پاکِستان جاݨ دی رِیجھ تاں چِرۄکی سی پر سببّ بݨ سکِیا اپْرَیل 2008 وِچ۔ پںجّابی کھۄجگڑھ٬ کسُۄر وِکھے پاکِستانی ادِیب اِکبال کَیسر ہۄراں بابا پھرِید اِںٹرنَیشنل سمّیلن کروائِیا تاں اُس وِچّ پیپر پڑھن لئی مَینُۄں وی سدّا مِلِیا۔ کہاݨِیکار تلوِںدّر سِںگھّ دے اۄ-دّم نال اٹھّ کُ پںجّابی لیکھکاں دا دل 17 اپْرَیل تۄں 24 اپْرَیل تکّ پاکِستان دی پھیری لئی گِیا۔ ہفتے کُ دے سمیں وِچۄں دۄ دِن 3 آئُݨ-جاݨ دے پںجّاہ-سٹھّ کِلۄمِیٹر دے سفر وِچّ ہی نِکھُٹّ گئے اتے باکی دے دِناں وِچّ لاہَۄر دے آلے-دُیالے پںچھّی-جھات ماری۔ کھَیر اِس نُۄں پاکِستان ویکھݨا تاں نہِیں کِہا جا سکدا کِئُںکِہ اِہ تاں بھری دیگ وِچۄں چَۄلاں دا اِکّ داݨا ٹۄہ کے ویکھݨ والی گلّ ہی سی۔ پھِر وی پہِلی پہِلی نذر دا آپݨا ہی جادُۄ ہُںدّا ہَے۔ اکھّ دے پلکارے راہِیں ویکھے پاکِستان دا وی اِنا کُجھّ اںدّر وس گِیا کِہ اُہ ڈاڈھے سںکّۄچ نال ساںجھا کردِیاں وی کئی سفے بھر گئے۔ کی اِہ سبھ کُجھّ سچّمُچّ دسّݨ والا سی؟ اِس گلّ دا سہی اۄ-تّر تاں تُسِیں ہی دے سکدے ہۄ پر اَینا کُ اںتّرا مَیں وی دے سکدا ہاں کِہ جۄ کُجھّ مَیں لِکھِیا ہَے اُہ مَیں ہی دسّ سکدا سی کِئُںکِہ میرِییاں اکھّاں نال تاں سِرپھ مَیں ہی ویکھ سکدا ہاں۔ تُہاڈے ہُںگھّارے دا چاہوان ہاں۔

 

بلدیو سِںگھّ دھالِیوال

 

درشن ہۄ گئے مہِںگّے

پاکِستان جاݨ لئی اِہ میرا چَۄتھا ہمبھّلا سی۔ مارچ دے اکھِیرلے ہفتے کِسے ادالتی جھمیلے دے سِلسِلے وِچّ دِلّی ساں۔ سارا دِن دھُۄڑ-دھُۄںیاں پھکّݨ اتے کالے کۄٹاں والِیاں نال مگذ-پچّی کرن پِچھّۄں گھُسمسے جِہے وِچّ کُلوِیر گۄجرا دے گھر اپّڑِیا۔ نہا-دھۄ کے ماڑی جِہی سُرت آئی۔ اُدۄں تکّ کُلوِیر نیں پِیݨ-کھاݨ لئی میذ سجا لِیا۔ جام ٹکرا کے اجے پہِلی چُسکی ہی لئی سی کِہ دِل والے پاسے چھاتی اُتے جھرناہٹ جِہی ہۄئی۔ وائیِبریشن تے لا کے جیبھ `چ پائے مۄبائِل اُتے کۄئی کال سی۔

ۄہاں میری جان٬ دردے-جِگر٬ کی ہال-چال نیں؟ َۄ کہاݨِیکار تلوِںدّر مۄہ-بھرے اںدّاذ وِچّ گُٹہک رِہا سی۔ دُیا-سلام کرن پِچھّۄں اُسنے پاکِستان جاݨ دا سدّا دِتّا٬ “ایتراں کر میرا وِیر٬ آپݨا پاسپۄرٹ نمبّر بۄل٬ کلّہ نُۄں پاسپۄرٹ٬ چار پھۄٹۄیاں تے پںجّ سَۄ دا پتّا وی گھلا چھڈّ٬ چلّ تَینُۄں درشن-دِیدار کرائیِئے پاکِستانی ہِیراں دے٬ اَیویں اُلہامے دِنّا رہِنَیں۔۔ ۔۔ ۔ اۄ۔۔ ۔۔ کے۔۔ ۔۔ ۔۔ ۔۔ ۔ َۄ اُہ نشے `چ جاپدا سی۔ اِہ نشا پاکِستان جاݨ دا سی جاں اںگُّۄر دی بیٹی دا٬ پر کۄئی سی ذرُۄر۔

اِس مہبّتی سدّے نال میرا دِل اُویں ناں بُڑکِیا جِویں کُدّݨا چاہِیدا سی۔ کھُشی دی کۄئی لہِر میرِییاں ناڑاں وِچّ بِجلی بݨ کے ناں کَۄںدھی۔ شائِد اِہ میرے وار وار کھٹّے ہۄئے من دی نِراشا سی۔ ۄکِتے اَیتکِیں وی۔۔ ۔ ۄ٬ کۄئی گُجھّا جِہا ڈر میرے من نُۄں ڈُلا رِہا سی۔

پہِلی وار 2001 وِچّ فخر ذمان ہۄراں ولّۄں کروائی گئی آلمی پںجّابی کانپھرںسّ دے بہانے نال پاکِستان جاݨ دا سببّ بݨِیا سی۔ اُدۄں تکّ مَیں امرِیکا٬ اِںگلَیںڈ ورگے دیشاں وِچّ گھُمّ-پھِر چُکِّیا ساں پر پاکِستان جاݨ دا کۄئی وکھّرا جِہا چاء سی۔ آپݨی پُۄری گںڈھّڑی-پۄٹلی بنّہ کے واگھا بارڈر اۄ-تّے پہُںچِّیا۔ اُتھے ہی سارِیا نُۄں وِیذا لگّے والے پاسپۄرٹ مِلݨے سن۔ اُتھے جا کے پتا لگِّیا کِہ میرے ورگے کِنِّیاں دے ہی پاسپۄرٹ تاں پاکِستانی امبَّیسی وِچّ پیش ہی نہِیں کِیتے گئے سن۔ سںتّۄکھ سِںگھّ مںڈّیر ورگے گھڑمّ چَۄدھرِییاں نیں آکھری وکت ساڈے ناں کٹّ کے آپݨے چہیتِیاں دے پرِواراں دے پرِوار شامِل کر لئے سن۔ انُۄپ وِرک٬ درشن بُٹّر٬ سُرجِیت ججّ٬ سرۄج چمن٬ بلدیو سِںگھّ سڑکناما ورگے اسِیں کِنّے سارے ہی نِراش ہۄئے کُتّے بھکائُںدے بیرںگّ مُڑن لئی بیبسّ ساں۔

آپݨا وِیذا لگّے والا پاسپۄرٹ پھڑھن تۄں بائد ورِیام سِںگھّ سںدھُّۄ نیں مشکری والے اںدّاذ وِچّ ہمدردی جِتائی سی٬ “ایہ تے بڑی ماڑی کِیتی اے بئی پھِر پْربںدھّکاں نیں تاڈہے نال٬ ۔۔ ۔ خَیر ساڈے اَیس بدماش دے ماملے وِچّ تے اُںج اِکّ گلّۄں چںگّا ای ہۄئِیا اے٬ وِیذا لگّ جاںدا تے ایس نکھاپھݨے نیں اِکّ ہۄر سفرناما تل سُٹّݨا سُۄ۔ َۄ میرے ونّی ویکھ کے اُہ ہاسا بکھیردا کوی جگتار نال اٹاری سٹیشن ولّ نُۄں تُر پِیا سی اتے اسِیں کھسِیاݨی ہاسی ہسدے واپس پرت پئے ساں۔ راہ وِچّ اٹاری سٹیشن دا بۄرڈ پڑھدِیاں اکھّاں وِچّ کُجھّ مِرچاں ورگا لڑِیا سی۔

اگلی واری 2004 وِچّ پھِر تلوِںدّر نیں ساڈے لئی ہمبھّلا مارِیا سی۔ ساڈے خُیار ہۄئِیا دے ناں اُس نیں اُچیچے تردّد نال سُۄچی وِچّ پائے سن۔ اسِیں وی اِکّ وار پھِر رہِںدّا-کھُۄںہدا جۄش اِکٹھّا کرکے تسوِیراں اتے اٹھّ سَۄ رُپئیِّیا تلوِںدّر دے ہوالے کرکے پھِر آساں دے دِیپ بال کے بَیٹھ گئے ساں۔ اِس وار امبَّیسی والِیاں نیں پھُۄک مار کے دِیوا گُلّ کر دِتّا سی۔ تِنّ سَۄ رُپئے تے پاسپۄرٹ کُجھّ دِناں پِچھۄں انُۄپ وِرک کھِجھدا-کھپدا پھڑھ لِیائِیا سی۔

“پھِر تھُکّ لُیا بَیٹھے آں پںجّ سَۄ دے پتّے نُۄں٬ تے اُتۄں بِذتی مُفت دی٬ ڈھیکے پاکِستان دے ناں ہۄݨ تاں٬ َۄ وِرک نیں بھڑاس کڈھّی٬ “جِنہاں دِییاں اُدھر جڑھاں نیں٬ سکے-سۄدھرے نیں٬ دلّے لۄک اُنہاں نُۄں نیڑے نی ڈھُکّݨ دیںدے٬ تے ہۄر سَۄ ڈِیںگھر-مِیںگھر وہِیراں گھتّی جاݨ ڈہی جے آئے دِن٬ آئے دِن نٔہی تاں۔۔ ۔ اگّے تۄں۔۔ ۔ ہۄوے جیہڑا ٹْرائی وی کرے۔ َۄ اُہ آہرن واںگ تپِیا کھڑھا سی۔

پر مَیں ۄٹْرائی‘ ناں چھڈّ سکِیا۔ میرے کۄل یُۄ۔ جی۔ سی۔ دا رِسرچ اوارڈ سی۔ اُس دے ہوالے نال مَیں پںجّاب یُۄنِیورسِٹی٬ لاہَۄر دی لائِبریری `چۄں کُجھّ کھۄج-سمگّری ویکھݨ دا بہانا بݨا لِیا۔ امبَّیسی گِیا تاں اُنہاں اَینی لمّی پْرکِرِیا دسّ دِتّی کِہ کاگذی کاروائی تۄں تْرہِ کے جاݨ دا خِیال تِیاگݨا ہی پھائِدیمںدّ لگِّیا۔ کِسمتوادِییاں دی نذر نال ساری ستھِتی نُۄں ویکھدِیاں تے آپݨے آپ نُۄں سمجھائُںدِیاں کِہا٬ ۄمِتّرا تیری کِسمت `چ پاکِستان دے درشن نئیِں۔ ۄ

“آ لاہَۄر وِکھا لِیائیِئے ساہِتکارا؟ َۄ کدے یُۄنِیورسِٹی وِچۄں کۄئی دۄست پاکِستان جاݨ لگدا تاں سُلہا ماردا۔ اِہ سُݨ کے میرے نسُۄرے ذخم پھِر اُچڑ جاںدے۔ پر ہُݨ ہِمّت باکی نہِیں سی ہۄر ۄٹْرائی‘ کرن دی۔ پاکِستان دا گیڑا مار آئے دۄست ۄدُکھّاں والِیاں نُۄں گلّاں سُکھّ دِییاں‘ تڑکا لا لا کے سُݨائُںدے٬ سُݨ کے من اواذار ہۄ جاںدا۔ ۄلۄک پتا نٔہِیں کِویں ٹۄلِیاں دے ٹۄلے تُرے آئُںدے نیں۔ ’ یُۄنِیورسِٹی دے سماگماں وِچّ پاکِستان تۄں آئے وڈّے گرُپّاں نُۄں ویکھ کے خِیال آئُںدا۔

اِک وار ساڈے تتکالی رجِسٹرار پرم بکھشِیس سِںگھّ دا پھۄن آئِیا۔ اُس نیں مَینُۄں پاکِستان دی سردی-پُجدی لیکھِکا بُشرا اَیجاذ دِییاں کہاݨِییاں اُتے وِستھار پُۄروک کھۄج-پتّر لِکھݨ دی سِپھارِش کِیتی۔ میرے اںدّرلی آس پھِر ٹِمٹِمائی۔ پر کُجھّ چِر سۄچݨ تۄں بائد اِہ راہ مَینُۄں مُیافک آئُںدا ناں لگِّیا۔ میرا اںدّرلا پاکِستان جاݨ کھاتر وگار کرن لئی تِیار ناں ہۄ سکِیا۔

اِس ترہاں تاں اِکّ واری کہاݨِیکار اجِیت کَۄر دے سدّے اُتے الِیگڑھ وِچّ ہۄئی سارک دیشاں دے گلپ لیکھکاں دی کانپھرںسّ دَۄران وی پاکِستان جاݨ دی نِیںہ ٹِکدی نذر آئی۔ اُتھے تِنّ کُ دِن پاکِستان دے تھمّہ لیکھکاں-اِںتذار ہُسَین٬ اِکرمئُلا٬ مِرذا بیگ٬ کِشور ناہِید (اُردُۄ) سئیِعد اختر ہُسَین اختر٬ آشِک رہِیل٬ مُہمّد سادِک پرویذ (پںجّابی) نال واہوا بھائیِوالی بݨ گئی۔ سارک دیشاں دے لیکھکاں دی اگلی کانپھرںسّ پاکِستان وِکھے ہۄݨ دی گلّ وی چلّی۔ نِراستا نال یکھّ ہۄئے من دی برف پھیر پِگھلݨ لگّی۔ لۄچا نُۄں پھیر بُۄر پَیݨ لگِّیا۔ پر کئی سال لںگھّݨ پِچھّۄں وی ڈھۄء ناں ڈھُکّ سکِیا۔

ۄبلدیو کی اے پاکِستان `چ؟ نںگّ-بھُکھّ٬ ذہالت تے دہِشتگردی۔۔ ۔ , ایہ ویکھݨ جاݨَیں اُتھے؟ َۄ کئی وار پاکِستان دی گلّ چھِڑدی تاں میری پْربل اِچھّا ویکھ کے دۄست سُکھپال تھِںدّ کھِجھ بھری تنذ نال آکھدا٬ “چلۄ امرِیکا٬ کَینیڈا تے بھلا ہۄئِیا٬ پر پاکِستان۔۔ ۔ ? یار میرے تاں گلّ ہذم نہِیں ہُںدّی ایہ۔ میرے اںدّر تے کدے اُتھے جاݨ دا خِیال وی نہِیں آئِیا ہۄݨا۔ َۄ

میرے اںدّرلا خِیال اِہ سُݨ کے وی ناں مردا٬ سگۄں ہۄر تِکھّا ہۄ جاںدا۔ مَیں جاݨ لئی کۄئی ناں کۄئی گںڈھّ-سُبھّ کردا ہی رہِںدّا۔

دِلّی تۄں مُڑ کے مَیں ادھ-منا جِہا ہۄ کے پھِر کاگذی کاروائی کرن لگِّیا۔ ۄشائِد اَیںتکِیں۔۔ ۔ ? ’ مَیں آس دے دِیوے دی بتّی اۄ-چّی کِیتی۔ اُتشاہ دا چانݨ کُجھّ ودھِیا۔ مَیں اَین۔ اۄ۔ سی۔ دا پتا کرن املا شاخا گِیا۔

“ڈا۔ ساہِب پاکِستان جاݨا وی اےَ کِہ سِرپھ اَین۔ اۄ۔ سی۔ لَے کے ای رکھّݨَے اَیںتکی وی۔ َۄ کلرک مَیڈم نیں میری سیوا-پتّری پھرۄلدِیاں مذاک کِیتا۔ اُس نیں پھائیِل تے جھات مار کے دسِّیا کِہ پہِلاں تِنّ واری اَین۔ اۄ۔ سی۔ دِتّے جا چُکّے ہن۔

“امرِیکا تے تُسِیں جھٹّ جا آئُںدے اۄ٬ پر پاکِستان۔۔ ۔۔ َۄ میری نمۄشی بھری چُپّ ویکھ کے اُس نیں گلّ وِچالے چھڈّ دِتّی۔

“شائِد اَیںتکی۔۔ ۔۔ َۄ میرا دِل رکھّݨ لئی کلرک مَیڈم نیں دھرواس دیݨا چاہِیا۔

“۔۔ ۔ اَیںتکِیں نہِیں رُکݨ لگّے بھرا اہِیں٬ بھاویں مُشرّپھ پِیا رۄکے٬ ۔۔ ۔ ہا۔۔ ۔ ہا۔۔ ۔ ہا٬ وِیذے لگّ گئے نیں میری جان٬ ستاراں نُۄں سویرے دس وجے اٹاری سٹیشن پہُںچّݨَے٬ ویکھ لئۄ تاڈہے وِیر نیں سبھ اُلامبھے لاہ چھڈّے نیں سِرۄں۔۔ ۔ ہا۔۔ ۔ ہا۔۔ ۔ ہا۔ َۄ تلوِںدّر نیں دِلّی تۄں ہی خبر دِتّی۔ میرا من کِیتا کلرک مَیڈم نُۄں پُۄری ٹھۄک-وجا کے اِہ خبر دِیاں پر ہَۄسلا ناں پِیا اتے املا شاکھا تۄں باہر نِکل آئِیا۔

ۄنا جاݨِیئیں آکھری وکت کۄئی نواں ٹَیںٹا پَے-جے٬ اِنہاں کُتّے مُلکاں دا کی اےَ٬ ہر وکت تاں اِکّ دُۄجے نُۄں دںدِّییاں وِکھا وِکھا کے گُرائُںدے رہِںدّے اےَ۔ ۄ میرِییاں سۄچاں وِچّ اجے وی شکّ دا ناگ فن چکّی کھڑھا سی۔

گھرۄں تُرن تکّ میرا وہِمی من کۄئی ماڑی خبر اُڈِیکدا رِہا۔ تِیاری وی بیدِلی نال ہی کِیتی۔ اِکّ من کِیتا پِچھلی واری واںگُۄں پتنی دے پَیر دا میچا کاگج اُتے اُتار کے نال لَے لواں۔ اُس نُۄں چِرۄکی کسُۄری جُتّی دی رِیجھ ہَے۔ دُۄجے من نیں منہا کر دِتّا کِہ کِتے پھِر اٹاری سٹیشن تۄں کھۄٹے سِکّے واںگُۄں ناں مُڑنا پَے جاوے۔ بیٹے نُۄں وی پٹھاݨی سُۄٹ لِیا دے دیݨ دی گلّ اںدّر ہی رکھّی۔ “پاپا میرے لئی پاکِستان دی کرںسّی ذرُۄر لَے آئِئۄ۔ َۄ بھاںت-بھاںت دی کرںسّی اِکٹھّی کرن دے شَۄکِین چھۄٹے بیٹے نیں کِہا تاں مَیں کۄئی جواب دیݨ دی تھاں مُسکرا کے اُس ولّ ویکھِیا۔

کِسے اجِیب جِہے ڈر اتے تاںگھ دی کشمکش وِچۄں لںگھّدا مَیں اِکّ دِن پہِلاں ہی تلوِںدّر کۄل امّْرِتسر جا پہُںچِّیا۔ پںجّ-ستّ واری پاکِستان جا چُکّا ہۄݨ کرکے اُہ بڑے سہِج نال سارے کمّ بھُگتائُںدا اِئۄں پھِردا سی جِویں پاکِستان دی تھاں امّْرِتسر دے کمپّنی باگ دی گیڑی لائُݨ جاݨا ہۄوے۔ اُس نیں پاسپۄرٹ میرے ہوالے کِیتا تاں مَیں کاہلی نال پنّے پلٹدِیاں وِیذے لگّے والا پنّا ویکھِیا۔ ہُݨ سچّ نُۄں اکھِّیں ویکھ کے من کُجھّ دھِیر دھرن لگّ پِیا۔ پاکِستان دے مہِںگّے درشناں دی رِیجھ نُۄں آکھِر پھل پَے ہی گِیا سی۔

 

میرا پاکِستان

ۄپاکِستان جاݨ لئی مَیں اِس کدر ترلۄ-مچھّی کِئۄں ہاں؟ کی رِشتا ہَے میرا پاکِستان نال؟ ۄ پلںگھّ دی ڈھۄء اُتے ادھ-لیٹی ہالت وِچّ بَیٹھا٬ بَے-ڈّ-ٹی دِییاں چُسکِییاں لَیںدا مَیں سۄچ رِہا ساں۔ تلوِںدّر دے گھر دی چھتّ اُتے بݨے کمرے دی اِکاںت نال مَیں آپݨے اںدّر اُترِیا ہۄئِیا ساں۔

ۄہاں بئی سِرناوِییاں لائیِں بَیٹھے ڈیرے پہِلاں ای۔” دھُسّ دے کے کمرے اںدّر آ وڑے بلدیو سِںگھّ سڑکناما نیں میری بِرتی بھںگّ کر دِتّی۔ اُہ مۄگِئۄں چلّ کے سوکھّتے ہی امّْرِتسر پہُںچّ گِیا سی۔ پھِر اُپرۄتھلی ہرِبھجن ہُںدّل٬ پْریم پْرکاش٬ جِںدّر وی ٹھاہ ٹھاہ آݨ لتھّے۔ ستِیش ورما چار والی بسّ پھڑھ کے پٹِیالے تۄں امّْرِتسر اڈّے اُتے پہُںچّݨ دی سُۄچنا دے رِہا سی۔ مَینُۄں آپݨا ہال ماڑا ٹٹُّۄ سںدّیہاں دی سواری والا جاپِیا۔ رات شتِیس ورما نیں پھۄن تے تلوِںدّر نُۄں ٹھِیک ہی کِہا سی کِہ ۄبلدیو پسںجّر اےَ تے مَیں سُپر-پھاسٹ۔”

اسِیں دۄ کاراں وِچّ پہِلاں دیو درد دے گھر گئے۔ دیو دے پُراݨِییاں وراستی چِیجاں-وستاں (اَیںٹِیک) نال بھرے گھر نُۄں ویکھ کے جاپِیا جِویں اسِیں چھڑپّا مار کے پُراݨے ساںجھے پںجّاب وِچّ پہُںچّ گئے ہۄئیِئے۔ کِلّۄ کِلّۄ لسّی پَے جاݨ والے پِتّل دے کںگّنِیدار گِلاس٬ چھنّے٬ کَۄل٬ سُرمیدانِییاں٬ ہُکّے٬ لالٹَینا٬ بُدھّ-شِو دِییاں ونّ سُونِّییاں مُۄرتِییاں٬ ہڑپّا-مہِںجّۄداڑۄ اتے ٹَیکسلا دی کھُدائی `چۄں نِکلے بلداں٬ دیوی-دیوتِیاں دے بُتّ اتے ہۄر انیکاں دُرلبھ نمُۄنے۔ پاکِستان وی شائِد مَیں ساںجھے پںجّاب دے گُیاچے نکش ویکھݨ ہی جاݨا چاہُںدّا ساں۔ ’ سۄچدِیاں مَیں کُجھّ کُ نکشاں نُۄں وِیڈِئۄ-پھِلم راہِیں سامبھݨ دا یتن کر رِہا ساں۔

ۄبھا جی بھاویں شَۄںک دا کۄئی مُلّ نٔہِیں ہُںدّا پر ایس جنُۄن نُۄں پُۄرا کرنا کِنّا اَۄکھا جے٬ بسّ پُچھّۄ کُش ناں٬ ’ میرے پِچھّے آ کھڑھا دیو درد میرے بِن بۄلے پْرشن دا اُتر دیݨ لگّ گِیا٬ “بسّ بابِئۄ میہر اےَ بابے دی کِہ پھُۄہی پھُۄہی تلاء بھرن ڈِہا جے۔”

