابا نانک تاں ہۄکا دے کے اکھدا ہَے-

“ایکۄ دھرمُ دْرِڑَے سچُ کۄئی۔۔

گُرمتِ پُۄرا جُگِ جُگِ سۄئی”۔۔

-- (بسںتّ مہلا 1, پنّا 1188}

اِسے سچّ دے دھرم نُۄں پںجّویں نانک نیں اِس تراں بِیانِیا ہَے-

“سرب دھرم مہِ شْریشٹ دھرمُ۔۔

ہرِ کۄ نامُ جپِ٬ نِرمل کرمُ”۔۔

…. (سُکھمنی٬ پنّا 266}

اِس تراں نانک انُسار دھرم تاں سِرپھ اتے سِرپھ اِکّ ہی ہَے۔ جِس وِچّ اُس سچّے دا نام سِمرِیا جاوے اتے آپݨے جِیون وِچّ نِرمل کرم کِیتے جاݨ۔ ساری گُرباݨی اِس دھرم دی ہی وِیاکھِیا ہَے۔

سارا دھارمِک جگت اُس پاربْرہم نُۄں جانݨ, لبھݨ اتے پْراپت کرن دی دَۄڑ وِچّ سی٬ کۄئی جںگّلاں وِچّ پھِردا سی٬ پِںڈّے تے بِبھُۄت لگا کے٬ تے کۄئی گْرہِستھی چھڈّ کے جںگّلاں وِچّ جا کے تپسِّیا کر رِہا سی۔ کُجھّ لۄک دھرماں دے ناں تے بھۄلی جنتا نُۄں لُٹّ کے کھا رہے سن۔ راجے نِیاںکاری نہِیں سن اتے دھارمِک آگُۄ کھُد بھُلے بھٹکے ہۄئے سن۔ لۄکائی اگِیانتا٬ اںدھّوِشواش٬ کرم-کاںڈاں وِچّ پھسی ہۄئی سی اتے شاشک ورگ اتے پُجاری ورگ جنتا دی اگِیانتا اتے بھۄلیپݨ دا پھائِدا اٹھا رہے سن۔ اجِہے کُۄڑ دے ورتارے سمیں گُرُۄ نانک جی پرگٹ ہۄئے سن٬ اُناں پْرِتھوی نُۄں جلدِیاں٬ تے لۄکائی نُۄں ہائ ہائ کردِیاں تکِّیا تے درد بھِجّی رُۄہ دھرتی سۄدھݨِ لئی چلّ پئی۔ پہِلا کْراںتِیکاری کدم بابے نیں چکِّیا کِہ نِیوِیں جات وجۄں جاݨے جاںدے ربابی مردانے نُۄں آپݨا پکّا ساتھی بݨائِیا۔ ….

بابے نیں اپݨِییاں اُداسِییاں راہِیں وکھّ وکھّ متّاں دے آگُۄیاں کۄل جا جا کے اُناں نال سںوّاد رچائِیا۔ پْرماتما دے اِکّ ہۄݨ, سرب کالک٬ سرب ساںجھاں پالک ہۄݨ, لۄکائی نُۄں مُہبّت کرن٬ آپݨا آپ پہِچانݨ, سبھ وِچّ اُس اِکّ نُۄں دیکھدے ہۄئے کِسے نُۄں وی اُچا نِیواں ناں سمجھݨ دا سرب-ساںجھا اُپدیش لۄکاں دی جبان وِچّ دِتّا۔ نانک دا سِدھاںت گھر بار چھڈّݨ نُۄں ماݨ نہِیں دِںدّا سگۄ دُنِییاں وِچّ رہِںدِّیاں٬ کِرت کردِیاں٬ اپݨے پرِوار پْرتی اتے سماج پْرتی آپݨی جِمّیواری نِبھائُںدِیاں کھلکت دی سیوا چۄں کھالک دی پْراپتی کرنی دسّدا ہَے۔۔ بابے دے بۄل ہن-