ۄبابِئۄ آہ ویکھۄ براس دا نٹراج٬ ایہ۔۔ ۔۔” اُس دا من کردا سی کِہ آپݨِییاں گھالناواں دی کہاݨی دا اِکّ اِکّ ویروا بِیان کرے پر گرُپّ دے لِیڈر تلوِںدّر نیں گلّ نُۄں وِچالِئۄں کٹّ کے چیتاونی دِتّی٬ ۄبھا-جی چلِّیئے ہُݨ, وکت سِر ہی اِںٹر کرِیئے اٹاری سٹیشن `چ٬ نٔہی تے۔۔ ۔۔” اُس ولّۄں لائیِیاں ڈاٹس سارِیاں دے سِر تے پتھّر بݨ کے ڈِگِّییاں اتے اسِیں کِسے ادِکھّ کھترے تۄں تْرہِ کے کاہلی نال نِکلے۔

دیو درد اتے تلوِںدّر دے بیٹِیا نیں کاراں دی کمان سمبھّال لئی۔ شہِر دے بھِیڑ-بھڑکّے `چۄں نِکل کے چھیتی ہی اٹاری ولّ نُۄں جاںدی سڑک تے جا چڑھے۔ نوِیں بݨی کھُلّہی-ڈُلّہی سڑک دا شاہ کالا رںگّ٬ آلے-دُیالے دے سُنہِری کݨک دے کھیتاں وِچّ ہۄر وی اۄ-گھّڑ رِہا سی۔ سویر دی ٹھںڈّی تِکھّی دھُپّ نال لِشکدِییاں ہُلارے کھاںدِییاں پکِّییاں کݨکاں جِویں سانُۄں ہتھّ ہِلا ہِلا وِدا کر رہِییاں سن۔ کھاڑکُۄ دَۄر تۄں بائد اِہ اُجڑِیا-پُجڑِیا اِلاکا پھِر پَیرا-سِر ہۄ گِیا جاپِیا۔

کار وِچلی چُپّ نُۄں تۄڑن لئی مُںڈّے نیں گاݨا چلا دِتّا۔ کۄئی بہُت ہی سُرِیلی جِہی آواذ گُۄںجی٬ ۄتیرا میرا کی رِشتا وے مَینُۄں پُچھدِییاں نال دِییاں۔ `

سویر والا پْرشن مَۄکا ویکھ کے پھِر سِر چُکّ کھڑۄتا۔ مَیں آپݨے اںدّر اُتر گِیا۔ گِیت سُݨدے کنّ جِویں کُجھّ نہِیں سُݨ رہے سن٬ باہر ویکھدِییاں اکھّاں جِویں کُجھّ نہِیں ویکھ رہِییاں سن۔

پاکِستان نال میرا اُہۄ جِہا تاں کۄئی وی رِشتا نہِیں سی۔ میرے پُرکھِیاں دِییاں جڑھاں وی پاکِستان دی دھرتی وِچّ نہِیں سن۔ میرے پُرکھے تاں مالوے دی دھرتی دے جدّی وسنِیک سن۔ مَیں کۄئی اجِہا نیمی-دھرمی سِکھّ شردھالُۄ وی نہِیں ساں جِہڑا وِچھّڑ گئے سِکھّ-گُردھاماں دے درشن-دِیدار لئی سہِک رِہا ہۄواں۔ میرے تاں چِرۄکا ناستِکتا دا ٹِیکا لگّ چُکِّیا سی۔ پاکِستان وِچّ میرا کۄئی اجِہا مِتّر-پِیارا وی نہِیں سی جِس نال مَیں کدے دِل دِییاں باتاں پائیِیاں ہۄݨ۔ پھِر وی کۄئی رِشتا تاں ہۄویگا ہی میرا پاکِستان نال جِہڑا مَینُۄں اِئۄں کھِچّی جا رِہا سی۔

اُس رِشتے نُۄں بھالدِیاں مَیں آپݨے پِتا-پُرکھی گھر ولّ جھات پائی۔ بیبے کدے کدے آپݨے بچپن دِییاں سہیلِییاں ہمِیداں تے جُۄبیدا نُۄں چیتے کر لَیںدی ہَے۔ اُنہاں نال چڑھدی اُمر وِچّ اُہ ملہِیاں دے بیر٬ وݨاں دِییاں پِیلہاں اتے کرِیراں تۄں پیںجھُۄ تۄڑن جاںدی ہُںدّی سی۔ اُنہاں نال تْرِںجّݨ وِچّ اُسنے رل کۄ شۄپ پائے سن۔ باپُۄ وی کئی واری آپݨے نال رہے مُسلمان سِیرِییاں-ساںجھِییاں پھذلدِین اتے اہِمد ہۄراں دِییاں گلّاں کردا ہُںدّا سی۔ اسل وِچّ اُہ مُسلمان ساںجھِیداراں نُۄں اُنہاں پناہگِیراں دی تُلنا وِچّ یاد کردا جِہڑے وںڈّ پِچھّۄں ساڈے نال دے پِںڈّاں وِچّ آ وسے سن اتے آپݨے اوَیڑے سُبھاء کرکے جدّی لۄکاں نُۄں راس نہِیں آ رہے سن۔

ۄیاہ مُسلماناں دے وٹّے لئے پناہگِیراں تۄں تاں ساڈے پھذلدِین ہۄرِیں لکھّ درجے چںگّے ہُںدّے سی۔ ایہ جدۄں نویں نویں آئے تاں کھیت ناں کِسے دا ہل چھڈّݨا ناں پںجّالی٬ پتںدّر آݨہ واںگُۄں سارا کُش چٹم کری جاںدے سی جدّی لۄکاں دا٬ ڈکّے دا اِتبار نی سی اینہاں دا۔” اُہ اکسر آکھدا۔

مَیں آپݨے پِںڈّ وِچّ مُسلماناں دے بچے-کھُچے دۄ ہی نمُۄنے ویکھے سن۔ وںڈّ ویلے اِدھر رہِ گئی تائی کالݨ (مۄہراں) اتے داری ماچھی دا پرِوار۔ مۄہراں اِکّ رجّے-پُجّے جٹّ پرِوار `چ وسی دانی اَۄرت سی جۄ نِپُنّ دائی بݨ کے مرن تکّ سارے پِںڈّ لئی کشٹ-نِوارک بݨی رہی۔ داری ماچھی وںڈّ ویلے آپݨے اِدھرلے مِتّراں-بیلِییاں دا وِچھۄڑا ناں جھلدِیاں مُڑ آئِیا سی۔ اُس نیں ساری اُمر لاگِیپُݨا کردِیاں بڑا سبر-سںتّۄکھ والا جِیوݨ جِیوِیا۔ اُسدے مُۄںہۄں کدے پچھتاوے بھرے اجِہے شبد نہِیں نِکلدے سُݨے کِہ پاکِستان ناں جا کے اُس نیں کۄئی بجّر گلتی کر لئی سی۔ اِہ لۄک وی پِںڈّ والِیاں نُۄں کدے سِلت بݨ کے چُبھدے نہِیں ویکھے سن۔

شائِد اجِہی ساںجھداری سدکا ہی ابادی دے وٹاںدرے ویلے میرے پِںڈّ وڈھّا-ٹُکّی دی کۄئی ماڑی گھٹنا نہِیں سی واپری۔

اِئۄں بچپن وِچّ ماپِیاں دِییاں گلّاں سُݨ کے میرے اںدّر پاکِستان دے مُسلمان پںجّابِییاں دا جۄ اکس بݨِیا سی اُہ کۄئی ڈرائُݨا نہِیں٬ سگۄں مِلاپڑے لۄکاں والا سی۔ پاکِستان ریڈِیئۄ سُݨدِیاں اِہ اہِساس ہۄر وی دِلکش ہۄ گِیا۔ نُۄر جہاں٬ اپشاں٬ آلم لُہار٬ گُلام الی٬ پھرِیدا کھانُم٬ مہِںدّی ہسن٬ نُسرت پھتہِ الی کھان آدِ مَینُۄں آپݨے لۄک ہی لگدے۔

دھرم دی ناں سہی٬ جات دی ناں سہی٬ وسیبے دی ناں سہی٬ رۄٹی-بیٹی دی ناں سہی٬ پھِر وی ساںجھی رہِتل دی کۄئی ساںجھ سی جِس کرکے پاکِستانی پںجّابی دُۄجے مُلک دے ہُںدّے ہۄئے وی مَینُۄں آپݨے ورگے لگدے سن۔

1965 دی بھارت-پاکِہ جںگّ ویلے مَیں اجے جِیادا نِیاݨا ساں۔ پھِر 1971 وِچّ دۄہاں مُلکاں وِچّ جںگّ چھِڑی تاں میرے پِںڈّ دے نیڑے وی اِکّ واری کھیتاں وِچّ پںجّ-چھے بمبّ ڈِگّے۔ اُنہاں دِناں وِچّ پاکِستانی ریڈِیئۄ دی سُر وی بدلی اتے میرے من دی تاسِیر وی۔ پاکِستان کُجھّ سماں دُشمݨ دیش لگدا رِہا۔ پھِر ہَۄلی ہَۄلی سمجھ آئی کِہ اسل وِچّ پاکِستان تاں کئی ہن۔ دُشمݨی دِییاں گلّاں کرن والا پاکِستان سِیاسی لۄکاں دا پاکِستان سی۔ میرا پاکِستان تاں پھذلدِین اتے اہِمد ہۄراں والا پاکِستان ہَے جاں نُۄر جہاں تے اپشاں والا پاکِستان۔ اِہ سۄچدِیاں ہی میرے کنّاں وِچّ اپشاں دے بۄل رس بݨ کے گھُلے٬ ۄجدۄں ہَۄلی جیہی لَینا میرا ناں۔۔ ۔ مَیں تھاں مر جانِییاں وے٬ مَیں تھاں مر جانِییاں۔۔ ۔ مَینُۄں جاپِیا جِویں پاکِستان مَینُۄں مِلن لئی مُہبّتی بۄلاں نال بُلا رِہا سی۔ `

پھِر آپݨے اجِہے پاکِستان نُۄں ویکھݨ لئی من کِئۄں ناں تڑپدا؟

اٹاری سٹیشن اُتے پہُںچّݨ تکّ مَیں آپݨے اںدّر اۄ-بّل رہے پْرشن دا مِٹھّا اتے سُرِیلا جِہا اۄ-تّر لبھّ لِیا سی۔

 

تِیلی والی کھال ٹپّ گئی

پِیلے کھالسائی رںگّے بۄرڈ اُتے کالے مۄٹے اکھّراں وِچّ لِکھِیا شبد اٹاری اکھّاں نُۄں ٹھںڈّے پھیہے واںگ جاپِیا۔ اسِیں اَین وکت سِر پہُںچّ گئے ساں۔ اںدّر کھُشی دی لہِر جِہی اۄ-ٹھّی پر اگلے پل ڈر دا ہَۄل جِہا پِیا۔ مَیں اکارن ہی جیبھ `چۄں پاسپۄرٹ کڈھّ کے وِیذے والا پنّا ویکھِیا۔ وِیذے دی مۄہر لا کے پھِر اُس نُۄں ٹیڈھی لکِیر نال کٹِّیا ہۄئِیا سی۔ کاہلی نال اگلے ورکے اُتھلّے۔ وِیذے دی درُست مۄہر واکِیا ہی لگّی ہۄئی سی۔ امبَّیسی والِیاں آپ ہی کِسے تکنِیکی وجہا کر کے پہِلی مۄہر اُتے لِیک ماری سی۔ پتا نہِیں کِئۄں اںدّر وہِم دے واورۄلے اۄ-ٹھّ رہے سن جِویں کِسے گَیبی شکتی نیں وِیذے والا پنّا کھِسکا کے لَے جاݨا ہَے۔ کھَیر وہِم اَیویں نہِیں سی۔ جۄراور اِئۄں ہی کمّذۄراں اںدّر مانسِک گںڈھّاں دے بِیج بِیجدے ہن جۄ پکّ کے اُمر بھر پۄہلی دے کںڈِّیاں واںگ چُبھدے رہِںدّے ہن۔ مَیں وی تاں ہُݨ تکّ تِنّ واری ڈںگّ کھا چُکِّیا ساں۔ ذۄراور ۄہٹ پِچھّے پھیر مِلاںگے‘ کہِ کے جھکانی دے گئے سن۔ مُۄدھے-مُۄںہ ڈِگِّیا بںدّا اگّے نُۄں وہِمی ناں بݨے تاں کی کرے؟

ریل دی پٹڑی اُتے بݨے پُل دِییاں پَۄڑِییاں چڑھ کے دُۄجے پاسے اںتّرراشٹری ریلوے سٹیشن اٹاری `چ داکھل ہۄئے۔ دۄ سِپاہی مُڈھّ `چ ہی رڑے مَیدان میذ-کُرسی رکھّ کے آپݨا دپھتر لائی بَیٹھے سن۔ اُہ پاسپۄرٹاں دے نمبّر نۄٹ کرکے یاترُۄیاں نُۄں لںگھّا رہے سن۔ کۄئی بھِیڑ نہِیں سی۔ وِساکھی والا جتھا چار دِن پہِلاں لںگھّ چُکِّیا سی۔ اسِیں ڈھائی ٹۄٹرُۄ ساں۔ اسِیں پاسپۄرٹ اِکٹھّے کر کے میذ اُتے رکھّ دِتّے۔ سِپاہی کُرکھّت جِہا جھاکِیا٬ جِویں کِہا ہۄوے٬ َۄئِک اِکّ کر کے نٔہی پھڑا سکدے؟” اسِیں گھُرکی تۄں ڈردِیاں آپݨے آپݨے پاسپۄرٹ ہتھّاں `چ پھڑھ کے رتا پِچھاںہ ہٹ کے کھڑھ گئے۔ آکھر اُہ مَۄکے دا اپھسر سی۔ نالے اسِیں تاں اِہ منّ ہی بَیٹھے ساں کِہ اِتھے سبھ آٹے دے شِیںہ ہۄݨگے٬ ہلِیمی وِچّ ہی بھلائی سی۔ اجے تاں اِہۄ جِہِییاں پںجّاہ اڑچݨاں وِچۄں لںگھّݨا سی۔

اِہ کمّ بھُگتا کے رواں-روِیں اگّے تُر پئے۔ ستِیش ورما اِکّ دم جھٹکے نال رُکِیا جِویں اگّے پھِر کۄئی لچھمݨ-ریکھا آ گئی ہۄوے۔ اُہ اِکّ ٹکّ مُکھّ کسٹم ادھِکاری دی ناں والی تختی ولّ ویکھݨ لگّا۔ متھّے تے ہتھّ رکھّ کے دِماگ دے ڈَیسکٹاپ اُتے کرسر گھُمّائِیا اتے پھِر چُٹکی مار کے ڈبل-کلِکّ کر دِتّا۔ اُہ چِکّ چُکّ کے دفتر `چ وڑ گِیا٬ نال ہی سانُۄں سارِیاں نُۄں اںدّر آئُݨ لئی آواذ پئی۔ اںدّر اُس دا جھٹا-پٹّ نویں رِشتے گںڈھّݨ والا ہُنر چلّ رِہا سی۔

“ایہ بہُت سُۄخم تے کاوِک سںوّیدناواں والے میرے بڑے اجِیذ دۄست نیں٬ بہُت ہی مِلاپڑے تے ہدّ درجے دے سُہِرد افسر۔” اُس نیں آپݨی دِلکش شَیلی وِچّ افسر دی ساڈے نال جاݨ-پچھاݨ کرائی۔

“نٔہِیں نٔہِیں جی مَیں کۄئی ادِیب٬ کاوِک نٔہِیں٬ ہاں ادِیباں دا ستِکار ذرُۄر کردا ہاں۔” افسر نیں ہتھّ جۄڑ کے نِمرتا نال کِہا۔

“لئۄ جی ایہ گلّ تاں اُس تۄں وی وڈّی اےَ٬ کلا تے کلاکاراں دا کدر-سناش ہۄݨا٬ تُسِیں تاں جی۔۔ ۔۔” ستِیش ورما نیں گلّ تھلّے ڈِگّݨ تۄں پہِلاں ہی پھیر بۄچ لئی۔

“بسّ جی بسّ۔۔ ۔۔ ۔۔ ۔ کۄئی ادب دی گلّ سُݨائۄ جی ہُݨ۔” پْرسںسّا تۄں گھبرا کے شرمائُںدِیاں اُس نیں گلّ دا رُکھ بدلݨا چاہِیا۔

کہاݨِیکار پْریم پْرکاش دِییا نذراں کمرے `چ اَیدھر-اۄدھر جائِذا لَیݨ تۄں بائد اُس کۄنے وِچّ آ کے رُک جاںدِییاں جِتھّے مِنّی مںدّر بݨِیا ہۄئِیا سی۔ دیوی-دیوتِیاں دے بُتّاں اگّے دھُکھ رہی دھُۄف نال سارا کمرا مہِک رِہا سی۔ افسر کۄئی دھرمی-کرمی وِئکتی جاپدا سی۔

“تُہاڈی چاہ وی اِس ماہَۄل `چ پْرسادِ واںگُۄں جاپ رہی اےَ جی٬ واہ!” ستِیش ورما نیں ماہَۄل انُسار گلّ کِیتی۔

دفترۄں باہر نِکلݨ تکّ ۄپْرسادِ‘ دا اسر شُرُۄ ہۄ گِیا سی۔ اسِیں جِویں کاگاں تۄں ہںسّ بݨ گئے ساں۔ افسر دی میہر نال ہیٹھلے کرمچاری ساڈے کمّ ہتھّۄ-ہتھّی بھجّ-بھجّ نِپٹا رہے سن۔ اُنہاں اِمِیگریشن اتے کسٹم دی کلِیئرِںگّ دِییاں مۄہراں لگّے پاسپۄرٹ ساڈے بَیٹھے-بِٹھائِیاں دے ہتھّ لِیا پھڑائے۔ اسِیں جالی-کںدھّ دے بُۄہے `چۄں پار ہۄ کے سمجھَۄتا اَیکسپْرَیس دی اُڈِیک لئی آ بَیٹھے۔

“بئی سُیاد آ گِیا اجّ تاں٬ اجِہے ٹُۄر ویلے نال اِکّ ڈرامیباج بںدّا ذرُۄر چاہِیدَے۔” پْریم پْرکاش نیں مُشکڑِیئے ہسدِیاں کِہا۔

“ویکھۄ بھلے دا جہان٬ سگۄں ڈرامیباج دسدے اےَ۔” ستِیش ورما نیں رسمی ہسدِیاں کِہا پر جاپِیا٬ اُسنُۄں پْریم پْرکاش دا لہِذا کافی ناکھُشگوار جاپِیا سی۔

“سَۄہرا سنکی بُڑھا۔” ستِیش ورما نیں میرے کنّ کۄل پھُسپھساکے آپݨی بھاف کڈھّی۔

پْریم پْرکاش دی آر-نُما ٹِپّݨی نال مُرجھائے ستِیش ورما دی ٹہِک مۄڑن کھاتر اسِیں اُس نُۄں آپݨے نِکّے جِہے جتھے دا جتھیدار تھاپ دِتّا۔ اِہ اہُدا سمبھّالدِیاں ہی اُہ آپݨا گُسّا تھُکدِیاں تُرںتّ ہرکت وِچّ آ کے جتھے دی خِدمت کرن لگّا۔ اُس نیں پَیسِیاں دا ساںجھا پُۄل بݨا کے کھُیائُݨ-پِیائُݨ دا سِلسِلا شُرُۄ کر دِتّا۔ سارا جتھا ہی ٹہِکݨ لا دِتّا۔

بھارت وِچۄں گڈّی راہِیں پہُںچّے ودھیرے مُسلمان یاترُۄ چٹائیِیاں-چادراں وِچھا کے پھرش اُتے بَۄںدلے جِہے پئے سن۔ پتا نہِیں کدۄں دے گھرۄں چلّے اتے کِنّے کُ اَۄکھے اِمِیگریشن دی سُۄئی دے نکّے وِچۄں نِکلے ہۄݨگے۔ ادھ-پھُڑکے بْرَیلراں واںگ اُہ اُںگھلائُںدے جِہے بَیٹھے جاں پئے سن۔ مکھِّییاں دے جھُںڈّاں دے جھُںڈّ وی اُنہاں نُۄں ہِلا سکݨ دے کابل نہِیں سن۔ اُنہاں دا گُربتی ماہَۄل ساڈی ٹہِک نُۄں وی مدھّم کر گِیا سی۔

اُس ماہَۄل تۄں رتا کُ وِتھّ تے ہُںدِّیاں اسِیں آپݨی مہِفل جماں لئی۔ کِتاباں والے ڈبِّیاں نُۄں جۄڑ کے بجُرگ ہرِبھجن ہُںدّل دے بَیٹھݨ لئی ۄتکھتپۄشۄ بݨا دِتّا۔ اسِیں پھرش تے بَیٹھݨ دی تھاں کۄل اُںج ہی کھڑۄتے رہے٬ بھاویں پتا سی اجے دۄ تِنّ گھںٹّے اِئۄں ہی اِک-ٹںگّ تے کھڑھ کے تپسِّیا کرنی پَیݨی ہَے۔

“اُںج اکھے ایہ ساڈا اںتّرراشٹری سٹیشن اَیں٬ تے پْربںدھّ اِئۄں ٹَیمپریری جِہے کر چھڈّے نیں جِتراں پاکِستان ہۄر ورہے-کھںڈّ نُۄں مُڑ بھارت `چ آ رلنا ہۄوے٬ تے اِمِیگریشن دی لۄڑ ہی ناں روہے۔” ہرِبھجن ہُںدّل نیں سٹیشن دی کھستا ہالت دا وِشا چھۄہ لِیا۔ اُس دا ہرخ جائِذ سی٬ ڈبِّیاں نُۄں بنّہی سخت رسّی دی گںڈھّ اُتے بَیٹھا اُہ وار وار پاسے مار رِہا سی۔

“اِئۄں ای تے پِںڈّ دے بھاگ ڈِئۄُڈھِیئۄ دِسدے ہُںدّے اَیں۔ َۄ٬ بلدیو سِںگھّ نیں وِشے نُۄں آپݨی کِکّ لا کے ہۄر اُچھال دِتّا۔

“ساڈا آہ بھاہ بڑے امرِیکا-شمرِیکا دے چکّر لائُںدا رہِںدّا اے٬ ایہنُۄں پتا ہۄویگا اںتّر-راشٹری مِیاراں والے سٹیشنا دا٬ ہاں ذرا دسّ کھاں میری جان؟ َۄ تلوِںدّر نیں بال میرے ولّ سِٹّ دِتّی۔

“اُتھے تاں ہر کمّ سلِیکے نال ای ہُںدَّے؛ پاسپۄرٹ تے ٹِکٹ وِکھا کے اے۔ سی۔ ہال `چ اِںٹر کر جائۄ۔ آپݨے اٹَیچی-بَیگ سکَینر اگِّئۄں لںگھّائۄ٬ ویٹ کرا کے بَیلٹ تے چڑھا دِئۄ۔ آپ اِمِیگریشن دی مۄہر لُیا کے ٹھںڈّے ہال کمرے `چ بَیٹھ کے کھائۄ-پِئۄ نالے پھلائیِٹ دی اُڈِیک کرۄ۔ تے ہۄر کی۔ َۄ میری تھاں شتِیش ورما نیں پُۄری تفسِیل دسّ دِتّی۔

“چلۄ امرِیکا-امرُۄکا تاں کھسماں نُۄں کھا گِیا٬ آپݨے دیش دی اِذّت بچأݨ جۄگا پْربںدھّ تاں ہۄݨا ہی چاہِیدَے٬ آہ ویکھۄ کھاں وِچارے لۄک کِویں پئے آ لوارس سمان واںگُۄں۔ َۄ مَیں اجے وی یاترُۄیاں دی ترسیۄگ ہالت دے پْربھاو `چۄں باہر نہِیں نِکل سکِیا ساں۔

“پھِر٬ پھِر۔۔ ۔ پھِر نُکس کِتھّے اےَ؟ َۄ جِںدّر نیں ہکلائُںدِیاں جِہِیاں آپدا اںگُّۄٹھے-وِہُۄݨا ہتھّ متھّے تے مار کے کِہا۔

“مِس مَینَیجمَیںٹ اےَ٬ ہۄر کی بھارت دی پَیسِیاں کھُݨۄں ڈھُۄئی پاٹی اےَ۔ جاں بھائی سانُۄں آںہدے ہۄݨگے بھجّ-بھجّ جانے اَیں دُشمݨ مُلک ونّی٬ لَے لئۄ سُیاد پھِر۔ َۄ بلدیو سِںگھّ نیں چُٹکی ماردِیاں لگھُتّم کڈھّ دِتّا۔

“ایہ آم لۄک بھلے لگدے اےَ تھۄنُۄں؟ ویکھۄ اِکّ اِک نیں کھچّر ریڑھے جِنّا سمان چکِّیا ہۄئِئَے۔ کِنّے تاں وِچّ وپاری ہۄݨگے۔ ویکھِییاں نہِیں تُسِیں اُنہاں دِییاں پان دے پتِّیاں دِییاں پںڈّاں؟ بںدّے نُۄں کھُد وی سفر دی کُجھّ سَیںس ہۄݨی چاہِیدی اےَ٬ میرے مۄڈھے تے آہ نِکّا جِہا بَیگ اےَ٬ مَینُۄں ہفتے لئی وادھُۄ اےَ٬ یُۄرپ دے لۄک اینے کُ سمان نال چھے مہِینے دا ٹُۄر لا آئُںدے آ۔ آہ دھالِیوال ای ویکھ لئۄ دۄ نگ لئی پھِردَے٬ دسّۄ ہُݨ سرکار ایہدے ورگِیاں پڑھے-لِکھے مُرکھاں دا کی کرے؟ اِئۄں ہی چلدا ہُںدَّے سبھ۔ َۄ پْریم پْرکاش نیں آپݨے اںدّاذ وِچّ مہَۄل نُۄں ہساواں بݨا دِتّا۔

گلّاں گلّاں وِچّ وکت چھیتی لںگھّ گِیا پر تھکّ کے لتّاں سدھوائیِیاں بݨ گئیِیاں۔ سمجھَۄتا اَیکسپْرَیس آ کے لگّی تاں کمِشنر ساہِب دے آدیش انُسار گڈّی دے اِںچارج اَیس۔ اَیس رہِمان اتے اَیم۔ اِںدرِیس پھِر ساڈی سیوا وِچّ آ ہاذر ہۄئے۔ اُنہاں آئۄ-بھگت کردِیاں سانُۄں سپَیشل کَیبن وِچّ بِٹھا دِتّا۔

گڈّی تُری۔ پہِلی واری جا رِہا ہۄݨ کرکے میری آلے-دُیالے نُۄں ویکھݨ دی رِیجھ بھڑکی ہۄئی سی۔ اُویں پکّی کݨک والے سُنہِری کھیت٬ دُۄر دِسدی کںڈِّیالی تار٬ کݨک کڈھّݨ دے کمّ `چ رُجھے لۄک٬ سبھ کُجھّ آم ورگا سی۔ گڈّی نال چلّ رہے گھۄڑ سوار ذرُۄر اہِساس کرا رہے سن کِہ سبھ کُجھّ بدل گِیا ہَے٬ آپݨی نذر بدلۄ۔

سمجھَۄتا اَیکسپْرَیس نیں اٹارِیئۄ واگھا بارڈر تکّ دۄ-ڈھائی کِلۄمِیٹر دا سفر کِیڑی دی تۄر تُردِیاں-رُکدِیاں مُکائِیا۔ سبھ تۄں پہِلاں پُلس دی وردی نیں دسِّیا کِہ اسِیں ہُݨ بِگانے مُلک وِچّ ہاں۔ کھاکی پَیںٹاں٬ کالِییاں کمِیذاں اتے سجّے کنّ ولّۄں بَیٹھوِییاں ٹۄپِییاں والے پاکِستانی سِپاہِییاں دِییاں تاڑوِییاں نذراں تفتِیش کرن لگِّییاں۔ اُںج اسمانی رںگّ دی سلوار-کمِیذ اتے دُپٹّے والِییاں سپَیہݨاں پُلِس والِییاں گھٹّ نرساں ودھیرے جاپِییاں۔

اسِیں اِمِیگریشن لئی واگا بارڈر تے بݨیں وڈّے کھُۄبسُۄرت ہال وِچّ داکھل ہۄئے۔ اے۔ سی۔ دی ٹھںڈّی ہوا دے بُلّے نیں ساڈا سواگت کِیتا۔ اِکّ کرمچاری سانُۄں وی۔ آئی۔ پی۔ لۄکاں والا ماݨ دِںدِّیاں اِکّ کمرے `چ بِٹھا کے ساڈے لئی چاہ-بِسکُٹ لَے آئِیا اتے دُۄجا پاسپۄرٹ پھڑھ کے مۄہراں لوائُݨ لئی لَے گِیا۔

“تلوِںدّر ایہ ہال اےَ اںتّرراشٹری مِیاراں والا٬ ہَے کِہ نہِیں؟ َۄ چاہ دی چُسکی لَیںدِیاں مَیں آپݨا پْربھاو ساںجھا کِیتا۔

“پاکِستان نیں ایس گلّۄں تے بھارت نُۄں پِٹھّ-بھار سُٹّ دِتّا ای پھِر۔ َۄ تلوِںدّر نیں ہرکھ نال تُلنا کِیتی۔

“اکھے لَۄںگ والی نیں بھنا-لے گۄڈے تے تِیلی والی کھال ٹپّ-گی٬ ایہ تاں ہُݨ جگّ ذاہر اےَ٬ دسّۄ کی کرِیئے۔ َۄ میرے اںدّرلے بھارتِیپُݨے نُۄں وی سٹّ وجّی۔

باہر جاݨ سمیں سمان چَے-کّ کرائُݨ لئی پَیر اٹکݨ لگّے تاں کسٹم ادھِکاری نیں بڑی آجذی نال کِہا٬ “جائۄ جائۄ سردار جی کِئۄں ہمسائِیا سِر بھار چڑھائُݨ لگّے جے٬ لںگھّ جائۄ کھَیر میہر نال۔ َۄ

اِس نال پاکِستان پُلس دے چِہرے کُجھّ مُہبّتی جاپݨ لگّ پئے۔ سُۄہِییا پُلس والے ساڈا ہال-چال پُچھّݨ دے بہانے آپݨی تفتِیشی رِپۄرٹ وی لَے جاںدے۔ گڈّی چلّݨ لگّی تاں اِکّ سِپاہی پکّے تَۄر تے ہی ساڈے کَیبن وِچّ آ بَیٹھا پر اُہ وی بھراتری بھاو نال ہی گلّاں کردا رِہا۔ ساڈے نال اِہ نرم وتِیرا کمِشنر دی سِفارش کرکے سی جاں بھارت-پاکِہ دے سبںدھّاں وِچّ کُجھّ سُدھار ہۄݨ کرکے؟ کی اِہ ساڈی پںجّابِییاں والی ساںجھ کارݨ سی؟ کُجھّ وی ہۄوے اِکّ واری تاں تِیلی والی دے ہُسن دے سدکے جاݨ نُۄں من کردا سی۔

 

تے ہتھّ ہِلدے رہے

سَۄ رسمی کاروائیِیاں پِچھّۄں گڈّی واگھِئۄں چلّی۔ سُۄرج دے چھِپا دا ویلا ہۄ گِیا سی۔ پھسلاں٬ رُکھّ٬ کسِّییاں٬ نہِراں تاں بھاویں اُویں ہی سن ساڈے بھارتی پںجّاب ورگِییاں پر پِںڈّاں دی دِکھّ دا کاپھی پھرک سی۔ اِئۄں لگدا سی جِویں وِیہ کُ ورہے پہِلاں دے پُۄربی پںجّاب وِچۄں لںگھّ رہے ہۄئیِئے۔ ساڈے جِویں کِہ جی۔ ٹی۔ رۄڈ جاں ریلوے لائیِن دے اسِیں-پاسِیں وڈّے وڈّے مَیرِذ پَیلیس٬ پبلِک سکُۄل٬ آلِیشان پَیٹرۄل پمپّ اتے کۄٹھِییاں نذر آئُںدِییاں ہن اُویں اِتھے نہِیں سی۔ اِہ پِںڈّ اجے پُۄری ترہاں آدھُنِکتا دے راہ پئے نہِیں سن جاپدے۔ ذمانے دے نویں رںگّاں-ڈھںگّاں دی دسّ پائُݨ والے اِشتِہاری بۄرڈ وی نہِیں چمکدے سن۔ کںدھّاں اُتے لِکھے اِشتِہار رۄمن-گُرمُکھی دی تھاں شاہمُکھی وِچّ سن۔

ساڈے وِچۄں بہُتے آلے-دُیالے نُۄں سَیلانِییاں واںگ ہی نِہار رہے سن۔ ہیروے دے ہائُکے کۄئی نہِیں سی بھر رِہا۔ ناں ہی کۄئی مِٹّی دی مُٹھّ بھر کے متھّے نال لائُݨ لئی اُتاولا سی۔ ہرِبھجن سِںگھّ ہُںدّل دی جنم-بھُۄمی پاکِستان دی دھرتی ہۄݨ کرکے اُس دے اںدّر کُجھّ بھاوُک ترںگّاں ذرُۄر اۄ-ٹھّ رہِییاں ہۄݨگِییاں۔ اِسے کر کے ستّر-بہتّر سال دی اُمر وِچّ وی اُہ اَۄکھا-سَۄکھا ساڈے نال آ گِیا سی۔

من دے ڈُۄںگھے پاݨِییاں وِچّ جے کۄئی ہلچل سی تاں اُہ پںجّابِییاں دی بدکِسمتی بارے سۄچ کے ہۄ رہی سی۔ دھرم٬ لِپی٬ راشٹرِیئتا ورگے انیکاں کھانِیاں وِچّ وںڈّی پںجّابی لۄکائی ورگی بدکِسمت کَۄم دُنِییاں وِچّ کۄئی ہۄر شائِد ہی ہۄوے۔ دس-گِیاراں کرۄڑ لۄکاں دی ساںجھی شکتی نُۄں جے اِئۄں کھانِیاں وِچّ ناں وںڈِّیا ہُںدّا تاں اِنہاں دا جلَۄء ویکھِیا ہی بݨنا سی۔ بھاویں دۄ دیشاں وِچّ ہی رہِںدّے ہُںدّے پر بۄلی دی ساںجھ ہۄرناں سبھ ساںجھاں تۄں وڈّی ہُںدّی۔ اِکّ دُۄجے تۄں پھِر اِناں اۄپراپݨ مہِسُۄس ناں ہُںدّا۔ شائِد پاکِستان دے آم پںجّابی وی اِس ترہاں ہی مہِسُۄس کردے ہۄݨگے۔ جے اجِہا ناں ہُںدّا تاں اُہ سمجھَۄتا اَیکسپْرَیس نُۄں اَینی بِہبلتا نال ناں ویکھ رہے ہُںدّے۔ اُنہاں دے ساڈے لئی آپمُہارے ہِلدے ہتھّ مَینُۄں تاں اِہی سُنیہا دِںدّے لگدے سن۔

چھۄٹے بچِّیاں نیں ماواں کۄلۄں سُݨ رکھِّیا ہۄویگا کِہ اِس گڈّی راہِیں بھارتۄں ہمسائے آئُںدے ہن۔ اُس اسر کرکے ہی گڈّی دے نیڑے آئُںدِیاں ہی بچّے ذۄر-ذۄر دی باہاں لہِرا کے کھُشیامدِید کہِݨ لگدے۔ اُنہاں دے چِہرِیاں اۄ-تّے مُسکُراہٹ کھیڈݨ لگدی۔ تختپۄشاں اُتے بَیٹھے تاش کھیڈدے بابے کُجھّ مِںٹّاں لئی باجی رۄک لَیںدے اتے لُچھدِییاں نِگاہاں نال گڈّی ولّ اِکّ ٹکّ تکّݨ لگدے۔ کِتے کِتے نُۄںہاں-دھِییاں گھر دے درواذے دِییاں جھِیتھاں وِچۄں چۄری اکھّ گڈّی ولّ ویکھدِییاں نذر آئُںدِییاں۔ کِسے دی گۄدی بہُت چھۄٹا بال-نِیاݨا چُکِّیا ہُںدّا تاں اُہ آپ اُس دی باںہ پھڑھ کے لہِرائُݨ لگدی۔ واگھے تۄں لَے کے لاہَۄر تکّ مُہبّتی پَیگام دِںدّے ہتھّ نِرںتّر ہِلدے رہے۔ اِہ سَیںکڑے ہتھّ مَینُۄں مُہبّتستان دے کَۄمی جھںڈّے جاپے۔ اِنہاں دی وکھّری ہستی نُۄں اُبھارن والی ناں تاں کۄئی اشۄک چکّر دے دُیالے بݨی شیر-مُکھّ تْرِمُۄرتی سی اتے ناں ہی کۄئی چنّ-تارا۔ اِنہاں لۄکاں دا نِشان-چِنّہ تاں امبّر ورگی وِشالتا سی جِس وِچّ ہۄر سارے چِنّہ سماں جاںدے ہن۔

میرے اںدّرۄں اِہ کھِیال لںگھِّیا کِہ اِہ لۄک سمجھَۄتا اَیکسپْرَیس نُۄں کِویں اُڈِیکدے ہۄݨگے۔ گڈّی دا کِہڑا نِسچت وکت سی لںگھّݨ دا۔ گھںٹّا-دۄ گھںٹّے دا اگیت-پِچھیت ہۄ جاݨا آم گلّ سی۔ گڈّی دے لںگھّݨ دا وِشا اُنہاں دی گلّ-بات وِچّ سُبھاوک ہی چھِڑ پَیںدا ہۄویگا۔ کۄئی اَیدھر-اۄدھر ہۄ گِیا گھر آ کے پُچھّدا ہۄویگا٬ “گڈّی لںگھّ گئی کِہ اجے لںگھّݨی اَیں؟ َۄ

اِہ گڈّی اُنہاں اںدّر کِنِّییاں سُتِّییاں کہاݨِییاں نُۄں جگا جاںدی ہۄویگی۔ کئیِیاں دے مناں وِچّ رَۄلِیاں ویلے دی وڈھّ-ٹُک دا شِکار ہۄئے لۄکاں نال بھری گڈّی دے دْرِش تاجے ہۄ جاںدے ہۄݨگے۔ کئیِیاں لئی گڈّی بھارت وِچّ رہِ گئے آپݨے سکے-سۄدھرِیاں دی یاد نُۄں ہُلار جاںدی ہۄویگی۔ سمجھَۄتا اَیکسپْرَیس نُۄں ویکھ کے نِرںتّر ہِلدے ہتھّ کِنِّییاں کہاݨِییاں کہِ رہے سن۔

ساڈے کَیبن وِچّ بَیٹھا پاکِستانی سِپاہی بشِیر کھُد اِکّ وںڈّے ہۄئے پرِوار دا جِیء سی۔ اُس دا ادھّا پرِوار بھارتی کشمِیر اتے ادھّا پاکِستانی کشمِیر وِچّ سی۔ سارے راہ اُہ آپݨے اُجاڑے دی داستان سُݨائُںدا آئِیا سی۔ بھاویں اکسر پاکِستان آئُںدے رہِںدّے تلوِںدّر ورگے ساتھِییاں کۄلۄں سانُۄں اِہ سِکھّ-متّ مِل چُکّی سی کِہ اسِیں بھاوُک ہۄ کے اِنہاں تفتِیشی لۄکاں نال بہُتا نہِیں کھُلّہݨا پر پھِر وی کدے کدے بشِیر دی گلّ دا ہُںگھّارا بھردے ہۄئے اُس دے درد وِچّ بھِجّ جاںدے رہے ساں۔

گڈّی لاہَۄر شہِر دی ہدُۄد وِچّ داخل ہۄئی۔ ستِیش ورما نُۄں اچانک کُجھّ وکھّرا یاد آ گِیا۔

“ہَیپی برتھ ڈے ٹُۄ یُۄ٬ بلدیو۔۔ ۔ ہَیپی۔۔ ۔۔ َۄ اُس نیں بچِّیاں واںگ ہیک لا کے گائُںدِیاں کِہا٬ “لئۄ جی دھالِیوال دا وی جنم ہۄ گِیا٬ ویکھ لِیا لاہَۄر ایہنے وی۔ َۄ اُس نیں اُچی-اُچی سارے کَیبن وِچّ اَیلان کر دِتّا۔ باکی سارے ساتھی پہِلاں ہی ۄجنم‘ لَے چُکّے سن۔ سچّمُچ کُجھّ گلّاں کِویں سںسّکار اتے مِتھّاں بݨ کے بںدّے دے اںدّر گھر کر جاںدِییاں ہن۔ میرے اںدّر وی کُجھّ اجِہا اہِساس ہی پَیدا ہۄ رِہا سی جِویں سچّی کُجھّ نواں تے وکھّرا واپرِیا ہۄوے۔

“اَۄہ ویکھ بلدیو لۄک تَینُۄں جنم-دِن دِییاں مُبارکاں دے رہے اےَ۔ َۄ ستِیش ورما نیں باہر لۄکاں دے ہِلدے ہتھّاں ولّ اِشارا کرکے ہسدِیاں کِہا۔

“کِئۄں میری جان٬ آپݨے جمّݨ دے جشن وِچّ کھُد ہی شامِل ہۄ کے ویکھݨا٬ ہَے ناں نواں انُبھو؟ َۄ تلوِںدّر اںدّرلا فلسفی لیکھک جاگ پِیا۔

میرے لاہَۄری جنم دے بہانے واہݨا رَۄݨک لگّی رہی اتے اسِیں ہسدِیاں ہسدِیاں پںدھّ مُکا کے مںذِّل اُتے پہُںچّ گئے۔

 

 

ساجھاں دی گُلکںدّ

سرسری نذرے ویکھِیاں تاں لاہَۄر دا ریلوے سٹیشن امبّالے جاں دِلّی دے سٹیشناں جِہا ہی سی٬ پر نہِیں اُنہاں ورگا کِتھّے سی اِہ؟ اِہ تاں اَیس ویلے مَینُۄں کھاس-م-کھاس جاپِیا۔ چِیجاں نُۄں سِرپھ اکھّاں ہی تاں نہِیں ویکھدِییاں٬ من-مستک وی تاں ویکھدا ہَے۔ جدۄں سمجھَۄتا اَیکسپْرَیس سٹیشن اُتے آ کے رُکدی ہَے تاں اِہ ریلوے سٹیشن کۄئی الۄکاری تھاں بݨ جاںدی ہَے۔

“آئۄ سردار جی٬ جِیئۄ آئِیاں نُۄں٬ الّاں دِییاں کھَیراں-میہراں ہۄںدِییاں رہِݨ۔” کُلی دے رسبھِنّے بۄلاں نیں اہِساس کرائِیا کِہ اسِیں سچمُچّ کھاس ماہَۄل `چ ہاں۔ کہِںدّے ہن کِہ لاگِییاں نیں تاں لاگ لَیݨا ہُںدَّے٬ اُنہاں نُۄں وہُٹی دی شکل-سُۄرت نال بھلا کی لگّے؟ کُلی نیں سواری دے مذہب تۄں کی امبّ لَیݨے سن؟ کی سردار جاں ہِںدُّۄ سواری نیں مُسلمان سواری نالۄں ودھّ-گھٹّ پَیسے دے دیݨے سن؟ نہِیں٬ کئی مَۄکے ہی اجِہے ہُںدّے ہن کِہ لاگِییاں نُۄں لاگ وِسّر جاںدے ہن اتے اُہ کسب تۄں رتا اُتاہ اۄ-ٹھّ کے اِنسانی رِشتِیاں دی مہِک وِچّ گڑُۄںد ہۄ جاںدے ہن۔ سانُۄں کھُشیامدِید کہِ رِہا کُلی مَینُۄں کۄئی اجِہا انۄکھا جِئۄڑا ہی جاپِیا۔ اسِیں وی ساںجھ دے اِس کچّ جِہے رِشتے نُۄں آںچ ناں آئُݨ دِتّی اتے بِنا بھاء مُکائے سمان اُسدے ریڑھے اُتے رکھّوا دِتّا۔ اجِہے مَۄکے سَۄ-پںجّاہ ودھّ-گھٹّ ہۄݨ نال کی پھرک پَیݨا سی؟

سویر دے چلِّیاں نُۄں شام دا گاڑھا گھُسمُسا ہۄ گِیا سی پر تھکّݨ والی کۄئی گلّ نہِیں سی مہِسُۄس ہۄ رہی۔ چائیِں چائیِں اسِیں ریڑھے والے دے پِچھّے وگے جا رہے ساں۔ آلے-دُیالے مِلاپِییاں دِییاں گلوکّڑِییاں اتے مُہبّتی بۄلاں نال اذب نذارا بݨِیا ہۄئِیا سی۔ سمجھَۄتا اَیکسپْرَیس وِچۄں اُترن والے ہریک شخس نُۄں کۄئی اُسدا آپݨا لَیݨ آئِیا ہۄئِیا سی۔ میذبان آپݨے پْراہُݨِیاں دے متھّے چُمّ رہے سن٬ سدکے جا رہے سن٬ کھُداوںدّ دے شُکرگُذار ہۄ رہے سن جِس نیں وِچھڑِیاں نُۄں میل دِتّا سی٬ دِلّی تے لاہَۄر نُۄں نیڑے کر دِتّا سی۔

“آئۄ پِیارِئۄ کھُشیامدِید٬ ماشا الّا! مسِیں کِتے مِتّراں دے مُکھّ نذری پئے نیں٬ مسِیں رہِمت ہۄئی اے٬ وَے-لّکم٬ جِیئۄ آئِیاں نُۄں ہمسائِئۄ۔ َۄ اِکبال کَیسر نیں اگّے ودھ کے ساڈا اُچیچ نال سُیاگت کِیتا۔ اُس دے پِچھّے کرامت الی مُگل ورگے دۄ تِنّ نَۄجوان گُلاب دے پھُلّاں دے ہاراں نال بھرِییاں باہاں نال ساڈے نیڑے ہۄئے۔ سارِیاں نیں چاء نال اُمل اُمل کے ساڈے گلِیں ہار پائے۔ کَیمرِیاں دے پھلَیشاں نال سٹیشن دِییاں رَۄشنِییاں ہۄر کھِڑ پئیِیاں۔ چُپھیرے گُلاب دی مہِک پسر گئی۔ بھِجّے ہاراں نال چھاتی اُتے ٹھںڈّک جِہی مہِسُۄس ہۄئی۔

“اَینے سجّرے گُلاب! کمال اےَ بئی! ! َۄ آپمُہارے میرے مُۄںہۄں نِکلِیا۔

“ساڈے پْراہُݨے کِتے گھٹّ سجّرے نیں؟ بیشکِیمتی مہِماناں دے گل مُرجھائے گُلاب کِںجّ سۄںہدے بھلا؟ َۄ اِکبال کَیسر دے بۄلاں نیں مُہبّت دا اِکّ ہۄر وارناں ساڈے سِرۄں وارِیا۔

ساںجھ دی اِس کھُشبُۄدار مِٹھاس نُۄں ماݨدِیاں مَینُۄں بچپن `چ کھادھی گُلکںدّ دا سُیاد چیتے آئِیا۔ گھر وِچّ جدۄں کۄئی بِمار پِیا٬ کمذۄری مہِسُۄس کر رِہا ہُںدّا تاں وَید بابا رام لال گُلکںدّ چٹائُݨ لئی آکھدا۔ میرے ورگِیاں نُۄں اِںدر دی ہٹّی تۄں چُیانی دی گُلکںدّ لِیائُݨ لئی گھلِّیا جاںدا۔ شہِد وِچّ بھِجِّییاں گُلاب دِییاں پتِّییاں دا رںگّ-رُۄپ اتے سُیاد من نُۄں بیئیِمان کر دِںدّا٬ راہ وِچّ دۄ-چار چُٹکِییاں ملّۄذۄری کھادھِییاں جاںدِییاں۔ وار وار بُلّہاں اُتے جِیبھ پھیر کے رسے دا نامۄ-نِشان مِٹائُݨا پَیںدا متے چھِتّراں نُۄں تھاں بݨ جاوے۔ کِتے دۄ-چار آنے ہتھّ لگّ جاںدے٬ پَیر اِںدر دی ہٹّی ولّ بھجّ تُردے۔ تُۄمبا تُمبّا گُلکںدّ کھاںدِیاں اِہ ڈر ستائُںدا رہِںدّا کِہ کِتے چھیتی ناں مُکّ جاوے۔