“گھالِ کھائ کِچھُ ہتھہُ دےئ۔۔

نانک راہُ پچھاݨہِ سےئ”۔۔

…. . (گُرُۄ نانک٬ پنّا 1245)

گُرمتِ گاڈی راہ دا پاںدھی پرماتما نُۄں لبھّݨ لئی کِسے یۄگ وِچّ نہِیں جاںدا٬ سمادھِییاں نہِیں لگاںدا٬ مالا نہِیں پھیردا٬ کۄئی کھاس ورت نہِیں رکھدا٬ اپݨے سرِیر نُۄں دُکھّ نہِیں دِںدّا اتے ناں ہی وِشیش کرم کاںڈ کردا ہَے۔

اُہ تاں دُنِییاں وِچّ وِچردِیاں ہۄئِیا٬ کِرت کردِیاں ہۄئِیاں٬ مائِیا کماںدِیاں ہۄئِیاں وی “جَیسے جل مہِ کمل نِرالم٬ مُرگائی نَیساݨَے” انُسار اِس مائِیا دا گُلام نہِیں بݨدا۔ مائِیا گُرسِکھّ لئی گُجران ماتر ہَے. ۔ اُہ اِس وِچۄں لۄڑوںدّ دی لۄڑ پُۄری کرن لئی وچنبدھّ ہَے۔ ہۄر دھرماں دی تراں اُہ دان دے کے ہئُمَے نہِیں پالدا۔ {دان دیݨ والا اپݨے آپ نُۄں وڈّا سمجھدا ہَے٬ جد کِہ گُرسِکھّ لۄڑوںدّ دی لۄڑ آپݨا بھرا سمجھ کے کردا ہَے اتے اُس دا دھنّوادی ہُںدّا ہَے٬ جۄ اُس کارن گُرسِکھّ نُۄں سیوا دا مَۄکا مِلِیا ہَے۔)

اُہ دھرم جاں وِچاردھارا کِس کمّ٬ جۄ لۄکاں دا جِیون ناں بدلے؟ ? گُرمتِ اسل وِچّ اِکّ اِنکلاب دا ناں ہَے٬ اِکّ راجنتِک اتے سماجِک اِنکلاب ہَے اِہ۔ پر اِہ اِنکلاب تد ہی آ سکیگا جے پہِلاں آپݨے من نُۄں وِکاراں تۄں رۄک کے اُس اِکّ دی جۄت نُۄں سبھ وِچّ رمی ہۄئی مہِسُۄس کِیتا جاوے۔ اِکّ گُرسِکھّ نیں سبھ تۄ پہِلاں اپنے آپ نُۄں بدلݨا ہَے۔ جِیون منۄرتھ نُۄں جاݨ لَیݨ نال اُہ آپݨے آپے نُۄں پہِچاݨدا ہَے۔ جدۄں اُس اِکّ دی جۄت دا اہِساس ہُںدّا ہَے٬ تاں اِس جۄت نُۄں سرب وِچّ پسری تے رمی ہۄئی دیکھدا ہَے۔ اُدۄ “سبھ کۄ مِیت ہم آپن کِینا٬ ہم سبھنا کے ساجن” گُرواک انُسار سبھناں نُۄں آپݨا سمجھدا ہَے۔ اِس سمانتا اتے بْرہِمںڈّی مُہبّت دی چِݨگ پُۄرے جلَۄء نال اُس دے ہِردے وِچّ جگدی ہَے۔ اِس پْریم دی گلی آُݨ لئی ہی گُرُۄ نانک ساہِب سِیس تلی تے ٹِکائُݨ دی گلّ کردے ہن –

“جئۄ تئۄ پْریم کھیلݨ کا چائۄ۔۔

سِرُ دھرِ تلی گلی میری آئۄ۔۔

………… (سلۄک واراں تے ودھِیک٬ پنّا 1412)