کۄئی گُجھّا جِہا ڈر تاں ہُݨ وی لگّ رِہا سی۔ ساجھاں دی گُلکںدّ دا رس ماݨدی کھلکت بھلا ہاکماں تۄں کِتھّے جری جاںدی ہَے؟ پتا نہِیں کدۄں اُہ کاں واگُۄں جھپُٹّ مار کے گُلکںدّ والی پتّل کھۄہ لَیݨ اتے اۄ-چّی ممّٹی اُتے بَیٹھ کے آپ ہڑپّݨ لگّ جاݨ۔ پُلس دے تِنّ سِپاہی سانُۄں ویکھدے ویکھدے کۄلۄں دی لںگھّے۔

کُلی دے پِچھّے پِچھّے تُردے اسِیں سٹیشنۄں باہر کھُلّہی-ڈُلّہی تھاں اُتے آ کھڑھے ہۄئے۔ ٹاںگِیاں٬ آٹۄیاں٬ ٹَیکسِییاں والے ساڈے آلے-دُیالے چکّر کٹّݨ لگّے۔

“لۄڑ نہِیں بھا-جی آپݨی گڈّی ہَیگی جے۔ َۄ پْربںدھّک مِٹھّے-پِیارے ڈھںگّ نال اُنہاں نُۄں مۄڑدے۔ پھِر وی دُیا-سلام دے بہانے کۄئی رِکشے والا جاں بھِکھاری لچھمݨ-ریکھا لںگھّ ہی آئُںدا۔ مَیں پہِلی واری آئُݨ کرکے اُنہاں ولّۄں بیدھِیان لاہَۄر سٹیشن دی مُۄرت اتے لاہَۄر شہِر دی باہرلی جھلک نُۄں اپݨے من-مستک اتے کَیمرے اںدّر سامبھݨ جُٹِیا ہۄئِیا سی۔

“بُڈھّی مائی نُۄں دے چھڈّ وے کُجھ٬ جِئۄݨ جۄگِیا سردارا۔ َۄ اِکّ مںگّتی نیں میرے اگّے ہتھّ پسارے۔ اُس دے بۄلاں وِچّ اپݨتّ اتے بیبسی دے نال نال مَینُۄں اِکّ اُلامبھا جِہا سُݨائی دِتّا جِویں کہِ رہی ہۄوے٬ “وے امِیر جادِئۄ مَیں دھاڈِییاں پھۄکِییاں شاناں تے ساںجھاں نُۄں رگڑ کے کی پھۄڑے تے لائُݨا اے٬ مَینُۄں تاں آہی رُپئیِّئے-دھیلی دی گرج اے۔ َۄ

“الّا-تائلا تَینُۄں ہۄر نیہمتاں بکھشے پُتّرا۔۔ ۔۔ َۄ اُس نیں دُیا مںگّدے اںدّاذ والے ہتھّاں نُۄں میرے ہۄر نیڑے کِیتا۔ پسِیذ کے میرا ہتھّ بٹُۄیا کڈھّݨ لئی پَیںٹ دی پِچھلی جیبھ ولّ گِیا۔ میرے بٹُۄیا کڈھّݨ تۄں پہِلاں ہی اِکّ رِکشے والا نَۄجوان چھال مار کے ساڈے وِچکار آ کھڑۄتا۔

“اۄئے جا مائی پرہے کی کُفر کھِڈائُݨ ڈہی ایں٬ رتی لجّ نِیں پئی آئُںدی ایہنُۄں بِجّ کِسے تھاں دی نُۄں٬ بِجتی کرائیںگی پُۄرے مُلک دی٬ مرن جۄگی ناں ہۄئے تے۔۔ ۔۔ َۄ اُس نیں مائی دا اگّا ولدِیاں اُسنُۄں پِچھاںہ دھکِّیا۔

“سردار جی ذرُۄرت نٔہِیں ایس نکھافݨی نُۄں کُجھّ دیݨ دی٬ نِری بِلجّ اے بُڈھڑی٬ اکل شہُۄر کۄ-نی ایہنُۄں۔ تُسِیں ہۄر سُݨائۄ کِدّاں لگِّیا ساڈا لاہَۄر؟ َۄ اُس نیں مُۄوی کَیمرے واںگُۄں میرے تۄں نِگاہاں تۄردِیاں رۄشنِییاں `چ نہائے جگمگ کردے پُۄرے لاہَۄر اُتۄں دی نذر پھیری۔ اُہ جِویں آپݨِییاں اکھّاں نال مَینُۄں لاہَۄر دی شان وِکھا رِہا سی۔ اُںج بھاویں اُس نُۄں آپݨے مُلک نال سَۄ گِلے-شِکوے ہۄݨ پر بِگانے مُلک والِیاں دے ساہمݨے اُہ اُسنُۄں ہَۄلا نہِیں پَیݨ دیݨا چاہُںدّا سی۔ مَینُۄں اُہ کُجھّ کھاس جِہا لگِّیا۔ مَیں رتاں کُ ودھیرے رُچی لَیںدِیاں اُسدا ناں پُچھِّیا۔ “اپھذل اے سردار جی٬ پُۄرِییاں دس جماتاں پاس آں جی الّا دے پھذل نال۔ َۄ اُس نیں جۄش نال بݨدے اۄ-تّر تۄں کُجھّ ودھّ ہی دسِّیا۔

“پھِر اِہ رِکشا۔۔ ۔ ? َۄ مَیں سںکّۄچ جِہے نال پُچھِّیا۔

“ہۄر نَۄکرِییاں کِتھّے دھرِییاں پئیِیاں نیں سردار جی٬ کھَیر چھڈّۄ جی۔۔ ۔ بھلا اۄدھر دھاڈہے ولّ کی سُۄرت-اے-ہال اے؟ َۄ اُس نیں اِئۄں ہربڑی جِہی `چ کِہا جِویں اݨجاݨے وِچّ ہی اُستۄں آپݨے مُلک دی بیئِذتی ہۄ گئی ہۄوے۔

“افذل بھائی اۄدھر وی اِہۄ ہال اےَ٬ سرکار دے ۄپھذلۄ نال۔ َۄ مَیں اُس دی بۄلی بۄلدِیاں مِنّہاں جِہا مُسکرا کے اُسنُۄں یکِین دُیائِیا کِہ اِس پکھّۄں آپݨی ہۄر وی گُۄڑھی ساںجھ ہَے۔

“ہلا! مَیں تے سۄچِیا پئی ساڈے ای کۄئی مار وگی اے۔ َۄ اُہ اجِیب جِہے اُتشاہ وِچّ بۄلِیا۔ اُہ میرے رتا کُ ہۄر نیڑے ہۄ گِیا جِویں کۄئی من دی گلّ ساںجھی کرنا چاہُںدّا ہۄوے پر سانُۄں لَیݨ لئی گڈّی آ گئی سی۔ مَیں تُرن لئی کدم پٹِّیا تاں اپھذل نیں سُلاہ ماری٬ “کی کھِدمت کراں سردار ساہِب؟ کۄئی لسّی-پاݨی پِیںدے جائۄ٬ دارُۄ-سِکّے ولّۄں تے ایتھے کرپھُۄ-آڈر لگِّیا ہۄئِیا جے۔ َۄ اُس نیں ہسّ کے اپݨتّ نال کِہا جِویں مَینُۄں چِراں دا جاݨدا ہۄوے۔

“جِئُںدا وسدا رہِ افذل۔ َۄ کہِںدِّیاں مَیں گڈّی ولّ تُر پِیا۔ میذبان مُںڈِّیاں نیں سارِیاں دا سمان گڈّی وِچّ ٹِکا دِتّا سی۔

پتا نہِیں کِئۄں مَیں اُچیچ نال گڈّی دی اُس بنّے والی سِیٹ اُتے بَیٹھا جِدھر اپھذل رِکشا لئی کھڑھا سی۔ مَیں پردا رتا کُ پرہے کِیتا۔ اُہ آپݨے رِکشے دی بریک نال کھیڈدِیاں گہِری ہسرت نال اِکّ ٹکّ گڈّی ولّ ویکھی جا رِہا سی۔

 

 

پھُۄڈ سٹرِیٹ

سٹیشنۄں سِدھّے گوال مںڈّی دی مشہُۄر پھُۄڈ سٹرِیٹ وِچّ پہُںچّے کِئُںکِہ کھائۄ-پِیئۄ دا ویلا ہۄ گِیا ہۄئِیا سی۔ پِیئۄ دا تاں اِتھے نہِیں کہِݨا چاہِیدا کِئُںکِہ شراب اُتے پابںدّی ہۄݨ کرکے ذِیاداتر مدھّورگی لۄک بھلیماݨساں واںگ ویلے سِر ہی کھاݨے دی میج اُتے آ بَیٹھدے ہن۔ بھارتی پںجّاب ہُںدّا تاں ہُݨ نُۄں کِسے ناں کِسے منچلے نیں اِہ کہِ کے چھِںجّڑی چھیڑ دیݨی سی٬ ۄپہِلاں رۄٹی کھاݨ جۄگے تاں ہۄ لِیئے۔ ۄ پر اِتھۄں دے ماہَۄل مُتابک سبھ نیں دڑ وٹّ کے مُہبّت دے ذام نال ہی کمّ چلائُݨا بیہتر سمجھِیا۔

تُرن ویلے اِک-دۄ بۄتلاں نال ۄکھڑن‘ دی گلّ ملوِیں جِہی جِیبھ نال کِیتی وی گئی سی پر اِس سُجھاء ولّ کِسے نیں کنّ ناں کِیتا۔ “ایہ ناں ہۄوے پئی بۄتلاں واگھا بارڈر تے رہِ جاݨ تے آپاں سربجِیت دی لاگلی کۄٹھی وِچّ پھاتھے ہۄئیِئے۔ َۄ کہِ کے تلوِںدّر نیں پِیݨ-کھاݨ والِیاں دی اِچھّا دی جمّݨ تۄں پہِلاں ہی سںگھّی گھُٹّ دِتّی سی۔

سٹیشن تۄں آئُںدِیاں کُجھّ جگمگائُںدے بذاراں وِچۄں لںگھّے ساں۔ ہۄر دُنِییاں-بھر دِییاں وستاں دے شۄء-رُۄم اِکّ دُۄجے تۄں ودھکے سن پر ٹھیکا کِدھرے نذر نہِیں سی آئِیا۔ ناں ہی بھارت واںگُۄں اُہ دِئۄ-کدّ اِشتِہاری بۄرڈ دِسے سن جِنہاں اُتے کۄئی اپسراں ذام پیش کردِیاں کھُد پَے-گّ واںگ چھلکدی دِکھائی دِںدّی ہۄوے۔

پابںدّی کارن پاکِستانی مدھّورگ وِچّ پَیدا ہۄئی دارُۄ دی سِکّ نُۄں پیش کردا اِکّ لتِیپھا اِکبال کَیسر نیں آئُںدِیاں گڈّی وِچّ ساںجھا کِیتا سی٬ اکھے دۄ مُسلمان کوِییاں نیں کِتۄں ادھِیئے دا جُگاڑ کر لِیا۔ سائِکل تے جا رہے سن کِہ آٹۄ سائیِڈ مار گِیا۔ سڑک تے ڈِگّے تاں ڈبّ `چ ادھِییا ٹُںگّ کے بَیٹھے دۄست نُۄں دھُنِّیئۄں ہیٹھاں کُجھّ گِلّا گِلّا مہِسُۄس ہۄئِیا۔ ہڑبڑی وِچّ اُسدے مُۄںہۄں نِکلِیا٬ “کھُدائِیا کھُۄن ای ہۄوے۔ َۄ

پھُۄڈ سٹرِیٹ دے داکھلے والے سِرے تے ہی پھرکھںدّا لۄدھی٬ پروِین ملِک٬ جوید راݨا٬ نسرِین اںجُّم بھٹّی ہۄراں گُلاب دے سجّرے پھُلّاں دے ہار پا کے ساڈا نِگھّا سُیاگت کِیتا۔ اُہۄ جِہا بۄل کے پِیار جتائُݨ والا لہِذا مَیں پُۄربی پںجّاب وِچّ کِتے نہِیں ویکھِیا-سُݨِیاں۔ اُہ جپھّی پا کے مِلدِیاں نال نال اۄ-چّی آواذ وِچّ بۄلدے:

-           “اۄئے سۄہݨِیاں سردارا ساسری اکال٬ بھلاں سُکھاں لدھِّیا اِئۄں وِتھّی جِہی پا کے کِئۄں کھلا ایں؟ رتا کۄل ہۄ ناں٬ گلے لگّ٬ رتا ٹھںڈّ پوے کلیجڑے نُۄں۔ َۄ

-           “ہلے دُۄر ناں ہۄ پْراہُݨِیاں٬ اۄئے سِکدِییاں اکھّاں نُۄں رجّ تاں آ لَیݨ دے٬ رُۄہ تاں بھر لَیݨ دے٬ دِیدار دی بھُکھّ-تْریہ نال مر لتھّی اے وِچاری۔ َۄ

-           اِںج ای چھیتی چھیتی مِلِیا کرۄ اۄئے جِیء دے بیلِیئۄ٬ بِن تکِّیاں تے اِمان نال جِیݨا مُہال ہۄ جاںدا اے٬ آئُݨ وِچّ ڈاڈھا وکت لا دِںدّے اۄ۔ َۄ

پُۄربی پںجّاب وِچّ تاں اِس مُہبّتی شَیلی نُۄں پھِئۄُڈل مُہاورا کہِ کے کدۄں دی الوِدا کہی جا چُکّی ہَے۔ ۄہَیلۄ`, ۄئۄ کے‘ ۄپھائیِن`, ۄیاہء‘ ورگے شبد گھُسپَیٹھ کر کے ساڈے آم بۄل-چال وِچّ آ وڑے ہن۔ سںچّار تاں بھاویں اِہ وی کردے ہن پر کھلُۄس دی چاشݨی `چ لِپٹے نہِیں جاپدے۔ اِس لئی مَینُۄں اُہ الںکّارک اتے رسمی شبداں والی بۄل-چال بڑی الۄکاری لگّی۔ جواب وِچّ مَیں اِکّ شبد وی ناں بۄل سکِیا٬ بسّ کھسِیاݨا جِہا ہسّ کے کمّ چلائُںدا رِہا۔

“لائیِٹ بِیئر جِنّا نشا تاں اِنہاں پٹُّۄیاں دے وِشیشݨ سُݨ سُݨ ہۄ جاںدا وے٬ کِہ نئیِں؟ َۄ تلوِںدّر نیں میرے کنّ کۄل مُۄںہ کر کے سرگۄشی چھڈّی۔

مُہبّت دی خُماری وِچّ اسِیں اِکّ اُس پھُۄڈ-شاپ اگّے جا بَیٹھے جۄ ساڈے لئی راکھوِیں رکھّی ہۄئی سی۔ باکِییاں واںگ اِس پھُۄڈ-شاپ دا سٹائیِل وی اُہی سی۔ ساف-سُتھری شاپ دے اگلے سِرے دے اِکّ پاسے تںدُّۄر تپ رِہا سی اتے دُۄجے پاسے دالاں دے دیگچے پئے سن۔ بُۄہے نال ٹںگِّییاں کُںڈِّییاں اُتے مسالا-لگّے مُرگے-مچھِّییاں لٹک رہے سن۔ شائِد ساڈے سںسّکاراں دا ستِکار کردِیاں گاں-ماس نُۄں لٹکا کے پْردرشِت نہِیں سی کِیتا گِیا۔ دُکان دے ساہمݨے سڑک دے ادھّ تکّ میج لا کے یُۄ آکار دا ڈھاںچا بݨائِیا گِیا سی۔ میج دُیالے دۄویں پاسے کُرسِییاں لگِّییاں ہۄئیِیاں سن۔

دُۄر تکّ اِسے ترہاں دُکاناں اتے اُنہاں اگّے سمان نال بھرے میج سن۔ اِئۄں لگدا سی جِویں کِسے کھبّی کھان چَۄدھری دی جنّ وِچّ آئے لۄک ونّ-سُونّے پکواناں دا لُتف لَے رہے ہۄݨ۔

گلی دے دۄویں پاسِیں بݨِییاں پُراݨِییاں دُمںذّلِییاں ہویلِییاں نُۄں چھۄٹے-چھۄٹے رںگّ-بِرںگّے پھۄکسی بلباں نال رُشنائِیا ہۄئِیا سی۔ بُۄہے-بارِییاں اگّے چِکّاں اتے پردے اُچیچ نال تاݨے ہۄئے سن۔ ہویلِییاں دے متھّے اُتے لِکھے ہِںدُّۄ ناں دسدے سن کِہ سںتّالی تۄں پہِلاں اُہ لۄک اِتھے وسدے رہے ہۄݨگے۔ بھاویں پاکِستان وِچۄں اُنہاں دا سِیر مُکّ گِیا سی پر کُجھّ نِشان اُنہاں دی یاد نُۄں اجے وی تاذا رکھّ رہے سن۔

اُںج تاں پھُۄڈ سٹرِیٹ وِچّ چھتّی ہی نہِیں نَۄ سَۄ چھتّی کِسم دے پدارتھ ہۄݨگے پر پاکِستانی پںجّابِییاں دے سُہج-سُیاد مُتابک گۄشت دا بۄلبالا سی۔ ستِیش ورما اتے دیو درد ورگے وَیشنُۄں بںدِّیاں نُۄں آپݨا دھرم بھْرِشٹ ہُںدّا پْرتکھّ نذر آ رِہا سی۔

“جے مَیں کِتے پاکِستان دا سفرناما لِکھِیا تاں اُہدا ناں رکھُّۄںگا اِن سرچ اَۄپھ یَیلۄ دال یانی مُۄںگی-مسری دی بھال وِچ۔ َۄ اِکّ گۄشا پکڑدِیاں ستِیش ورما نیں من دی کہی۔

“اَیدھر وی گۄشت اَۄدھر وی گۄشت چارے پاسے گۄشت ہی گۄشت۔ َۄ شتِیش ورما نیں کھُفِییا جِہے ڈھںگّ نال ہسدِیاں پہِلاں پرہے بَیٹھے بںدّے دی گۄگڑ ولّ اِشارا کِیتا اتے پھِر سلاکھاں اُتے ٹںگّے پئے مُرگِیاں ولّ۔ نال نال ۄگۄشت‘ ناں دی کوِتا گھڑن لئی تُکبںدّی کرن لگِّیا۔

“ورما جی اسل وِچّ پھُۄڈ سٹرِیٹ تاں میرے ورگِیاں لئی اےَ جیہڑے سمُۄہ کھادھ-پدارتھاں نُۄں کِسے دھرم-نِرپکھّ راجے واںگُۄں اِکۄ اکھّ نال ویکھدے اےَ٬ واہ! کِیا لپٹاں آ رہِیئَں۔ َۄ مَیں مچلدِیاں بُلّہاں اُتے جِیبھ پھیری جِویں لجِیذ کھاݨے ویکھ کے مُۄںہ `چ پاݨی آ رِہا ہۄوے۔

“گۄشت آکھے مَیں گۄشت کھاݨا تے گۄشت۔۔ ۔۔ َۄ ستِیش ورما اںدّرلا کوی چامبھل کے ہۄر دھُرلِییاں مارن لگِّیا۔

پلاں-چھِݨا وِچّ ہی میذ بھاںت-سُبھاںتے کھاݨِیاں نال بھر گِیا۔ کی کھاواں کی چھڈّاں والی گلّ بݨ گئی۔ توا-مچھّی کںڈِّیاں والی اتے سِںگّل پِیس ہۄݨ کرکے کھاݨی واہوا اَۄکھی سی۔ ڈر لگدا سی کِہ کِتے کںڈّا سںگھّ وِچّ پھس گِیا تاں ڈاکٹراں کۄل بھجّے پھِراںگے۔ پر سُیاد چھڈّݨ وی نہِیں دِںدّا سی۔

“بھا-جی کھاݨ-پِیݨ ولّںۄ تے بھلا مَیں ورما جی دی پارٹی دا بںدّا واں٬ پر ساڈے الّے بھائۄُ آںہدے ہُںدّے نیں پئی مچھّی تے جنانی کںڈّے والی لُتف دیںدی اے٬ کمال اے بابِئۄ مچھّی۔ َۄ کۄل بَیٹھے دیو درد نیں مچھّی دا فلسفا پیش کِیتا۔

“اَیتھے تاں سَۄہری دال وی اِئۄں لگدی اےَ جِویں اُتے مِیٹ دی تری دی کڑچھی پائی ہۄوے۔ َۄ ستِیش ورما نیں بھرویں تڑکے والی دال کَۄلی `چ پائُںدِیاں پھیر وہِم کِیتا۔

“لگدی کِیئَے جی٬ ایہ تاں پکّ ای اےَ۔ َۄ مَیں چھیڑکھانی کِیتی۔

“اۄئے جا پرہے بدماش کِسے تھاں دا٬ مساں میرے کمّ دی اِکّ چِیذ لبھّی اےَ٬ ایہتۄں اُہ وی نی جری جاںدی۔ َۄ شتِیش ورما دی ۄسرچ‘ پُۄری ہۄ گئی۔

کھاݨ-پِیݨ دِییاں وستاں دی ونّگی ویکھ کے مَینُۄں لگِّیا کِہ اِہ ایشِییائی کِسم دے ماڈل-ڈھابے سن۔ اِنہاں وِچّ پرمپّرا اتے آدھُنِکتا باںہ `چ باںہ پائی تُردِییاں نذر آئیِیاں۔ اِکّ پاسے کۄک٬ سپرائیِٹ٬ بِسلیری دِییاں بۄتلاں ہِکّ تاݨی کھڑھِییاں سن تاں دُۄجے پاسے لسّی٬ ہلوا٬ پُۄرِییاں٬ پرَۄںٹھے٬ نان وی کِسے دی نُۄںہ-دھِییاں نالۄں گھٹّ اکھوائُںݨ والے نہِیں سن۔ جے کۄئی سبجی پچھّمی سی تاں تڑکا دیسی۔ جے پھرُۄٹ باہرلا سی تاں نال لِپٹی کرِیم-مکھݨی آپݨی۔ اِتھے وِشوِیکرن اتے پھِئۄُڈلواد جَۄڑے بھراواں واںگ اِکّ دُۄجے دے ہمشکل بݨ کے بھُلاںدرا پائُںدے جاپدے سن۔ شائِد اِسے نُۄں گلۄکل آکھدے ہن۔

“سَۄہری آئیِس-کْرِیم وِچۄں وی ماڑا ماڑا چربی دا سُیاد جِہا آ رِہَے۔ َۄ سوِیٹ-ڈِش وجۄں آئے کُلپھے دا چمچا بھردِیاں مَیں ستِیش ورمے نال پھیر دِل-لگی کِیتی۔

“اۄئے چُپّ کر٬ میرے کمّ دی چِیذ ویکھ کے کِویں گشِییاں پَیںدِیئَں ایہنُۄں۔ َۄ اُسنے ٹھںڈّے-مِٹھّے کُلپھے دا چٹکھارا لائِیا۔

کھاݨ-پِیݨ دے نال نال آپݨے نیڑلِیاں نال چُںجھّ-چرچا وی بھکھی ہۄئی سی۔ پْریم پْرکاش اتے جِںدّر ہۄراں کۄل پروِین ملِک بَیٹھی سی۔ تلوِںدّر تے ہربھجن ہُںدّل ہۄرِیں جاوید راݨا نال رُجھّے ہۄئے سن۔ بلدیو سِںگھّ سڑکناما٬ نسرِین اںجُّم بھٹّی نال گُفتگُۄ کر رِہا سی۔ مَیں٬ ورما اتے درد ساہمݨے بَیٹھی اُردُۄ-پںجّابی دی وڈّی افسانا-نِگار پھرکھںدّا لۄدھی دا ساتھ ماݨ رہے ساں۔

“اسِیں لۄک تاں اُردُۄ ولّۄں ہۄ کے مسِیں تْرہِںدّے تْرہِںدّے پںجّابی ماں بۄلی ولّے آئے ساں٬ ہُݨ لگدا اے ٹھِیک کِیتا٬ تُساں لۄکاں دِییاں مُہبّتاں نیں ماشا الّا کدے مہِسُۄس ای نِیں ہۄݨ دِتّا پئی اساں کۄئی گھاٹیوںدّا سَۄدا کر چھۄڑِیا اے۔ َۄ پھرکھںدّا لۄدھی دے اںدّر دبِّیا پںجّابِیئت دا مۄہ کڑھ پاڑ کے بۄل اۄ-ٹھِّیا۔ پںجّابی والِیاں نیں ہر کمّ وِچّ اُسنُۄں وڈِّیاں والا ادب دے کے کھُش رکھِّیا سی۔ پْراہُݨِیاں دی ٹہِل-سیوا وِچّ اُری واںگُۄں گھُکدا پھِردا اِکبال کَیسر دۄ-تِنّ وار اُچیچ نال پھرکھںدّا لۄدھی نُۄں ۄہۄر سیوا‘ لئی پُچھّ کے گِیا سی۔ اِس اُچیچ نیں پھرکھںدّا لۄدھی نُۄں ماݨ نال بھر دِتّا سی۔ اُس بذُرگ چِہرے تۄں جھلکدا رجّ ساڈے سارِیاں دی رُۄہ دا رجّ بݨ گِیا۔

جِویں جِویں رات ودھ رہی سی اُویں اُویں پھُۄڈ سٹرِیٹ دی رَۄݨک ودھ رہی سی۔ دسدے سن کِہ اُںج تاں اِتھے سویر دے چار وجے تکّ چہِل-پہِل رہِںدّی ہَے پر ہُݨ باراں-اِک وجے تاں مہِفل سِکھر اُتے پہُںچّ گئی سی۔ کھاس تَۄر تے ساڈے والی پھُۄڈ-شاپ اُتے بھرپُۄر گہِما-گہِمی سی۔ ساڈے کارن مِیڈِیئے دے لۄک ہُمّ-ہُمّا کے پہُںچّے سن۔ پاکِستانی سِکھّاں دے دۄ-تِنّ پرِوار وِشیش تَۄر تے آئے سن۔ نَۄجوان کلِیاݨ سِںگھّ پاکِستان وِچّ گُردُیارِیاں دی سامبھ-سمبھّال کرن والے پرِوار وِچۄں سی۔ گُرمِیت سِںگھّ لائِلپُری ٹی۔ وی۔ دے اِکّ پںجّابی چَینل دا نُمائِںدا سی۔

مِیڈِیئے والے گھڑِیا-گھڑائِیا پْرشن پُچھّدے کِہ اسِیں لاہَۄر آ کے کِویں مہِسُۄس کر رہے ہاں اتے اسِیں رٹِیا-رٹائِیا اۄ-تّر دِںدّے کِہ اسِیں دۄواں دیشاں دے لۄکاں وِچّ مُہبّتاں ودھائُݨ دا پَیگام لَے کے آئے ہاں۔ دۄویں دھِراں ہی چاہُںدِّییاں ساں کِہ اِس میل-مِلاپ دے مَۄکے کۄئی تِکھّی چُبھوِیں گلّ ناں کِیتی جاوے۔ اِس لئی آپݨی گلّ-بات دَۄران سربجِیت دی رِہائی جاں پھاںسی دا مُدّا اسِیں ٹھپّ ہی رکھِّیا۔ پہِلاں ہی وِتھّاں گھٹّ نہِیں سن۔ اِہ وِتھّاں کرکے ہی سی کِہ ہَۄلی ہَۄلی اسِیں اِکّ دُۄجے دی واکفی تۄں مہِرُم ہۄݨ لگّ پئے ہاں۔ مسلن سانُۄں مُسلِم ناں اتے اُردُۄ-فارسی دی گُۄڑھ رںگّݨ والی پںجّابی بۄل-چال اۄپرے لگدے سن۔

اُنہاں دے من-مستک وِچّ ساڈے ہِںدُّۄ-سِکھّ ناواں دا اِکّ دُۄجے وِچّ رلگڈ ہۄ جاݨا آم گلّ سی۔ پگّ والِیاں نُۄں تاں پھِر وی اُہ سردار جی کہِ کے کمّ چلا لَیںدے سن پر پْریم پْرکاش نُۄں ورما ساہِب بݨا دیݨا کۄئی وڈّی گلّ نہِیں سی۔ اِکّ پتّرکار نیں اِئۄں ہی ساڈے ناں رلگڈ کر لئے سن۔ اِہ جانݨ لئی کِہ کۄئی ناں رہِ تاں نہِیں گِیا اُس نیں آپݨی ڈائِری اُتے لِکھے ساڈے ناں پڑھنے شُرُۄ کر دِتّے٬ دلویںدر٬ جِںگّر٬ بلدیش٬ ستیش وِرما٬ پرم پْرکاش٬ ہربھجن سِںگھّ ہںڈّل٬ ڈیو دارد۔ سُݨ کے ہسّݨ دی تھاں میرے اںدّرۄں ہائُکا نِکلِیا۔ مَیں سہِج-متے اُس نُۄں ٹھِیک ناں لِکھوائے۔ مَینُۄں لگِّیا ہربھجن سِںگھّ نُۄں شُدھّ لِکھ سکݨ دا کارن وی اِہ ہۄویگا کِہ اِہ ناں اُس کْرِکٹ کھِڈاری دا ہَے جِہڑا دۄہاں پںجّاباں وِچّ ہی چرچِت ہَے۔ اُسدا ناں ہر رۄذ اخباراں وِچّ چھپدا رہِںدّا ہۄویگا۔

“پِچھلی پھیری مَۄکے میں تے راجِںدّر پال٬ پْرسِدھّ شائِر مُنِیر نِیاذی دے بھُلیکھے اِکّ آم جِہے بُڑھے نال ہی تسوِیراں کھِچا کے نِہال ہُںدّے رہے۔ بائد `چ پتا لگِّیا کِہ مُنِیر نِیاذی تاں کانپھرںسّ وِچّ آئِیا ہی نئیِں سی۔ َۄ میرے پِچھّے آ کھڑھے ستِیش ورما نیں وِتھّاں دے پْرسںگّ وِچّ ٹۄٹکا سُݨائِیا تاں سارے کھُلّہ کے ہسّے۔

رات ادھّۄں لںگھّ گئی سی پر اجے وی کِسے نُۄں گھر جاݨ دی کاہلی نہِیں سی۔ کھا کھا کے اَینا رجّ گئے ساں کِہ چُۄرن جۄگی تھاں وی نہِیں بچی سی۔ ہُݨ تاں جے سَۄمپھ دے چار داݨے وی کھا لَیںدا تاں اگلے ساہ ذرُۄر نکّ وِچۄں پھُرکڑا وجّ جاݨا سی۔ بلدیو سِںگھّ سڑکناما نیں ٹرکّ والِیاں دے لہِذے وِچّ ٹِپّݨی کِیتی٬ “اجّ تاں پتںدّراں نیں کھُیا کھُیا کے بھُۄںگ کڈھّ تے۔ َۄ

پھُۄڈ-سٹرِیٹ دی مہِمّا بتھیری سُݨی سی۔ آپݨی اکھِّیں ویکھ کے اِسدا جلوا اُس تۄں چار رتِّییاں اُتے ہی لگِّیا۔ کھاݨ-پِیݨ دے شَۄکِین لاہَۄرِییاں دے سُہج-سُیاد ویکھݨے ہۄݨ تاں اِس تۄں ودھِییا ہۄر کۄئی تھاں نہِیں۔ وڈّے وڈّے افسر اتے چَۄدھری لۄک وی پھائیِو سٹار ہۄٹلاں دی تھاں مہِماناں نُۄں لَے کے اِتھے آئُݨا پسںدّ کردے ہن۔ تارِیاں بھری اسمانی کنات ہیٹھ بَیٹھ کے کھُلّہے-ڈُلّہے ڈھںگّ نال کھاݨ-پِیݨ دا آپݨا ہی سُیاد ہَے۔ مَیں آپݨی دیشاں-وِدیشاں دی گھُمکّڑی سمیں بڑے چڑھدے تۄں چڑھدے ہۄٹل٬ پھُۄڈ-جُیائِںٹ ویکھے ہۄݨ دی شیکھی مار سکدا ہاں٬ پر سچّی گلّ اِہ ہَے کِہ پھُۄڈ سٹرِیٹ دا آپݨا وکھّرا ہی رںگّ اتے سُیاد ہَے۔

جِویں پُراݨِییاں بھارتی فِلماں دا اںتّ سارے پرِوار دے اِکٹھّے ہۄݨ نال ہُںدّا سی اُویں اسی وی اںتّ تے اِکّ یادگاری گرُپّ پھۄٹۄ کھِچوائی۔ ستاراں اپْرَیل دے پھُۄڈ سٹرِیٹ `چ وڑے اسِیں اٹھاراں نُۄں نِکلے۔ اُس وِلکھّݨ جگہا دا اکس سدا سدا لئی ساڈے اںدّر وڑ کے بَیٹھ گِیا۔

 

چیلِیاں والی ہائۄُس

آپݨے ٹِکاݨے تکّ اپّڑدِیاں پہِر دا تڑکا ہۄݨ والا ہۄ گِیا۔ گڈّی اِکّ وڈّی کۄٹھی اگّے رُکی۔ درواذے اُتے لائیِٹاں پئیِیاں۔ دۄواں تھملِیاں اُتے لِکھِیا ہۄئِیا سی: چیلِیاں والی ہائۄُس۔ ہیٹھاں کرکے 77 پِیکۄ رۄڈ٬ لاہَۄر دا سِرناواں سی۔ درواذا کھُلّہِیا۔ اِکّ ناذُک مِجاذ والا درمِیانے کدّ دا وِئکتی جاگِیردارانا مڑک نال کدم چُکدا گڈّی ولّ آئُںدا دِسِیا۔ سبھ نُۄں ساںجھی کھُشیامدِید کہِںدِّیاں اُہ سارِیاں نُۄں پۄلی جِہی جپھّی پا کے مِلِیا۔ اِہ چَۄدھری بِلال اہِمد سی۔ لاہَۄر دے سرکاری کالج وِچّ اِکنَۄمِکس دا لَیکچرار سی۔ اُسنے کۄٹھی دی اُتلی پُۄری مںذِّل ساڈے ہوالے کر دِتّی۔ اِہ ہِسّا بَیچُۄلر بِلال اہِمد دی آپݨی رِہائِش سی۔ اُسدا وڈّا بھرا آپݨے پرِوار نال تھلّڑی مںذِّل اُتے رہِںدّا سی۔

اِک گلّۄں ہَیرانی ہۄئی۔ بِلال بسّ نگ دا نگ ہی ہیٹھلی مںذِّل وِچّ گِیا سی۔ اُس دا سارا سمان لَیپٹاپ٬ پھۄن٬ کِتاباں٬ کپّڑے٬ پرپھِئۄُم٬ شَیمپُۄ٬ ڈائِرِییاں سبھ کُجھّ اُویں دا جِویں ہی پِیا سی۔ جاں تاں اُہ کھُد بہُت وڈّے دِل-گُردے والا بںدّا سی جاں ساڈے اُتے ہی اُس نُۄں وڈّا بھرۄسا سی۔ اِس لئی اسِیں وی مُڈھّ تۄں ہی سُچیت ہۄ گئے کِہ اجِہے میذبان دے وِشواس نُۄں واہ لگدی ٹھیس نہِیں لگّݨ دیݨی۔

تھکّ کے چُۄر ہۄئے پئے ساں۔ پَیںدِیاں ہی گھُۄک سَۄں گئے۔ اجے اِکّ جھپکی ہی لگّی سی کِہ کنّاں کۄل بھِیں بھِیں ہۄݨ لگّی۔ بِجلی بںدّ ہۄݨ نال مچھّر سرگرم ہۄ گِیا۔ سارے اُسلوٹّے لَیݨ لگّے۔ گھںٹّا بھر اِہۄ ہال رِہا۔ کۄئی اِنورٹر وی ناں چلِّیا۔ بائد `چ پتا چلِّیا کِہ پاکِستان وِچّ بھاری لۄڈہ شَیڈِںگّ (بِجلی دی کٹَۄتی) چلّ رہی سی۔ اِہ اچانک ہی واپرِیا سی۔ نہِیں تاں پہِلاں بِجلی اِنی وافر سی کِہ اِنورٹر کدے کِسے دے خِیال وِچّ وی نہِیں آئِیا سی۔ جے چَۄدھرِییاں دے گھر اِنورٹر نہِیں تاں پھِر ہۄر کِس دے ہۄݨا سی؟

بِجلی آئی تۄں دُبارا جھپکی لائی۔ دِماگ دا الارم پھِر وی ساڈے کُ چھے وجے کھڑک پِیا۔ آذان دِییاں آواذاں ہر پاسِئۄں ہۄکرِیاں واںگُۄں سُݨ رہِییاں سن جِویں ساڈے سویرے گُردُیارِیاں-مںدّراں وِچلا بھیڈ-رمبھّا کنّ پئی نہِیں سُݨن دِںدّا۔ اِس پکھّۄں ساڈے دۄویں مُلک کِویں سکِیاں بھراواں واںگ اِکّ دُۄجے دی سُر `چ سُر رلا رہے سن۔

سارے ہی اۄ-ٹھّ کے اُباسِییاں لَے رہے ساں٬ اںگّڑائیِیاں بھنّ رہے ساں۔ چاہ دی تۄٹ لگّی پئی سی۔ کِتھّۄں مِلدی چاہ؟ گھر دے تاں اجے نَۄکر وی گھُۄک سُتّے پئے سن۔ بائد وِچّ مالُۄم ہۄئِیا کِہ رات دے اِک-دۄ وجے تکّ جاگݨا اتے سویرے دس-گِیاراں وجے تکّ سَۄݨاں سردے-پُجدے لاہَۄرِییاں دا آم وِہار ہَے۔ ہار کے بِناں چاہ تۄں ہی سرِیر دھکّے نال سٹارٹ کِیتا اتے نہا-دھۄ کے ٹَیٹ-پھَیٹ ہۄ کے بَیٹھ گئے۔ چاہ دی وائی-دھائی اجے وی نہِیں سی دِسدی۔ چاہ کی ہُݨ تاں پرَۄںٹھِیاں دی تلب وی جاگ اۄ-ٹھّی سی۔ دھُپّ واہوا چمک پئی سی۔ اںتّ سربسمّتی نال ۄکماںڈر‘ ستِیش کُمار ورما نُۄں پْربںدھّ دی کمان سمبھّال دِتّی۔ اُس دا لِہاجاں گںڈھّݨ دا ہُنر تاں اسِیں پہِلاں ہی اذما چُکّے ساں۔ پَۄڑِییاں اُتر کے کماںڈر پھرںٹّ اُتے جا ڈٹِیا۔ وِیہ کُ مِںٹّاں پِچھّۄں ٹریء وِچّ کیتلی٬ کپّ٬ چِینی اتے دۄ-تِنّ ونّگِییاں دے بِسکُٹ رکھّ اِکّ نَۄجوان آ ہاذر ہۄئِیا۔

“منّ گئے بئی ڈرامیباج دے ہُنر نُۄں٬” پْریم پْرکاش نیں پھِر پِیار نال آر لائی پر ستِیش ورما نیں گَۄلِیا ناں۔

“اِنہاں نُۄں مِلۄ جی٬ ایہ نیں پُنُّۄں دے چھۄٹے بھائی ساہِب۔” ستِیش ورما نیں چاہ والے نَۄجوان نال جاݨ-پچھاݨ کرائی۔ نَۄجوان بھُچکّا جِہا ہۄ کے اُس دے مُۄںہ ولّ ویکھݨ لگّا٬ جِویں کہِ رِہا ہۄوے٬ “کِہڑا پِئۄ والا پُنُّۄں؟ کِیہدا بھرا؟ کی اٹلّ-پٹلّ بکی جاںدے اۄ بِناں جاݨے-پچھاݨے؟”

“اۄء بئی ایہ ناسِر بلۄچ جی نیں٬ پھِر سسّی دے دِئُر ہی لگّے ناں ایہ۔” ستِیش ورما نیں رہّس تۄں پردا ہٹائُںدِیاں نوِیں نوِیں ہاسِل کِیتی واکفی دے ہوالے نال کھُلاسا کِیتا تاں اسِیں٬ سݨے ناسر٬ کھِڑ-کھِڑا کے ہسّے۔ اِنے نال ہی ناسِر ساڈے نال گھُل-مِل گِیا۔ ہُݨ اُہ ساڈی سیوا لئی کھِڑے من نال تِیار سی۔ ستِیش ورما دے ہُنر دی سبھ نیں داد دِتّی۔ واہوا ٹُۄر والا ماہَۄل بݨ گِیا سی۔ چںگّا مذا آ رِہا سی۔

ناسِر تۄں بِناں گھر دے کِسے ہۄر جِیء نال مِلن دا مَۄکا ناں مِلِیا۔ سویرے اسِیں چاہ پی کے نِکل جاںدے اتے رات نُۄں کھا-پی کے دیری نال پرتدے۔ پْرۄ۔ بِلال ہۄراں دے ڈرائِںگ رُۄم وِچّ وی پہِلی واری اُس دِن ہی گئے جِس دِن٬ رات دا کھاݨا اُنہاں دے گھر سی۔ اُس دِن وی ساڈے نال اِکلّے پْرۄ۔ بِلال ہۄرِیں ہی شامِل ہۄ سکے۔

شاہی ٹھاٹھ والے ڈرائِںگ رُۄم٬ جِس وِچّ اِکّ میذ دے بھاری-بھرکم شِیشے نُۄں ماڈل-ہاتھِییاں نیں آپݨِییاں سُںڈھّاں اُتے اۄٹِیا ہۄئِیا سی٬ اُتے اٹھّ-دس سۄہݨے ڈِذائِن والے گِلاس رکھّے ہۄئے سن۔ سۄ دھُۄںیاں کِدھرے اگّ ہۄݨ دا سںکّیت دے رِہا سی۔ اُس نیں پْرِیمِیئر وۄدکا دی بۄتل کڈھّ کے میذ اُتے سذا دِتّی۔ ویکھ کے اِئۄں جاپِیا جِویں اجّ ہی کِدھرے ساگر مںتھّن دی گھٹنا واپری ہۄوے اتے پْرۄ۔ بِلال ملکڑے جِہے امّْرِت دی اِہ بۄتل لَے کے ٹِبّہ آئِیا ہۄوے۔ اسِیں ہُݨ تکّ جاݨ گئے ساں کِہ پاکِستان وِچّ اِہ سیوا بڑی مہِںگّی اتے دُرلبھّ ہُںدّی ہَے۔ اںگُّۄر دی بیٹی دا سںگّ-ساتھ مُشکل نال مِلِیا ہۄݨ کرکے پْریم پْرکاش٬ جِںدّر٬ ہربھجن ہُںدّل ورگے پْرہیذگاراں نیں وی چھِٹّ چھِٹّ لا کے تھکیواں دُۄر کر لِیا۔ جِویں سکُۄل وِچّ سُچجّی-کُچجّی دی لۄک-کتھا پڑھدے ہُںدّے ساں جِس وِچّ سُچجّی اِکّ گڑوی پاݨی نال پُۄرن اِشنان کرکے باجی جِتّ گئی سی٬ اُویں اسِیں پُۄرے سُچجّ نال سۄمرسی بۄتل ورتی پر پھِر وی وِچاری اِکلَۄتی بۄتل دھُر تکّ نال ناں نِبھ سکی۔ جِہڑے کُجھّ ودھّ پِیاکڑ ادھکچّے رہِ گئے سن٬ اُنہاں نُۄں جرُۄر پُۄربی پںجّاب وِچّ بھر وگدا دارُۄ دا درِیا یاد آئِیا ہۄویگا۔ اِسے لئی ناں چاہُںدِّیاں وی شراب اۄ-تّے سرکاری پابںدّی لائُݨ بارے چُںجھّ-چرچا چھِڑ پئی۔

“دیکھۄ جی چِیج آم مِلدی ہۄوے تاں جِیاداتر لۄک بِناں متلب وی ورتۄں کرن لگّ جاںدے اےَ٬ اِس گلّۄں تاں پابںدّی ٹھِیک اےَ۔” پکّے پْرہیذگار ستِیش ورما نیں آپݨی رائے دِتّی۔

“پر سرکاری پابںدّی دا متلب نِکلدا اےَ وِئکتِیگت آذادی دا گھاݨ کرنا۔ اِہ تاں کۄئی سہی ترِیکا نٔہِیں لۄکاں نُۄں نشِیاں تۄں بچائُݨ دا٬ جِنّی کِسے چِیج تے پابںدّی ہۄئیگی اُس پْرتی اۄ-نّی کھِچّ ودھیگی۔ آپݨے کھُلّہ اےَ پر مَے پھیر وی آم نہِیں پِیںدا٬ اسل وِچّ لۄکاں نُۄں اَیجُۄکیٹ کرن دی لۄڑ ہُںدّی اےَ٬ پابںدّی دے مَیں کھِلاف آں۔” پْریم پْرکاش نیں شخسی آذادی دی ہمائِت کِیتی۔

“مَینُۄں تے اِتراں جاپدَے پئی سرکاراں لۄک-بھلائی دا ڈھَۄںگ کردِییاں ہُںدِّیئَں۔ پابںدّی جاں لۄڑۄں ودھّ کھُلّہ اُنہاں دی پالَیٹِکس اتے وپاری تبکے دے ہِتاں مُتابک ہی ہُںدّی اےَ۔ اُںج ماڈرن ایذ وِچّ کۄئی تُک نٔہی بݨدی پابںدِّییاں دی۔ نالے۔۔ ۔ اۄ۔۔ ۔ آہ۔۔ ۔” تۄٹ-مارکی دبّوِیں اُباسی نیں تلوِںدّر دی گلّ وِچالِئۄ‘ مُکا دِتّی۔

اُںج وی اِس بہِس نُۄں لمّی کھِچّݨ وِچّ کِسے دی وی بہُتی رُچی نہِیں سی۔ پھیر وی مَیدان کھالی ویکھ کے پاکِستانی پںجّاب وِچّ منُکھّی ادھِکاراں دے کھیتر دی سرگرم کارکُنّ دِیپ نیں آذادی اتے بںدھّن دے پْرسںگّ وِچّ ہی پںجّابی بںدّے دی گلّ چھیڑ لئی۔

“مَینُۄں تے مُیاشرے دی گلّ لۄکاں دے امل وِچۄں ودھیرے سمجھ لگدی اے۔ ایتھے لہِںدّے پںجّاب وِچّ لِبرل کہائُںدے بںدِّیاں اںدّر وی مَۄلوی بَیٹھا مِلدا اے٬ پںجّابی بںدّے دا اۄور-آل وی پھِئۄُڈل مائیِںڈ-سَے-ٹّ ہَے وے٬ سچّی گلّ کہاں تے اِہ اجے پابںدِّییاں دے ہامی نیں٬ کھُلّہاں دے نٔہِیں٬ مسلن تُسِیں چاہے اَۄرت دی آذادی دا مسائِل لَے لوۄ اتے چاہے آپݨی پںجّابی بۄلی دے اِذافے دا٬ چاہے لِپّی دا٬ ہر گلّے دھانُۄں تُئسّبی پھںڈّامَیںٹلِجم نذر آئیگا٬ پالیٹِکس ہۄئیگی٬ ہِئۄُمن رائیِٹس دی رسپَیکٹ نہِیں مِلیگی کِدھرے۔” کاپھی دیر تۄں چُپّ-چاپ سُݨ رہی دِیپ آپݨے سںگھّرشمئی رُۄپ وِچّ آ گئی اتے اُس دی آواذ وِچّ چںڈّی-رۄہ بھرن لگّا۔