جدۄں نِشانے اتے مںجّل دی سۄجھی آ جاںدی ہَے٬ تاں گُرسِکھّ گُرُۄ دی چال تے تُردا ہَے۔ اُہ نِربھئۄ اتے نِروَیر بݨکے وِچردا ہَے۔ اُہ آپݨے گُرُۄ دے دسّے اِس مارگ تے تُرن لئی ہۄراں نُۄں وی پْریردا ہَے٬ پر کدی وی دھکّا نہِیں کردا۔ آپݨے نِشچے تے دْرِڑ ہَے٬ پر کِسے نُۄں وی اِس پںتھّ وِچّ شامِل ہۄݨ لئی کِسے تراں دا شبدی- جُلم وی نہِیں کردا۔ تے ہاں٬ اُہ کھُد اِس مارگ تۄں کِسے وی تراں دے لالچ٬ سوارتھ جاں جُلم دے باوجُۄد پِچھّے نہِیں ہٹدا۔ اُس دا نِشچا دْرِڑ ہَے کِہ سچّ دے مارگ تے چلّدِیاں گُرُۄ آپ سہائی ہُںدّا ہَے۔ اِسے لئی اجّ تکّ کۄئی جیل٬ تتّی توی٬ آرا٬ چرکھڑی٬ رمبّی٬ کۄئی تلوار گُرسِکھّ نُۄں اُسدے سِدک تۄں نہِیں ڈُلا سکی۔ ………گُرسِکھّ نیں آپݨے پھرج وی پُۄرے کرنے ہن٬ پر آپݨَے ادھِکارا لئی لڑنا وی ہَے۔ آجادی ساڈا پہِلا مُڈھلا ادھِکار ہَے۔ آپݨی اݨکھ٬ اِجّت٬ ماݨ-سنمان نُۄں بݨائی رکھّݨ دی گُڑتی وی سانُۄں دِتّی گئی ہَے۔ گُرواک ہَے-

“جے جِیوَے پتِ لتھّی جائ۔۔

سبھُ ہرامُ جیتا کِچھُ کھائ”۔۔

(. گُرُۄ نانک٬ پنّا 142)

گُرسِکھّ دی سِدھاںتک دْرِڑتا اینی پکّی ہَے کِہ اُس نُۄں پُۄرن گِیان ہَے کِہ نانک کِسے وِئکتی دا ناں نہِیں٬ سگۄں نانک تاں اِکّ وِچاردھارا اتے اِکّ شکتی دا ناں ہَے اتے شبد-گُرُۄ تۄں سیدھ لَیکے دھارن کِیتی ہۄئی وِویک بُدھی کدے وی کِسے دیہ جاں ڈیرے والے دی مُرِید نہِیں ہۄ سکدی۔ اِہ وِویک ہی اُسنُۄں راجِیاں٬ ماہاراجِیاں٬ امِیراں تے سرمائیداراں دی دُنِیاوی چکاچَۄُۄںدھ تۄں بچائی رکھدا ہَے۔ اِہ گِیان دی کِرپان دے ہُںدِّیاں کۄئی اںدھّوِشواش٬ کرمکاںڈ آدِ اُس نُۄں آپݨے ولّ نہِیں کھِچّ سکدا۔ شبد دی وِچار ہی اُس دا آدھار ہَے۔