پْربںدھّک اِکبال کَیسر نیں وکت دی نذاکت دے ہوالے نال کِویں ناں کِویں گلّ مُکائی اتے کاہلی نال سبھا دی سماپتی کِیتی۔

مہِفل اِکّ جھٹکے نال مُکّ جاݨ کرکے میرے اںدّر پھسی اِکّ ہۄر گھُںڈھّی پھسی ہی رہِ گئی سی۔ پْرۄ۔ بِلال ہۄراں دے گھر دا ناں چیلِیاں والی کِئۄں سی؟ کی اِس دا سمبّںدھّ سِںگھّاں تے پھرںگِّییاں دی چیلِیاں والی لڑائی نال سی؟ پاکِستان وِچّ انیکاں ناواں٬ تھاواں آپݨے اںدّر ساڈے وِرسے دے اِتِہاسک اتے سبھِیاچارک چِنّہ سامبھی بَیٹھِییاں ہن۔ اِکّ مُسلِم چَۄدھری پرِوار دے گھر دا ناں چیلِیاں والی ہۄݨا مَینُۄں کئی گُجھِّییاں رمذاں والا جاپِیا پر اِہ بھیت جاݨ سکݨ دا کمّ کِسے ہۄر مَۄکے لئی مُلتوی کرنا پِیا۔

 

کہاݨی دۄہاں پںجّاباں دی

کُجھ کُجھّ چاء سی تے بہُتا ڈر۔ چاء تاں نواں مَۄکا ہتھّ لگّݨ دا سی۔ بںدّے کۄل گلّ جِنّی مرذی ودھِییا ہۄوے پر جے دسّݨ لئی ڈھُکّواں مںچّ ہی ناں مِلے تاں گُڑ گۄبر ہۄ جاںدا ہَے۔ میرے لئی دۄہاں پںجّاباں دے ساہِتک کھیتر `چ بھلّ بنائُݨ دا سُنِہِری مَۄکا سی٬ پر تلوِںدّر دِییاں گلّاں سُݨن تۄں بائد ڈر لگّݨ لگّ پِیا سی٬ جِویں اِمتِہان وِچّ بَیٹھݨا ہۄوے۔ اِمتِہان ہی تاں سی٬ دۄہاں پںجّاباں دی کہاݨی ورگے وِشال وِشے بارے پُۄرے ادھِکار نال بۄلݨ دی ذُئرت کرنی کِہڑی اگنی-پْرِیکھِیا تۄں گھٹّ سی۔ پاکِستان جاݨ تۄں پہِلاں ہی اِکّ دِن تلوِںدّر میرا کچّ-پکّ ویکھݨ لئی ٹھُݨکا رِہا سی٬ “بھرا تِیاری-تُۄری کر چھڈّ آپݨی٬ اَیتکی وِکھاںواںگے اُنہاں نُۄں کِہ کہاݨی-آلۄچنا اسل وِچّ کی شَیء ہُںدّی جے۔ مَیں کہِ چھڈِّیا سُۄ پئی اَیتکی دھاڈہے گاڑی اِکّ تۄپ چلائُݨی جے٬ پھِر کرِئۄ گلّ۔ ٹھِیک اے ناں میری جان؟” اُس نیں میری ہاں مںگّی۔ مَیں بھلا اگّۄں کی کہِںدّا؟ اِنے وڈّے ماݨ رکھّݨ جۄگا کِتھّے ساں مَیں۔ کۄئی بھلوان آپݨے رںگّلے جاںگھِیئے٬ ڈَۄلِیاں-پٹّاں دِییاں مچھِّییاں٬ دھۄبی پٹڑے دِییاں جُگتاں بارے پھۄکِییاں پھڑھاں ماری جاوے پر بِگانے پُتّ نال ہتھّ جُڑدِیاں ہی پَیںدی سٹّے دھرتی اُتے مُۄںہ-بھار چَۄپھال جا ڈِگّے٬ پھِر کی رہِںدّی ہَے؟ پھِر اکھاڑے وِچّ جاںدِیاں ڈر تاں لگّݨا ہی سی۔

ورلڈ پںجّابی یُۄنِیئن٬ لاہَۄر ناں دی سںسّتھا ولّۄں بھُلیکھا اخبار دے دپھتر وِچّ دۄہاں پںجّاباں دی کہاݨی بارے سماگم رکھِّیا گِیا سی۔ کہاݨی سبںدھّی لِکھݨ-پڑھن والے ادِیباں دا بھرواں اِکٹھّ جُڑ گِیا۔ پھرکھںدّا لۄدھی٬ ہُسَین شاد٬ مُہمّد ذُبَیر٬ جمِیل اہِمد پال٬ پروِین ملِک٬ اِکبال کَیسر٬ آشِک رہِیل٬ پْریم پْرکاش ورگے مُہتبر افسانا-نِگر وی سماگم وِچّ شامِل سن اتے کرامت الی مُگل ورگے نویں چِہرے وی اُتسُکتا نال بھرے بَیٹھے سن۔

ۄبھُلیکھا‘ دے سمپّادک مُدسّر اِکبال بٹّ نیں آپݨی جاندار آواذ اتے ٹھیٹھ لاہَۄری لہِذے وِچّ پْرۄگرام دی شُرُۄیات کِیتی تاں میرے اںدّر اہِساسے-کمتری ورگا کُجھّ پَیدا ہۄئِیا۔ اِس بٹّ-لہِذے دے آدی سرۄتے میری اکادمِک جِہی گلّبات دا کی ہُںگھّارا بھرنگے؟ مَیں چۄری اکھّ تلوِںدّر ولّ ویکھِیا جِہڑا میرے جھُۄٹھے آسرے اَیویں چَۄڑا ہۄئِیا بَیٹھا سی۔

مہِماناں نُۄں کھُشیامدِید کہِݨ تۄں پِچھّۄں بٹّ ہۄراں پْرۄ۔ جمِیل ہۄراں نُۄں پاکِستانی پںجّابی کہاݨی بارے “مکالاَۄ پڑھن دی دائوت دِتّی۔ اُسنے بڑے تہمّل اتے اِس دْرِڑ اِرادے نال آپݨی گلّ کہِݨی شُرُۄ کِیتی٬ “پاکِستانی پںجّابی کہاݨی دا اِتِہاس شرم دا اِتِہاس ہَے۔ پہِلاں تاں اِتھے 1960 تکّ اُںج ہی کہاݨِیکاراں وِچّ چُپّ پسری رہی اتے گِݨتی دِییاں کہاݨِییاں ہی لِکھِییاں گئیِیاں۔ سٹھّ `چ پہِلاں سںگّْرہِ چھپ کے باہر آئِیا۔ ہُݨ تکّ بھاویں کۄئی پکّی گِݨتی تے نہِیں پر مساں دۄ-ڈھائی سَۄ دے کرِیب سںگّْرہِ چھپے ہۄݨگے۔ ہُݨ وی سال وِچّ پںجّ-چھے٬ کئی وار مساں دۄ-تْرَے ہی سںگّْرہِ چھپدے ہن تے کہاݨی دے مِیار دی بھلا کی گلّ کرِیئے؟ بہُت ہی ہلکے پدھّر دِییاں آم جِہِییاں کہاݨِییاں لِکھِییاں جا رہِییاں نیں۔ بہُتِیاں نُۄں تے اِہ تمِیذ وی نہِیں کِہ اِس وِشے تے کہاݨی بݨ وی سکدی اے جاں نہِیں۔ بسّ ڈںگّ-ٹپائی اے۔” پْرۄ۔ جمِیل دے اجِہے وِچاراں نیں سرۄتِیاں نُۄں نِراشا دی ڈُۄںگھی کھڈّ وِچّ دھکیل دِتّا۔ اِکّ اجِیب جِہی اݨہۄئیپݨ دی پرت پاکِستانی کہاݨِیکاراں دے چِہرِیاں اُتے چڑھ گئی۔

آپمُہارے ہی پیپر اُتے ٹِپّݨی کردِیاں پروِین ملِک نیں پْرۄ۔ جمِیل دی گلّ اُتے پکّی مۄہر لائُںدِیاں کہِ دِتّا٬ “پاکِستانی پںجّابی کہاݨِیکار کہاݨی لِکھݨ اُتے کۄئی کھاس مُشکّت نہِیں کردا۔ بسّ جۄ پھُرنا راہ جاںدِیاں پھُرِیاں اُہ کاگذ دی ہِکّ اُتے جھرِیٹ دِتّا۔ اُس نُۄں لگدا ہَے٬ کہاݨی لِکھݨ دا کۄئی پھائِدا نہِیں۔ جے سچّ کہاں٬ سانُۄں کہاݨِیکاراں نُۄں اجے اِہ وی نہِیں پتا اسِیں کی لِکھِیئے؟ , اسِیں آپݨی ذات بارے ہی نہِیں جاݨدے کِہ اسِیں ہاں کَۄݨ? اَیسی ہالت وِچّ جۄ کہاݨی لِکھی جا رہی اے٬ اُس وِچّ مِکدار ہَے٬ مِیار کۄئی نہِیں لبھّدا۔” اِہ سُݨ کے نِراشا دی پرت ہۄر مۄٹی ہۄ گئی۔

ہُݨ میری واری سی۔ بٹّ ہۄراں مَینُۄں بۄلݨ لئی کِہا پر میرے تۄں پہِلاں تلوِںدّر بۄل پِیا۔ شائِد اُہ میری ٹھُکّ بنّہݨی چاہُںدّا سی۔

“ڈا۔ بلدیو سِںگھّ دھالِیوال ساڈا اُہ یُوا کہاݨی آلۄچک ہَے جِسنے دۄہاں پںجّاباں دی کۄئی کہاݨی پڑھنۄ باکی نہِیں چھڈّی۔ اِسنے آپݨی آلۄچنا دی کِتاب ۄپںجّابی کہاݨی دا اِتِہاسۄ وِچّ سمُچّے پںجّابی کہاݨِیکاراں دے پْرماݨِک ویروے پیش کِیتے نیں۔ ہۄر وی پںجّ-چھے پُستکاں وِشیش تَۄر تے پںجّابی کہاݨی بارے لِکھِییاں نیں۔ اِس تۄں اِلاوا۔۔ ۔ ہۄر کی کہاں٬ دھاڈے سامہݨے وے ہُݨ۔” مُسکرائُںدِیاں تلوِںدّر سِںگھّ نیں میرا ہۄر پڑُلّ بنّہ دِتّا جِس نال میری چُݨَۄتی ہۄر وڈّی ہۄ گئی۔ ۄکِتے اُۄئیِں سلہابھے پٹاکے واںگُۄں ٹھُسّ ناں ہۄ جاواں۔ ’ ڈر دی سِیت-کمبّݨی پھِر میری رِیڑھ دی ہڈّی وِچۄں لںگھّی۔ ہَۄسلا اِکٹھّا کر کے بۄلݨا شُرُۄ کِیتا:

“ادِیب دۄستۄں پہِلی گلّ تاں ایہ کِہ مَیں پْرۄ۔ جمِیل ہۄراں واںگ پاکِستانی پںجّابی کہاݨی تۄں نِراش نہِیں ہاں۔ گِݨتی پکھّۄں ویکھِیئے تاں مَیں آپݨی ہی پُستک ۄپںجّابی کہاݨی دا اِتِہاس‘ وِچّ چالی دے کرِیب پاکِستانی کہاݨِیکاراں دے یۄگدان دا بھرواں جِکر کِیتا ہَے۔ جدۄں کھُد تُسِیں پاکِستانی پںجّابی کہاݨی دی گلّ کردے ہۄ تاں پتا نہِیں کِئۄں کُجھّ ودھِییا کہاݨِیکاراں نُۄں باہر رکھّ دِںدّے ہۄ٬ جِویں اجّ وی اِلِیاس گھُمّݨ, اپھذل تَۄسِیپھ٬ آگا الی مُدسّر٬ مکسُۄد ساکِب ورگے چںگّے کہاݨِیکاراں دا جِکر نہِیں کِیتا گِیا۔ اِہ سارے چںگّی کہاݨی لِکھ رہے ہن جۄ کِسے وی ترہاں مُکھّ- دھارا دی پںجّابی کہاݨی تۄں پِچھّے نہِیں۔ پاکِستانی پںجّابی کہاݨی دی سبھ تۄں وڈّی وڈِیائی اِہ ہَے کِہ ساڈے تکّ اِہ پاکِستانی پںجّاب دی رہِتل دے ہال-ہوال پہُںچّدے کر رہی اےَ۔ اِہ کمّ تُسِیں ہی کر سکدے سی٬ تُسِیں کر وی رہے ہۄ٬ اِسنُۄں گھٹا کے ناں ویکھۄ۔ پاکِستانی پںجّابی سبھِیاچار دِییاں برِیکِییاں نُۄں تُہاڈے تۄں ودھّ ہۄر کۄئی نہِیں جاݨدا۔ مسلن پاکِستانی پںجّابی بںدّے دی تِڑکی (پھرَیکچرڈ) ہۄںد دی ٹھِیک پچھاݨ دا مسلا تُسِیں چھۄہِیا ہَے۔ اُہ بںدّا کِنّا کُ پںجّابی ہَے٬ کِنّا کُ راشٹروادی اتے کِنّا کُ مُسلمان ہَے؟ کی اِنہاں سارِییاں ہۄںداں دا آپس وِچّ کۄئی وِرۄدھ ہَے؟ جاں کی اِہ ہۄںداں اِکۄ سمیں نال نال چلّ سکدِییاں ہن؟ اِکّ تۄں ودھّ پچھاݨاں والے پاکِستانی پںجّابی بںدّے نُۄں پھڑھ سکݨ لئی تُہاڈی کہاݨی باکھُۄبی یتن کر رہی ہَے۔ مِسال وجۄں اپھذل تَۄسِیپھ دی کہاݨی ۄگُںجھّل گُںجھّل ہۄئیِیاں ساڈی آس دِییاں تںدّاں‘ ویکھی جا سکدی ہَے۔ مکسُۄد ساکِب٬ ذُۄبَیر اتے مُۄلۄں نویں کہاݨِیکار کھالِد دھالِیوال٬ کرامت الی مُگل پاکِستانی پںجّاب دی رہِتل دے اجۄکے مُۄل تݨاواں نُۄں ٹھِیک پرِپیکھ وِچّ پچھاݨ رہے ہن۔ ہاں جے کۄئی گھاٹ ہَے تاں اُہ تکنِیک پکھّۄں کہی جا سکدی ہَے۔ چڑھدے پںجّاب دی کہاݨی نال تُلنا کر کے ویکھِیئے تاں اُتھے بہُ-پرتی جٹِل کہاݨی لِکھی جا رہی ہَے۔ کہاݨِیکار مُکھّ گھٹنا دے پُۄرک وجۄں اگّے ہۄر سب-پلاٹس دی ورتۄں کردا ہَے۔ سارِییاں تںدّاں نُۄں لۄڑِیںدے گلپی-ترک نال جۄڑدا-بِیڑدا ہَے۔ ایدھر پاکِستانی پںجّابی کہاݨِیکار کاہل نال گلّ مُکائُںدا اتے اںتّ اُتے وِسپھۄٹ کرن وِچّ ودھیرے رُچی لَیںدا ہَے۔ جد کِہ کہاݨِیکار دا اسلی ہُنر اِہ مںگّ کردا ہَے کِہ اُسنے وِکھالا تاں کاہلی نال اںتّ اُتے پُجّݨ دا کرنا ہُںدّا ہَے پر اسل وِچّ پاٹھک نُۄں اںتّ اُتے پہُںچّݨ تۄں پہِلاں ودھّ تۄں ودھّ سماں رۄک کے رکھّݨا ہُںدّا ہَے۔ اِہی مُۄل جُگت جاں تکنِیک ہَے بِرتاںت نُۄں بہُ-پرتی بنائُݨ دی۔ کہاݨی مُڈھّ جاں اںتّ وِچّ نہِیں٬ ہریک شبد وِچّ ہۄݨی چاہِیدی ہَے۔ تُہاڈے اُردُۄ وِچّ اِںتذار ہُسَین٬ اہِمد ندِیم کاسمی دِییاں کہاݨِییاں اجِہِییاں ہی ہن۔ تُہانُۄں اُنہاں نال ادبی ساںجھ ودھائُݨ دی ذرُۄرت ہَے۔ پُۄربی پںجّاب دے کہاݨِیکار٬ بیدی٬ مںٹّۄ٬ چُگتائی٬ ابّاس ورگے اُۄردُۄ کہاݨِیکاراں نُۄں آپݨے تۄں دُۄر نہِیں منّدے۔ اِنہاں گلّاں تۄں رتا کُ سُچیت ہۄوۄ٬ پاکِستانی پںجّابی کہاݨی دا مُستکّبِل مَینُۄں رَۄشن لگدا ہَے تاں ہی۔۔ ۔۔ َۄ

پُۄرے وذد وِچّ آ کے بۄلدے نُۄں مَینُۄں ودھّ سماں لَے جاݨ دا دھِیان ہی ناں رِہا۔ چرچِت شائِر اپھذل ساہِر نیں مَینُۄں ٹۄک کے اِہ اہِساس کرائِیا۔ سرۄتِیاں دِییاں بھرپُۄر تاڑِییاں نیں میرا ہَۄسلا ودھائِیا۔ تلوِںدّر ولّ ویکھدِیاں میرے اںدّرۄں ہاشم بۄلِیا٬ ۄہاشم کہۄ لکھّ لںکھّ شُکرانا اِشک ولّۄں رہِ آئی۔ `

پْردھانگی بھاشݨ دِںدِّیاں پْریم پْرکاش نیں کِہا٬ َۄ تُہانُۄں پںجّابی والِیاں نُۄں اُردُۄ والِیاں تۄں وکھّری جھُگّی پائُݨ دی لۄڑ نہِیں۔ بلکِہ اُنہاں وِچّ مِکس ہۄ کے٬ اُنہاں تۄں تکنِیک دے گُر سِکھّ کے٬ پھِر اُنہاں نُۄں چُݨَۄتی دیݨ دی لۄڑ ہَے۔ کہاݨی دا کھیتر اجِہا ہَے کِہ اِہ اِکلّے اِکلّے لڑن دا مَیدان ہَے۔ سمُۄہِک سںگھّرش ورگی گلّ کہاݨی لِکھݨ `چ نہِیں چلدی۔ مُنشی پْریم چںدّ دی مِسال لوۄ٬ اُہ نامݨا اُردُۄ `چ لِکھ کے کھٹدا سی پر رائِلٹی جِیادا ہِںدّی وِچۄں لَیںدا سی۔ پاکِستانی پںجّابی کہاݨِیکار لئی مَیدان ساف ہَے٬ بسّ لںگّۄٹ کسّݨ دی لۄڑ ہَے ہُݨ۔ لیکھک لئی سبھ تۄں وڈّی اتے اہِم چِیج ہُںدّی ہَے آذادی٬ ہاکماں تۄں اِہ ہکّ لَیݨا ہی وڈّی چُݨَۄتی ہَے۔ اِہ تُہانُۄں کِسے ہۄر نیں لَے کے نہِیں دیݨی٬ اِہ کُجھّ کِیتا کرائِیا کدے نہِیں مِلدا۔ آپݨا مُۄل پچھاݨۄ بھائی۔ ہۄر بہُتا کی کہِݨا ہَے۔۔ ۔۔” پْریم پْرکاش دِییاں گلّاں نیں جِویں مُردے وِچّ جان پا دِتّی ہۄوے٬ سرۄتِیاں دے چِہرِیاں اُتے اجِہی آبھا نذر آئی جِویں اُنہاں اِسے پل تۄں ہی گُلامی دی چھٹّ لاہ کے پرہے وگاہ ماری ہۄوے۔

دۄہاں پںجّاباں دی کہاݨی چرچا وِچّ سبھ اَیسے کھُبھّے کِہ دُپہِر دے کھاݨے لئی شام دے چار وجّ گئے۔ مُشکل نال ادھّا گھںٹّا رۄٹی لئی مِلِیا٬ پھِر چرچا دا اگلا ہِسّا مکسُۄد ساکِب ہۄراں دے دفتر وِچّ شُرُۄ ہۄ گِیا۔ رہِںدّا گُبھّ-گلہاٹ اُتھے نِکلِیا۔ سویر تۄں شام تکّ دۄہاں پںجّاباں دی کہاݨی دا ساگر اِئۄں رِڑکِیا جاںدا رِہا کِہ اِہ اِکّ اِتِہاسک یاد بݨ گئی۔

 

 

تُۄں لِیکۄں کِہڑے پاسے دا?

اَیس پاسے جاواں کِہ مَیں اَۄس پاسے جاواں؟ والی ہالت بݨی پئی سی۔ اٹھاراں اپْرَیل شام نُۄں سببّی نذم ہُسَین سئّد دے گھر جُمیں نُۄں جُڑن والی ادُتّی مذلِس دا دِن وی سی اتے ساڈے چھپے پْرۄگرام انُسار پِلاک سمیں سِر اپّڑنا وی نِسچت سی۔ مذلِس چھڈّی نہِیں سی جاݨی چاہِیدی اتے پِلاک نال کِیتے کَۄل ولّۄں جھُۄٹھے پَیݨ والی گلّ وی وارا نہِیں سی کھاںدی۔

لاہَۄر پھیرِییاں مار چُکّے ادِیباں تۄں مذلِس دی مہِما بارے پہِلاں ہی بڑا کُجھّ سُݨ چُکّے ساں۔ مِیںہ جاوے ہنیری آوے٬ پِچھلے کرِیب چالی کُ سالاں تۄں مذلِس مِتھے وکت اُتے مہِینے پِچھۄں جُڑدی آ رہی سی۔ ساڈے لئی اِہ سپَیشل تاں رکھّی نہِیں سی جا سکدی۔ اِہ کِہڑا کِسے بھاڑے دے گائِک دا اکھاڑا سی۔ اِہ تاں کلاسکی پںجّابی ساہِت دے اُنہاں سچّے-سُچّے آشکاں دی سبھا سی جِہڑے ادبی اِشک وِچّ سبھناں سرہدّاں اتے لِیکاں تۄں پار لںگھّ جاںدے سن۔ مذلِس دے شات ماہَۄل وِچّ اُہ دِیوانے کِسے سُۄفی٬ سںتّ جاں گُرُۄ دے کلام بارے وِچار-چرچا کردے سن۔ اُہ کلام پہِلاں ہی دُورکی اُتے چھاپ کے مذلِس دی سںگّت تکّ پُجدا کِیتا جاںدا سی۔ پھِر کۄئی راگ دی سُۄجھ والا گائِک اُس کلام نُۄں گا کے مذلِس دا آگاذ کردا سی۔ سںگّت دے لۄک وارۄ واری اُس کلام نُۄں پڑھدے-سُݨدے سن۔ نذم ہُسَین سئّد ہۄرِیں نالۄ نال اُس رچنا دے ساہِتک٬ سبھِیاچارک سںدّربھاں دِییاں گںڈھّاں نُۄں کھۄلہݨ دا کمّ کردے سن۔ اِہ سںگّت ستِنام-واہِگُرُۄ دی تۄتا-رٹّ لا کے مُکتی دے دُیار لبھدی سںگّت نالۄں مُۄلۄں وکھّرے لہِذے والی سی۔

اِس مذلِس دی چرچا اِس کرکے وی سی کِہ اِتھے ساںجھے پںجّابی وِرسے نُۄں مذبُۄری دِییاں لِیکاں تۄں اُپر اۄ-ٹھّ کے گائِیا٬ سمجھِیا جاںدا سی۔ نہِیں تاں پاکِستان وِچّ پںجّابی ادب دی ہالت اِہ ہَے کِہ اُہ ہِںدُّۄ-سِکھّ کلمکاراں نُۄں ہریک چۄݨ سمیں چِمٹے نال چُکّ کے باہر رکھّ دِںدّے ہن۔ اُتھے گائِکی لئی اتے سِلیبساں وِچّ لائُݨ لئی مُسلمان پںجّابی ادِیباں نُۄں ہی چُݨِیاں جاںدا ہَے۔ اِس ترہاں دے تُئسّبی ماہَۄل وِچّ مذلِس دا ہۄکا بہُت مائنیکھیذ ہۄ جاںدا ہَے۔ اسِیں شُکر کر رہے ساں کِہ اجّ ربّ-سببِّیں مذلِس جُڑن دے دِن دا مَۄکا-میل ڈھُک گِیا سی۔

“آپ وکت پر ہی پہُںچّ جائیںگے ناں؟ ہم نیں پُۄرے اِںتذامات کر لِیئے ہَیں٬ شِدّت سے ویٹ کر رہے ہَیں آپ کی۔” پِلاک دی ڈائِرَیکٹر سائِستا نُذہت پھۄن راہِیں سانُۄں وار وار تاکِید کر رہی سی۔ اُس دے اجِہے ماݨ دا اِہتِرام کرنا بݨدا سی۔ پںجّاب اِںسٹِیچِئۄُٹ آپھ لَیںگُۄئیج٬ آرٹ اَیںڈ کلچر (پِلاک) والِیاں دا اُںج وی ساڈے اُتے اِکّ وِشیش اہِسان سی۔ پہِلے دِن تۄں ہی اُنہاں
اے۔ سی جپانی کۄسٹر گڈّی٬ سݨے ڈرائِور جاوید ہۄراں دے٬ ساڈے ہوالے کِیتی ہۄئی سی۔ لاہَۄر دے چپّے چپّے تۄں واکف جاوید ڈرائِور دے نال نال گائیِڈ دا پھرذ وی نِبھاء رِہا سی اتے لۄڑ پَیݨ تے پھۄٹۄگْراپھر دا کمّ وی سار دِںدّا سی۔ امِیر سرکاری سںسّتھا پِلاک دی کھُۄبسُۄرت اتے ذہِین ڈائِرَیکٹر نیں ساڈی ریڈِیئۄ رِکارڈِںگّ٬ کھاݨے دی دائوت٬ گائِکی دی مہِپھل اتے لاہَۄر تۄں باہر دے سَیر-سپاٹے دا ذِمّاں وی آپݨے سِر لِیا ہۄئِیا سی۔ وی۔ آئی۔ پی۔ لۄکاں والا ماݨ-ستِکار بھلا ساڈے ورگے آم بںدِّیاں نُۄں کَۄݨ دِںدّا ہَے؟ اسِیں نُذہت ہۄراں دی گلّ نُۄں توجّۄ دیݨ تۄں کُتاہی کِویں کردے؟

مکسُۄد ساکِب ہۄراں دے پْرکاشن ہائۄُس وِچّ کہاݨی بارے چرچا کھتم کرن پِچھّۄں اسِیں دُبِدھا دے مکّڑجال وِچّ پھسے کھڑھے ساں۔ جِویں کہِںدّے ہن دُبِدھا دا دارُۄ ہَے کرم اتے اسِیں اِہۄ راہ چُݨِیاں کرم کرن والا۔

“گڈّی تۄر جاوید۔” کہِکے اسِیں تُر پئے۔ تُردِیاں آپے ہی پھَیسلا ہۄ گِیا کِہ اِکّ جھلک نذم ہۄراں دی مذلِس دی ویکھاںگے اتے پھِر تھۄڑھی دیری نال پِلاک چلے جاواںگے۔

کِسے مُکدّس جگہا وِچّ جاݨ واںگ اسِیں کمرے دے باہر ہی جُتِّییاں اُتارِییاں اتے اںدّر داخِل ہۄئے۔ ٹاویں ٹاویں لۄک پہُںچّے ہۄئے سن اتے بڑے اِتمِینان نال گلِیچے اُتے بَیٹھے سن۔ پُراݨی ترذ دِییاں ہویلِییاں واںگُۄں اُچی چھتّ والا درمِیانے آکار دا کمرا سی۔ لمّی ڈۄر نال لٹکدے دۄ شیڈ-لَیمپ ہلکی جِہی رَۄشنی پھرش ولّ سِٹّ رہے سن٬ جِویں کَیلںڈّراں وِچّ کِسے سںتّ-ولی دے ہتھّۄں کِرپا دِییاں تیجسّوی کِرناں نِکلدِییاں وِکھائیِیاں ہُںدِّییاں ہن۔ کمرے نُۄں گھر دے دُۄجے ہِسّے نالۄں نِکھیڑن لئی تاݨے مہِین پردے دی اۄٹ وِچّ تِنّ چار لڑکِییاں اتے اَۄرتاں نِیویں جِہے تختپۄش اۄ-تّے بَیٹھِییاں آپݨی دُنِییاں وِچّ مست سن۔ ساڈے پاسے بَیٹھی سںگّت وِچّ پروِین ملِک اتے نسرِین اںجُّم بھٹّی تۄں اِلاوا دۄ میماں وی شامِل سن۔ گُلاب جل دی بھِنّی بھِنّی کھُشبُۄ نال رہسّمئی ماہَۄل ہۄر تلِسّمی جاپݨ لگّا۔

ساڈی کھاتِر نذم ہُسَین سئّد ہۄراں نیں وکت تۄں پہِلاں ہی کمرے `چ پْرویش کِیتا۔ دۄنے ہتھّ جۄڑی پۄلے پۄلے کدم چُکدا اُہ کمرے دی اِکّ نُکّر وِچّ آپݨے تکِیئے کۄل آ کھڑھا ہۄئِیا۔ سانُۄں ادب دیݨ لئی اُہ ہریک ڈَیلِیگیٹ نُۄں گلوکڑی پا کے مِلِیا۔ اپݨتّ نال اسِیں اُس دے دُیالے نیڑے ڈھُک کے بَیٹھ گئے۔ جاݨ-پچھاݨ دے نال نال نِکِّییاں نِکِّییاں گلّاں چھِڑِییاں۔ پْرۄ۔ پْرِیتم سِںگھّ دی سِہت کِویں ہَے؟ کہاݨِیکار پْرْریم پْرکاش اجّ-کلّہ نواں کی لِکھ رِہا ہَے؟ بلدیو سِںگھّ سڑکناما دا شہِیدے-آذم بھگت سِںگھّ دے جِیون تے ادھارِت ناول ۄستِلُج وہِںدّا رِہا‘ نُۄں پاٹھکاں دا ہُںگّارا کِنّا کُ مِلِیا؟ پںجّابی ساہِت اکادمی دِلّی دا چَۄداں ذِلداں وِچّ لِکھوائِیا پںجّابی ساہِت دا اِتِہاس کِنّا کُ پائیدار ہَے؟ چڑھدے پںجّاب دے تالے-بِلماں دی نوِیں پِیڑھی مدھّکالی کلاسکی ساہِت وِچّ کِنّی کی دِلچسپی لَے رہی ہَے؟ اجّ سارا دِن دۄہاں پںجّاباں دی کہاݨی بارے کِہڑِییاں گلّاں نِتّر کے ساہمݨے آئیِیاں؟ اتے ہۄر کئی کُجھ۔ اِس نال پتا لگِّیا کِہ نذم ہُسَین سئّد دِییاں ادبی دِلچسپِییاں دا دائِرا کِنّا وسِیہ ہَے۔

اُس پھکِیری اںدّاذ والے بھلے پُرش وِچّ ناں تاں وِدوتا دا کۄئی تکُبّر ہَے اتے ناں ہی ناچِیج کہائُݨ دا پْرپںچّ۔ اُہ تاں آپݨے کرم نال اِکسار اتے ذِںدّگی دِییاں اِلاہی برکتاں نال رُۄہ تکّ رجِّیا جِیء جاپدا ہَے۔ انُشاسنی بیپرواہی اُس دے ہریک کارج وِچۄں جھلکدی ہَے۔ دُنِییاں تۄں اٹںکّ کِسے خانگاہی سُۄفی دی تھاں اُہ آدھُنِکتا دی ذمِین اُتے کھڑۄ کے آپݨے وِرسے دے کھذانے نُۄں کھۄجݨ والا جِئۄڑا ہَے۔ اُس دِییاں ۄسیدھاں تے ساراں‘ اُس دے خُۄن وِچۄں کشِید کے نِکلدِییاں ہن۔ اُس دے کْرِشن-رںگّے مُکھّ اُتۄں لگن اتے ابھِیاس دی آبھا ساف جھلکدی ہَے۔

اسِیں آپݨی کاہل دا ذِکر کِیتا تاں نذم ہۄراں سانُۄں شربت پِیݨ تکّ مذلِس دی جھلک ویکھ جاݨ لئی مُہبّتی اِسرار کِیتا۔ ہارمۄنِیئم کۄل آ بَیٹھے گُلام مُہمّد چاںد نُۄں سُر چھیڑن لئی اِشارا ہۄئِیا۔ اُس نیں الاپ لَے کے نانک-باݨی وِچۄں بۄل اُچارے: مۄتی تاں مںدّر اُۄسرہِ۔۔ ۔۔

پھِر بُلہے شاہ دا کلام ۄکی جاݨا مَیں کَۄݨ’ گائِیا۔ سںگّت اُتے جِویں کۄئی جادُۄ دھُۄڑِیا گِیا۔ وذد وِچّ سِر جھُۄمݨ لگّے۔ کمرا سُراں٬ بھاواں اتے رمذاں نال بھر گِیا پْرتِیت ہۄئِیا۔

اجِہے ادبی ماہَۄل وِچۄں اۄ-ٹھّ کے جاݨا تاں گُناہ ورگی گلّ سی٬ جِویں کۄئی ٹِکی رات وِچّ درکھت نُۄں جھںجّۄڑ کے ادھ-سُتِّییاں چِڑِییاں نُۄں اُڈا دیوے۔ آپݨی کاہل ہُݨ چُبھ رہی سی۔ اکھے٬ ستّ دِن تے اٹھّ میلے٬ نی گھر جاواں کِہڑے ویلے۔ کاہل نیں جِویں ساڈا چَین اتے سہِج جھمُٹّ مار کے کھۄہ لِیا ہَے۔ ورتمان دی گھڑی مانݨ دی تھاں کِدھرے اگاںہ بھجّے جا رہے ہاں۔ اِکبال کَیسر نیں کاہلی نال جیبھ وِچۄں مۄبائِل کڈھِّیا اتے نمبّر ویکھ کے مُیاپھِینُما چیہرا بݨائُںدِیاں کال سُݨن لئی درواذے ولّ اہُلِیا۔ ذرُۄر اِہ کال نُذہت ہۄراں دی ہی ہۄویگی۔ اسِیں سارِیاں ٹھِیک اںدّاذا لائِیا۔

نذم ہۄراں تۄں کھِما لَے کے اسِیں وی باہر نِکلے۔ جاوید پہِلاں ہی بَیٹن پھڑھ کے دَۄڑن والِیاں واںگُۄں گڈّی سٹارٹ کری کھڑھا سی۔ سہِج دی دہِلِیذ ٹپّ کے اسِیں کاہلی دے کھمبھّاں اُتے جا بَیٹھے۔ اگّۄں پِلاک والے سچمُچّ ہی اڈِّییاں چُکّ کے اُڈِیک رہے سن۔ اسِیں تپدے پَیرِیں اُنہاں دے لۄک وِرسے نُۄں پیش کردے مِئۄُذِیئم دا بھلوانی گیڑا کڈھِّیا اتے واہۄداہی اَیپھ۔ اَیم۔ ریڈِیئۄ دے سٹُۄڈِیئۄ ولّ نُۄں بھجّے۔

“سامِین٬ گُسّے `چ آ کے اساں نُۄں چھڈّ نئیِںئۄ جاݨا٬ کھُدا-کسم پْراہُݨے برُۄہاں تے آ کھلے نیں٬ لئۄ جی اُہ تاں میرے لاگے آ بَیٹھے نیں٬ آپݨِیاں دی کھُشبُۄ نال سٹُۄڈِیئۄ بھر گِیا اے٬ مُہبّتی جِییاں دے بۄل سُݨۄگے تاں اُہ کھُشبُۄ تُساں تکّ وی اپّڑ پئیگی۔ آئۄ جی پھِر سُݨِیئیں مہِماناں دِییاں گلّاں-باتاں۔۔ ۔۔” پْرۄگرام دے سںچّالک الی ارشد مِیر نیں سرۄتِیاں نُۄں ورچائِیا۔ لگدا سی اُہ چِرۄکا بھارتی پںجّاب تۄں آئے مہِماناں نُۄں مِلائُݨ دا وائدا کر چُکِّیا سی۔ ساڈے وکت سِر ناں پہُںچّ سکݨ کرکے اُس نُۄں سَۄ گپّ-جھُۄٹھ مارنے پئے سن۔ ہُݨ اُہ تسلّی نال بۄل رِہا سی۔ مِیر کاہدا اُہ تاں آپݨے فن دا پِیر سی۔ ساڈِییاں کہاݨِییاں دی گلّ کردا کردا اُہ الف لَیلا دی شہریاد دِییاں کتھاواں ولّ نِکل تُردا۔ کِدھرے یُۄنانی ساہِت ولّ گیڑی مار آئُںدا۔ وِچّ وِچ سائِستا نُذہت کۄئی پِیاری جِہی ٹِپّݨی کر دِںدّی۔ اُس دے مُۄںہۄں شبد سچمُچّ مۄتِییاں واںگ کِردے سن۔ اُس دی پںجّابی ذُبان وِچّ اُردُۄ والی رںگّت اتے نفاست سی٬ نال ہی کمپِّیئرِںگّ دا ہُنر وی۔ اِس پکھّۄں پاکِستانی کمپِّیئرر سارے ہی چڑھدے تۄں چڑھدے ہن۔ میری اِہ دھارنا بائد وِچّ بی۔ بی۔ سی۔ دے ستھانک چَینل `چ افذل ساہِر نال گلّبات کردِیا اتے ٹی۔ وی۔ دے آپݨا چَینل لئی اِںٹروِئۄُ دَۄران اَیںکر نائِلا نُۄں سُݨدِیاں ہۄر وی پکّی ہۄ گئی۔ سٹُۄڈِیئۄ وِچّ میرے نال بَیٹھا ستِیش ورما وی چڑھدے پںجّاب وِچّ سںچّالن دے کھیتر دا کھبِّیکھان کہائُںدا ہَے پر اُس دا بۄل-چال دا لہِذا گلّباتی اتے دھڑکدی-مچلدی ذِںدّگی نال لبریذ ہۄݨ دی تھاں اکادمِک کِسم دا ودھیرے ہُںدّا ہَے۔

ساڈے دُۄجے پُۄر دی رِکارڈِںگّ شُرُۄ ہۄئی۔ پہِلے پُۄر `چ بھُگت چُکّے مَیں اتے بلدیو سِںگھّ سڑکناما تفرِیہ لئی باہر نِکلݨ لگّے تاں اِکٹھّے ہی کئی پھائِر سُݨے۔ اسِیں ٹھٹھمبّر کے تھائے جام ہۄ گئے۔ ۄسرکاری ادارا ہَے کِتے کۄئی۔۔ ۔۔ ’ کُجھّ ماڑا واپرے ہۄݨ دے انُمان وِچّ شکّ دے گھۄڑے دَۄڑائُںدے اسِیں اِکّ دُۄجے ولّ جھاکے۔

“ڈرۄ مت سردار جی٬ کۄئی بمبّ-ومبّ نہِیں چلے٬ ییہ تۄ اِدھر بگل والی سَیلِیبریشن گرائُںڈ میں پٹاکے بج رہے ہَیں؛ چلۄ دِکھائۄُں آپ کۄ بھی۔ َۄ اِکّ ہِجاب پہِنی کھڑھی خُۄبسُۄرت مُٹِیار نیں ساڈا دِل دھرائُںدِیا اُپر چھتّ تے جاݨ دا اِشارا کِیتا اتے اگّے ہۄ کے آپ وی پَۄڑِییاں چڑھن لگّی۔ اۄ-چّے چڑھ کے ویکھِیا تاں سچمُچّ پرہے آتشباذی ہۄ رہی سی۔ ساڈا ساہ `چ ساہ آئِیا۔

“تُسِیں وی اَیتھے۔۔ ۔ ? َۄ ڈر تۄں مُکت ہۄ کے بلدیو سِںگھّ سڑکناما نیں بِیبی نال ساںجھ پائُݨ لئی پہِلا کدم چُکِّیا۔ ہِجاب `چۄں جھاکدے ہِرنۄٹڑے نَیݨاں نیں شائِد اُس اںدّرلے مجاذی انار نُۄں پلِیتا لا دِتّا سی۔ ہلچل تاں میرے اںدّر وی گھٹّ نہِیں سی ہۄئی پر اُسدا ہِجاب ڈر دا تمبُّۄ بݨ کے میری سۄچ اُتے تݨ گِیا سی۔ اُہ مُٹِیار اِنی تُئسّبی نہِیں سی جِنّی اسِیں ہِجاب ویکھ کے سمجھی سی۔ چھیتی ہی اُہ اُردُۄ تۄں ٹھیٹھ پںجّابی ولّ آ گئی۔ جدۄں اُسنے دسِّیا کِہ پںجّاب یُۄنِیورسِٹی لاہَۄر تۄں اںگّریذی دی اَیم۔ اے۔ اتے پِلاک وِچّ بھاشا افسر ہَے تاں مَینُۄں جاپِیا اسِیں اَیویں ہی اُسنُۄں لِیکۄں دُۄجے پاسے دی مدھّیُگی اَۄرت سمجھ بَیٹھے ساں٬ اُہ تاں نویں یُگّ دے ہاݨ دی مُٹِیار سی۔ واکپھی سچّمُچّ لِیکاں ٹپّݨ لئی کِنّی سہائی ہُںدّی ہَے۔

“کِئۄں ویکھے پھِر ہُسن دے بمبّ چلدے؟ ہۄ-گی ناں وڈّے ڈاکدار دی گھُگّی گھَیں۔ َۄ مُٹِیار دے پرہے تُر جاݨ پِچھۄں سڑکناما نیں میرے ولّ رمذی تکّݨی سِٹّہی۔

اِنے نُۄں ڈَیلِیگیٹاں دا دُۄجا پُۄر وی رِکارڈِںگّ کرا کے اُپر چھتّ `تے آ گِیا۔ اِتھے ہی پِلاک والِیاں ولّۄں رات دے کھاݨے اتے سںگِّیت دی مہِپھل دا پْربںدھّ سی۔

چھتّ دے اِکّ پاسے کھُلّہا-ڈُلّہا ہال سی جِہڑا چھتّ والے پاسِئۄں بِن-کںدھّۄں ہۄݨ کرکے وراںڈے دی ترہاں سی۔ اِتھے سائیِں مُہمّد الی گائُݨ دا بِسمِلا کرن لئی ساڈی ہی اُڈِیک وِچّ سی۔ اسِیں مُذرا ویکھݨ والِیاں واںگ چِٹّے تکِییاں نال ڈھاسݨا لا کے گلِیچے اُتے سج گئے۔ سائیِں نیں آپݨا دۄتارا سُر کِیتا۔ گائِکی وجۄں تاں ہۄویگا ہی اُہ تاں ناں اتے شکل تۄں وی لۄک-گائِک جاپدا سی۔ لاہَۄر دی اِلِیٹ لِیک تۄں مُۄلۄں ہی دُۄجے پاسے کھڑھا دِسدا سی سائیِں۔ کھُلّہی-ڈُلّہی کالی کمِیذ-سلوار٬ سِر اُتے گۄل وٹّدار پگّ٬ لمّے والاں دِییاں باورِییاں پِچھّے دھَۄݨ تے سِٹِّییاں ہۄئیِیاں۔ گل وِچّ ونّ-سںوُّنے رںگّدار مݨکِیاں والِییاں مالاواں اتے پِنِّییاں دے ہیٹھلے ہِسّے اُتے بنّہے گھُںگّرُۄیاں دے بھاری گُچھّے۔ اُس دے دۄتارے نُۄں وی وڈّی ہری جھالر لگّی ہۄئی سی جِسدا ہیٹھلا گۄٹیدار کِنارا ڈُۄںگھے سۄتے لِشکدی بِجلی واںگ جھلکارے ماردا سی۔ کھُدا دی بںدّگی دا الاپ لَیݨ تۄں بائد اُسنے بُلہے شاہ دی کاپھی دے بۄل اُچارے: کی جاݨا مَیں کَۄݨ۔۔ ۔۔ اںتّرا بۄل کے اُہ نچدا اِکّ سِرے تۄں دُۄجے ولّ جاݨ لگِّیا۔ اڈِّییاں دی دھمکار اتے گھُںگّرُۄیاں دی چھݨکار دھرتی نُۄں کمبّݨِییاں چھیڑن لگّی۔ مسالچِییاں واںگ اِکّ مُںڈّا بھجّ بھجّ سائیِں دے مُۄںہ اگّے مائیِک رکھّݨ دا یتن کرن لگّا٬ پر اُس دے برابر مِکّݨا اَۄکھا سی۔ سائیِں نیں مائیِک ہٹا دِتّا۔ ہُݨ اُہ آپݨے پُۄرے لۄک-رںگّ وِچّ سی۔ اِہ اُسدا سہی آپݨا پاسا سی۔ وذد وِچّ آئِیا کئی وار سائیِں ایدھر-اُدھر وی نِکل جاںدا:

اِشک آکھدا جھُگّے نُۄں کی کرنا٬

ایہنُۄں بال کے سیکݨا چاہِیدا اے۔

“اَیسے رلاء نٔہِیں کرنا ساںئی جی٬ کھالس سُۄفی کلام ہی رکھّݨا ایں۔ َۄ سائِستا نُذہت ٹۄک کے اُس نُۄں پھِر اسلی ٹْرَیک اُتے لِیأںدی۔ اُہ جھٹّ منّ وی لَیںدا کِئُںکِہ اِس ترہاں دی لۄک-گائِکی تاں پاکِستان وِچّ وی ہُݨ سرکاری ادارِیاں دی ہی مُتھاج سی۔

مِکسِںگّ دے اِس یُگّ وِچّ مںڈّی دِییاں کدراں-کِیمتاں ولّ پِٹھّ کرکے لِیک دے دُۄجے پاسے کھڑھے رہِݨا ہَے تاں بہُت اَۄکھا٬ آپݨے جھُگّے نُۄں بال کے سیکݨ والی گلّ ہی سی٬ پر اِشک وِچّ وِرلے لۄک اِہ وی کر ویکھدے ہن۔ نذم ہُسَین سئّد واںگ سائی وی تاں اِہۄ کر رِہا سی۔ اِہ ویکھ کے من نُۄں تسلّی ہۄئی کِہ چلۄ وِچلے ہی سہی پر کُجھّ تاں سن جِہڑے لِیکۄں ساڈے والے پاسے اجے وی سابت کدمِیں کھڑھے سن۔

 

 

پںجّابی کھۄجگڑھ: اِکّ ہُسِین سُپنا

پیٹ-پُۄجا تاں پشُ اتے جانور وی کردے ہن۔ کُدرتی آویش (اِںسٹِںکّٹ) ادھِین سںتّان پَیدا کرکے نسل وی اگّے ودھائُںدے ہن۔ اُںج تاں منُکھّ وی اِہۄ کُجھّ کردا ہَے پر سِرپھ کُدرتی آویش کرکے نہِیں سگۄں سُپنِیاں دی پُۄرتی کھاتر وی۔ اِہی گلّ منُکھّ نُۄں پْراݨی جگت دی سرداری ولّ لَے گئی ہَے۔ اِہ خِیال میرے من وِچّ پںجّابی کھۄجگڑھ اۄ-تّے پہِلی جھات پائُںدِیاں آئے۔