“سِکھّی سِکھِّیا گُر وِیچارِ”۔ گُرسِکھّ دی پہِلی کسوٹّی گُرباݨی ہَے۔ اُس نیں اِتِہاس نُۄں وی گُرباݨی دی کسوٹّی تے پرکھݨا ہَے۔ کِئُکِہ اِتِہاس وِچّ سردھالُۄیاں نیں بھۄلیپݨ اتے اگِیانتا وِچّ اتے وِرۄدھِییاں نیں ساجِش ادھِین سۄچ سمجھ کے وِگاڑ پئُݨ دِییاں کۄشِشاں کِیتِییاں ہن اتے اِہ کۄشِشاں ہُݨ وی ہۄ رہِییاں ہن۔ کِدھرے گُرُۄ ساہِبان نُۄں کراماتی بݨائِیا جا رِہا اے٬ کِدھرے گُرباݨی نُۄں وی مںتّراں نِیائیِں پْرچارِیا جا رِہا اے۔ کِتے گُرُۄ ساہِبان دِییاں تسوِیراں اتے بُتّاں نُۄں ستھاپِت کِیتا جا رِہا ہَے۔ کِدھرے بھگت باݨی اتے گُرُۄ باݨی وِچّ وکھّراپݨ دِکھائِیا جا رِہا اے اتے کِدھرے گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ جی دی سۄچ نُۄں گُرُۄ نانک تۄں وکھّرا دسِّیا جا رِہا اے۔ سِکھّی سِدھاںتاں تے کِیتے جا رہے اِناں اݨگِݨت ہملِیاں دا کارن جِتھّے اِیرکھا ہَے٬ اُتھے اِس دی سرب-ساںجھِیوالتا اتے نِیوِیاں نُۄں گل لائُݨ دی نِیتی٬ سدِییاں تۄں اُچے ہۄݨ دا وہِم پال کے جنتا دا سۄسݨ کر رہے پُجارِیواد اتے بْراہمݨواد نُۄں سِدھّی چُݨَۄتی ہَے۔ پر گھبرائُݨ دی لۄڑ نہِیں٬ اِٹّاں اُسے بیری نُۄں پَیںدِییاں نیں٬ جِس نُۄں بیر لگّے ہۄئے ہۄݨ۔ سمیں دی لۄڑ ہَے کِہ گُرباݨی دا ادھِئَن ہۄر ڈُۄںگھا کِیتا جاوے۔ سِدھاںتک پکِیائی لِیا کے آپسی متّبھید دُۄر کِیتے جاݨ۔

دُنِیاوی پدارتھواد٬ دِکھاوِیاں تۄں بچ کے شبد-سںدّیش نُۄں جِیون وِچّ املی رُۄپ وِچّ ڈھالِیا جاوے۔ پْریم دی ورکھا مناں چۄ اںدھّکار اتے کُڑتّݨ دُۄر کرے اتے ارداس اتے وِشواس ہَے کِہ گُرُۄ کِرپا نال اِس مارگ تۄں بھُلے وی مُڑ اِس پںتھّ دا اںگّ بݨن اتے آپݨا نِرالاپݨ کائِم رکھّ سکݨ۔

نانک دا پںتھّ٬ دُۄجے متّاں دا ستِکار کردا ہَے٬ پر اُس وِچّ دِکھاوا٬ کرم-کاںڈ آدِ ناں ہۄݨ۔ نِرمل بھئۄ تے بھائۄ وِچّ وِچردِیاں اُہ پْربھُۄ دے گُݨ گاݨ کرن والے ہر وِئکتی تۄں بلِہار جاںدا ہَے۔ گُرُۄ نانک جی دا کتھن ہَے-

“بابا جَے گھرِ کرتے کِیرتِ ہۄئ۔۔

شۄ گھرُ راکھُ وڈائی تۄئ۔۔

(راگ آسا مہلا 1, پنّا 12)

اِس تراں اِس نِرالے پںتھّ دا پاںدھی “دُۄکھ ناں دےئی کِسَے جِیء٬ پاربْرہم چِتارے” دی سۄچ لَے کے٬” وِچّ دُنِییاں سیوِ کمائیِئَے” دا دھارنی ہۄ کے آپݨے نِج-گھر نُۄں پہِچاݨدا ہۄئِیا “گُرمُکھِ مارگ چلݨا٬ چھڈّ کھبّے سجّے” انُسار لگاتار چلدا رہِںدّا ہَے۔ پر اُہ کِسے ہۄر گھر ولّ نہِیں تکّدا۔

جا کا ٹھاکرِ اُۄچا ہۄئی۔

تا کئۄ پر گھر جات ناں سۄہی۔

آئۄ مِل کے ارداس کرِیئے کِہ نانک –سۄچ نال جُڑ سکِیئے اتے اِس نِرالی چال نال چلدی جِیون مںجّل ہاسل کر سکِیئے۔