لاہَۄر تۄں کسُۄر ولّ جاںدِیاں پھِرۄذپُر رۄڈ تے راہ وِچّ اِکّ پِںڈّ للِیاݨی آئُںدا ہَے۔ اُس دی ہدّ وِچّ پَیںدا ہَے پںجّابی کھۄجگڑھ۔ اِکّ بھر وگدی نہِر دے کِنارے شاںت جِہی تھاں٬ آلے-دُیالے جرکھیذ بھۄئیں وِچّ ہُلارے لَیںدِییاں بھرپُۄر پھسلاں اتے وِچالے ستّ-اٹھّ کِلّے ذمِین وِچّ کھڑھی اِکّ آم جِہی٬ پر کھاس اِمارت٬ جِویں کۄئی جۄگی اِکاںت وِچّ تپسِّیا لئی آݨ بَیٹھا ہۄوے٬ اِہ اِمارت تپسِّیا لئی ہی تاں ہَے۔ پںجّابی بھاشا٬ ساہِت٬ سبھِیاچار دے کھۄجی کرِیا کرنگے اِتھے بَیٹھ کے تپسِّیا۔ اِمارت دے وِچکار اِکّ اُچی چھتّ والا ہال کمرا جِس وِچّ کُجھّ ہۄر کمرے کھُلہدے ہن۔ سُپنا اِہ ہَے کِہ اِکّ کمرے وِچّ لائِبریری ہۄویگی٬ دُۄجے وِچّ کمپِّئۄُٹر لَیب٬ تِیجے وِچّ پڑھن ہِت میج-کُرسِییاں٬ چَۄتھے وِچّ ارام کرن لئی بِسترے اتے نیڑے ہی اِکّ رسۄئی۔ وِچکارلے ہال وِچّ لگّے سۄپھِیاں اُتے بَیٹھ کے ساہِتکار اتے وِدوان لۄک وِچار-چرچا کرِیا کرنگے۔ دُنِییاںداری دے جھںجّٹاں تۄں مُکت ہۄ کے اُہ اِتھے اِکاںت وِچّ پںجّابی بۄلی٬ ساہِت اتے سبھِیاچار دے وِکاس دِییاں باتاں پائِیا کرنگے۔ آپݨے مذہباں اتے لِپِّییاں دے بکھیڑِیاں تۄں اُپر اُٹھ کے ساںجھی پںجّابی رہِتل دے سمُںدّر نُۄں رِڑکِیا کرنگے۔ اِمارت دے پِچھواڑے اِکّ نِویکلی کِسم دی بگِیچی ہۄویگی جِس وِچّ اُہ سارے رُکھّ-بُۄٹے ہۄݨگے جِنہاں دا ذِکر مدھّکالی کلاسِک پںجّابی ساہِت وِچّ مِلدا ہَے۔ اِہ ہُسِین سُپنا لِیا ہَے اِکبال کَیسر نیں جِہڑا پںجّابی کھۄجگڑھ دا ڈائِرَیکٹر وی ہَے۔ کَیسر دا اِہ سُپنا ساڈے آدھُنِک کال دے وڈّے سُپنساج گُربکھش سِںگھّ پْرِیتلڑی ورگا ہی ہَے جِسنے پْرِیت نگر وسا کے دم لِیا سی۔

کئی لۄک مُںگّیری لال واںگ ہُسِین سُپنے کیول لَیںدے ہن پر اُنہاں دے پلّے اُدم نہِیں ہُںدّا٬ جِویں کہِںدّے ہن کِہ ییہ اَۄر بات ہَے کِہ تامِیر ناں ہۄ ورنا ہر ذِہن میں کُش تاج مہِل ہۄتے ہَیں۔ اُدمِییاں اتے جنُۄنِییاں دے سُپنے تاج مہِل بݨ کے ساکار ہۄ اُٹھدے ہن۔

اُںج پںجّابی کھۄجگڑھ دا سُپنا وی اجے پُۄری ترہاں تامِیر ہۄݨا ہَے۔ اجے لِںکّ رۄڈ بݨنی ہَے٬ بِجلی دا پکّا اِںتذام کرنا ہَے۔ ساجۄ-سمان آئُݨا ہَے۔ آس اِس کرکے بجھدی ہَے کِئُںکِہ کھۄجگڑھ ٹرسّٹ دے مَیمبر ہمبھّلا مارن جُٹے ہۄئے ہن۔ اُنہاں دے مُڈھلے کدماں دی ٹھُمّ-ٹھُمّ ہی دھِیر بنّہائُݨ والی ہَے۔ اُنہاں دے چاواں٬ اِچھاواں اتے پْریرناواں نُۄں اِکّ چُٹکی بھر کمّ راہِیں ماپݨا ہۄوے تاں پںجّابی کھۄجگڑھ دی اِمارت دے مُکھّ درواذے اتے بُۄہے-بارِییاں اُتے جھات پا لَیݨی ہی کاپھی ہَے۔ اِہ سارا کُجھّ پںجّابی کہاݨی دے اُچ-دُمالڑے کتھاکار کُلوںتّ سِںگھّ وِرک دے گھرۄں لِیا کے لائِیا گِیا ہَے۔ سںتّالی تۄں بائد وِرک پرِوار دی ہویلی دے نویں مالکاں نیں اُسنُۄں آپݨے انُسار وِئُںتݨا شُرُۄ کر دِتّا سی۔ اِکّ دِن اجِہا وی آئِیا کِہ وِرک دے گھر دے بُۄہے-بارِییاں تکّ پٹّے جاݨ لگّے۔ کھۄجگڑھ دے سُپنساجاں نُۄں بھِݨک پئی تاں اُہ آپݨی ادبی وِراست نُۄں سمبھّال کے لَے آئے۔ ہُݨ اِہ بُۄہے-بارِییاں سانُۄں رہِںدّی ہیاتی تکّ وِرک دی نِشانی بݨ کے دِسدے رہِݨگے۔

اِکبال کَیسر نُۄں سُپنا لَیݨ اتے نیپرے چاڑھن لئی کِنّی کُ اگّ پھکّݨی پئی ہَے اِس دا کۄئی پاراوار نہِیں۔ سال 2002 وِچّ مَیں پہِلی وار اُسنُۄں لںڈّن وِکھے ہۄئی وِشو پںجّابی کانپھرںسّ وِچّ مِلِیا ساں۔ اُس سمیں تکّ اُسدی پْرسِدھّ اِتِہاسک پُستک ۄپاکِستان وِچّ سِکھّاں دے اِتِہاسک پوِتّر استھان (1998) چھپ چُکّی سی۔ کُجھّ مُہتبر مُسلمان ادِیباں دی اِکبال کَیسر پْرتی نفرت اتے ساڑا کِنارے تۄڑ کے وہِ رِہا سی۔ گُسّے وِچّ اُہ اُس لئی بھارت دا جاسُۄس اتے اتّوادی سِکھّاں دا ایجںٹّ ورگے لُۄہ دیݨ والے وِشیشݨ ورتݨۄں وی گُریج نہِیں سن کردے۔ پر دُۄجے پاسے پرواسی سِکھّاں نیں اُس نُۄں اکھّاں تے بَیٹھائِیا ہۄئِیا سی۔ پاکِستان وِچلے گُردُیارِیاں دِییاں دُرلبھّ تسوِیراں اتے دستاویذی اِبارت والی پُستک ہتھّۄں-ہتھّ وِک رہی سی۔ جِس گُردُیارے وِچّ وی اِکبال کَیسر دا سنمان ہُںدّا اُتھے پَۄںڈاں-ڈالراں دا مِیںہ ورہ پَیںدا۔ پر نال ہی دۄکھِییاں دے اگݨ-باݨاں دی بُچھاڑ ہۄر تِکھّی ہۄ جاںدی کِہ اُہ گُرُۄ گھراں نُۄں سنّہ لائی بَیٹھا ہَے۔

اُستۄں بائد مَیں اِکبال کَیسر نُۄں ہُݨ اپْرَیل 2008 وِچّ مِلِیا۔ اُس دی جِیون-شَیلی اتے پرِوار دی رہِݨی-بہِݨی تۄں مَینُۄں اُہ سادھارن مدھّورگی بںدّا ہی جاپِیا۔ بِدیشی پَۄںڈاں-ڈالراں دی چمک اُسدے پرِوار دے چِہرے دا نُۄر بݨی نذر نہِیں آئی۔ ہاں پںجّابی کھۄجگڑھ دی بُنِیاد وِچّ بِدیشی مائِیا دا یۄگدان ذرُۄر پْرتکھّ دِسدا ہَے۔ ساڑاوادِییاں دے مُۄںہ اجے وی بںدّ نہِیں ہۄئے۔ اُنہاں نُۄں اُہ کھۄجگڑھ ٹرسّٹ دی اۄٹ وِچّ نِجّی جائِدات بݨا رِہا نذر آئُںدا ہَے۔ پر اِکبال کَیسر ہُݨ اجِہِییاں تۄہمتاں نُۄں پاسے نال مل کے پرہے سِٹّ دِںدّا ہَے۔ پھِر وی اِہ سارا کُجھّ بںدّے نُۄں اںدّرۄں تاں تۄڑدا ہی ہَے۔ اِکّ دِن ننکاݨا ساہِب نُۄں جاںدِیاں تلوِںدّر دی ہاسے ہاسے وِچّ اِکبال کَیسر بارے کِیتی ٹِپّݨی آپݨے اںدّر کئی کُجھّ چھپۄئی بَیٹھی نذر آئی۔ تلوِںدّر نیں کَیسر دے ادھّے سِر تکّ پہُںچّے گںجّ٬ پکرۄٹ چِہرے اتے سُنِّییاں اکھّاں ولّ ویکھدِیاں کِہا سی٬ “کَیسر ساہِب٬ اُمرۄں تے ساڈے ہاݨی نیں پر بھا دا مِیٹر کُجھّ جِیادا چلّ گِیا ہۄئِیا اے۔ َۄ

اِکبال کَیسر نُۄں “جۄبنَۄ چلے جاݨ دا ڈر شائِد اِس کرکے نہِیں کِئُںکِہ اُسنُۄں کھۄجگڑھ دے رُۄپ وِچّ سُپنے والا “شہَُۄ مِل گِیا ہَے۔ اِس دا اَیلان اُسنے ڈھۄل وجا کے 19 اپْرَیل نُۄں کھۄجگڑھ وِکھے کروائی گئی پہِلی بابا پھرِید کانپھرںسّ وِچّ کِیتا۔ اِنی کُ گلّ اُہ جاݨدا ہَے کِہ گلّاں دی تھاں کمّ بۄلے تاں آواذ دُۄر تکّ پہُںچّدی ہَے۔

کمّ سچِّیمُچِّیں بۄلِیا۔ نہِر تۄں تھۄڑھاں ہٹواں اِکّ وِشال چھترِینُماں تمبُّۄ کھۄجگڑھ دے وِہڑے وِچّ لگِّیا ہۄئِیا سی۔ اُچی بݨائی کھُلّہی-ڈُلّہی سٹیج اُتے دس کُ شاہی کُرسِییاں ڈٹھِّییاں ہۄئیِیاں سن۔ شاندار کالِین اُتے ڈھائی تِنّ سَۄ کُرسِییاں لا کے سرۄتِیاں/درشکاں دے بَیٹھݨ لئی سۄہݨا اِںتذام کِیتا ہۄئِیا سی۔ اِہ سبھ کُجھّ ویکھ کے میرے اںدّرۄں دھُڑکُۄ بۄلدا٬ “لاہَۄر تۄں چالی کِلۄمِیٹر دُۄر اِتھے کھیتاں وِچّ اَینے ادِیب لۄک کِتھّۄں آئُݨگے؟ َۄ دِن دے باراں وجے تکّ کھالی پںڈّال بھاں-بھاں کردا دِسدا رِہا۔ پر کھۄجگڑ دے ٹرسّٹی اِس گلّۄں بیدھِیان بڑے بھرۄسے نال کمّی رُجھّے ہۄئے سن۔ پھِر ہَۄلی ہَۄلی پھرکھںدّا لۄدھی اتے شاہباج ملِک ورگے نامور ادِیب پہُںچّݨے شُرُۄ ہۄئے اتے دۄ وجے تکّ پُۄرا پںڈّال بھر گِیا۔ جے پہُںچّݨ والِیاں وِچّ سابکا اَیم۔ اَیل۔ اے۔ چَۄدھری منجُۄر اہِمد٬ پںجّاب دی نوِیں بݨی اَیسمبّلی دا کِرت مںتّری اشرف سۄہݨا اتے سبھِیاچارک ماملِیاں دا مںتّری کھاجا ساد رپھِیک شامِل سن تاں نال ہی نیڑلے پِںڈّاں دے اُہ لۄک وی سن جِنہاں نیں اںتّ سہی مائنِیاں وِچّ پںجّابی دی ترکّی دا ذِمّا اۄٹݨا ہَے۔

اِکبال کیسر دا سُپنا ٹھِیک ڈھںگُّۄر مار گِیا سی٬ دھرتی دی ہِکّ پاڑ کے باہر نِکلݨ سمیں کرُتّی بارش نال کرںڈّ ہۄݨۄں بچ گِیا سی٬ جیٹھ-ہاڑ دِییاں ساڑوِییاں دھُپّاں وِچّ لُۄس کے وی پُۄری ترہاں جھُلسݨۄں بچ گِیا سی اتے ہُݨ سبھ دِییاں اکھّاں ساہویں نرمے دی بھرپُۄر پھسل واںگ آپݨے چَۄڑے پتِّیاں نال دھُپّ رۄک کے دھرتی ماں دا کلیجا ٹھار رِہا سی۔ سارے مُکت-کںٹھّ نال اِکبال کَیسر دے سُپنے دی لمّی ہیاتی لئی دُیاواں کر رہے سن۔

شام دے پںجّ وجے تکّ بابا پھرِید بارے نِٹھّ کے وِچار-چرچا ہۄئی۔ آم لۄکاں نیں بۄلݨ والِیاں نُۄں رجّ کے داد دِتّی۔ اںتّ بابے نانک بارے اگلی کانپھرںسّ کروائے جاݨ دے اَیلان نال کانپھرںسّ تاڑِییاں اتے جَیکارِیاں نال سمپُّۄرن ہۄئی۔

سُپنے دے ذشن لئی پتا نہِیں کَۄݨ ڈھۄلی لَے آئِیا سی۔ میرے ورگے جِنہاں نُۄں بھںگّڑے دا سٹَیپّ وی نہِیں لَیݨا آئُںدا سی٬ نیں بِن-پِیتِیاں بھںگّڑا پائِیا۔ پھیر اُہی ستھِتی بݨ گئی٬ اکھے پائۄ بۄلِییاں کرۄ چِتّ راجی سڑدِیاں نُۄں سڑ لَیݨ دِئۄ۔ سُپنے دی اِہ دھمکار پتا نہِیں کِتھّۄں تکّ پہُںچّی ہۄویگی اتے لاہَۄر `چ بَیٹھے کِنّے ساڑاوادی ادِیب سڑ کے کۄئِلے ہۄ رہے ہۄݨگے پر سُپنساج اِہۄ جِہِییاں گلّاں دی بھلا کدۄں پرواہ کردے ہُںدّے ہن؟

 

کسُۄر دی ذِیارت

جِویں گِݨویں دِناں لئی پیکِیں آئی دھی-دھِیاݨی کاہلی نال آںڈھ-گُیاںڈھ اتے تائِیاں-چاچِیاں دے گھرِیں ہاذری لُیائُںدی پھِردی ہۄوے٬ ساڈا ہال وی کُجھّ اِہۄ جِہا ہی سی۔ چاہُدے ساں پںجّ-چھے دِناں وِچّ سارے پاکِستان دی جھات پا لئیِئے۔ ساڈی چاہت نُۄں کُجھّ بنّہ تاں وِیذے دِییاں پابںدِّییاں نیں مار دِتّا سی اتے کُجھّ سمیں دی گھاٹ نیں۔ پھِر وی اسِیں وکت دا ودھّ تۄں ودھّ سدئُپیۄگ کر رہے ساں۔ پْربںدھّک وی ساڈی منشا پُۄری کرن لئی سِرتۄڑ کۄشِش وِچّ سن۔ اِس لئی بابا پھرِید کانپھرںسّ تۄں دیری نال وِہلے ہۄݨ دے باوجُۄد اسِیں کسُۄر گیڑا مارن دا من بݨا لِیا۔ ادھّ تۄں اگّے تکّ للِیاݨی تاں پہُںچّے ہی ہۄئے ساں٬ دس-پںدّراں کِلۄمِیٹر دا پںدھّ ہۄر سی۔

من وِچّ کسُۄر دا ناں آئُںدِیاں سبھ تۄں پہِلاں سُرِںدّر کَۄر دا گِیت ۄجُتّی کسُۄری٬ پَیرِیں ناں پُۄری٬ ہَے ربّا وے سانُۄں تُرنا پِیا۔۔ ۔۔ ۄ کنّا `چ وجّݨ لگدا ہَے۔ کِنِّییاں نِکِّییاں نِکِّییاں رِیجھاں اتے سُپنے سن بھلے ویلِیاں دی پیںڈُۄ پںجّابی مُٹِیار دے۔ سبھ کُجھّ بدل گِیا سی ہُݨ تاں۔ اسِیں تپدے راہاں دی تھاں اے۔ سی۔ گڈّی وِچّ بَیٹھے نوِیں نوِیں بݨِیں کھُلّہی سڑک اۄ-تّے سَۄ دی رفتار اُتے جا رہے ساں۔ آلے-دُیالے ریتے بھرے راہاں اتے برانی ذمِیناں دی تھاں ریذ ذمِین وِچّ کݨک دی پکّی سُنہِری پھسل لہِرا رہی سی۔ سبھ تۄں ہَیرانی والی گلّ کِہ ویلے دی ستھاپتی دے وِرۄدھی باگی سُۄفی شائِر بُلّہے شاہ دی درگاہ دی ذِیارت لئی اسِیں سرکاری گڈّی وِچّ جا رہے ساں۔ سمیں دا پھیر کِویں سبھ کُش اُلٹا-پُلٹا کر دِںدّا ہَے۔

کسُۄر دِییاں برُۄہاں اُتے پہُںچّݨ تکّ سُۄرج آپݨِییاں لالِییاں بکھیرن پِچھّۄں شہِر دِییاں اِمارتاں دی اۄٹ وِچّ چھُپ گِیا سی۔ شہِر دے گردۄ-گُبار اتے پلۄ-پل لہِںدّے آ رہے گھُسمُسے نیں رہِںدّی-کھُںہّدی رۄشنی نُۄں وی چُۄس لِیا سی۔ گڈّی ہُݨ بھِیڑ بھرے بھِیڑے باذار وِچۄں لںگھّ رہی سی۔ کُجھّ کھرِیدۄ-پھرۄخت دے شَۄکِیناں٬ دیو درد ورگِیاں دا من گڈِّیئۄں اۄ-تّر کے باذار `چ مٹرگشتی کرن لئی للچائِیا پر من نُۄں نکیل مارنی پئی٬ کِئُںکِہ اِتھۄں دا وِیذا نہِیں سی اتے بہُتا کھُلّہا تۄرا-پھیرا جان دا کھئۄ بݨ جاݨ دا خترا سی۔ باذار دے اَین اگلے سِرے تے وسّۄں والے کھیتر `چ جا کے گڈّی رُکی۔ اِتھے نال ہی بابا بُلّہے شاہ دا مکبرا سی۔

اِک وڈّے درواذے وِچۄں لںگھّ کے درگاہ دے کھُلّہے وِہڑے وِچّ گئے۔ ساہمݨے اِکّ کۄنے وِچّ ہرے-چِٹّے رںگّ والی مُسلِم-شَیلی دی درمِیانی جِہی اِمارت سی جِس وِچّ بُلّہے شاہ دی کبر سی۔ ساڈی وکھّری شناکھت نُۄں بھامپدِیاں ہی مںگّتِیاں دِییاں ہیڑاں ہرکت وِچّ آ گئیِیاں۔ ذِیارتِییاں دی گِݨتی ٹاوِیں-ٹاوِیں ہۄݨ کرکے اُہ ربّ آسرے ٹِکے بَیٹھے سن۔ اِس لئی مںدّے دے وکت وِچّ اسِیں تاں جِویں اُنہاں نُۄں ربّ دِییاں دِتِّییاں گاجراں واںگ دِسے ساں۔ پْربںدھّکاں دے منہاں کرن دے باویُۄد بھِکھارِییاں نیں کھہِڑا ناں چھڈِّیا اتے سانُۄں کُجھّ ناں کُجھّ ہتھّ جھاڑنا ہی پِیا۔

اِمارت دے اںدّر ہری چادر نال ڈھکی بُلّہے شاہ دی کبر اُتے گُلاب دے تاجے پھُلّاں دِییاں پتِّییاں دا امبّار سی۔ اِکّ پاسے کُجھّ ہار وی پئے سن۔ درگاہ وِچلے خِدمتگار نیں سانُۄں ستِکار دِںدِّیاں پْرسادِ وجۄں اِک-دۄ ہار ساڈے گلاں وِچّ وی پا دِتّے۔ درگاہ وِچّ اَۄرت دے داخلے اُتے پابںدّی ہۄݨ کرکے ساڈے نال گئی ملکِیت بسرا نُۄں پہِلاں باہر ہی رۄک لِیا سی پر پھِر ذِیارت دی اِجاذت مِل گئی۔ ساڈے مُسلمان پْربںدھّکاں نیں آپݨے ترک نال اِہ گلّ جچا دِتّی سی کِہ اَۄرت دے داکھلے دی مناہی نال اِسلام دا اکس رُۄڑھِیوادی دھرم والا بݨ جاویگا۔ سۄ ساڈے ساہمݨے آپݨے دھرم نُۄں اُچا رکھّݨ کھاتر اُنہاں نُۄں تھۄڑھی ڈھِلّ دیݨی پئی سی۔

وکت دا کَیسا سِتم سی کِہ باگی اتے بیباک بُلّہے شاہ دی درگاہ وِچّ ہُݨ کۄئی ستّا وِرُدھّ سںگھّرش لئی پْریرݨا لَیݨ نہِیں سی آئُںدا سگۄں لۄک نِگُۄݨِییاں دُنِیاوی مُراداں دی پُۄرتی لئی آئُںدے سن۔ مکبرے دی دہِلِیذ دے باہر بَیٹھا گائِک جۄ بُلّہے شاہ دا کلام گا رِہا سی٬ وی کِسے سُۄفی رںگّ وِچّ رںگِّیا نہِیں سی جاپدا٬ اُدر-پُۄرتی لئی ترلے لَے رِہا گرِیب لۄک سی۔ ساڈے اُس دے کۄل پہُںچّݨ تے اس نیں آپݨی بھرڑاوِیں آواذ وِچّ اُچا الاپ لِیا اتے مَۄکے مُتابِک کاپھی دے بۄل اُچارے: گھڑِیالی دِئۄ نِکال نی٬ اجّ پی گھر ائِیا لال نی۔۔ ۔۔ اتے پھِر وذد وِچّ آئُݨ دا پْرپںچّ کِیتا۔ آپݨے اسلے تۄں ڈِگّی ہریک شَیء اِسے رںگّ دی جاں کہِیئے بیرںگّ ہی ہُںدّی ہَے۔ اُس دی کاپھی نال سانُۄں وی جھُۄٹھا-مُۄٹھا ہال پَے گِیا۔ اسِیں سارے اِکّ دائِرے وِچّ نچّݨ لگّے۔ ملکِیت بسرا پِڑ دے وِچالے آ کے ہُلارے لَیݨ لگّی۔ درگاہ دے خِدمتگار وی اچمبھِّت ہۄ کے اِہ نذارا ویکھݨ باہر آ کھڑۄتے۔ نچّدِیاں نچدِیاں اُہ لتِیفا میرے ذِہن وِچّ آئِیا کِہ گھُٹّ پِیتی ہۄوے تاں پںجّابی جنریٹر دی آواذ اُتے وی نچّ لَیںدے ہن٬ پر اجّ تاں سۄپھی ہی نہِیں ماݨ سن۔

اُتھۄں نِکل کے نال ہی اِکّ پھلُۄدے دی پْرسِدھّ دُکان وِچّ چلے گئے۔ کسُۄری جُتّی اتے میتھی تاں سُݨی سی پر کسُۄری پھلُۄدا تاں مَیں اجّ ہی ویکھِیا سی۔ کھادھا تاں اِہ مشہُۄری ٹھِیک ہی نِکلی۔ دُکان وِچّ اِکّ پاسے مِٹّی دے گڑوی-نُماں ڈُۄنِیاں دی ڈھیری وی دسدی سی کِہ اِہ پھلُۄدا دُۄر دُۄر تکّ جاںدا ہۄویگا۔ پںجّاب دے ہریک شہِر وِچّ ہی اجِہی کۄئی ناں کۄئی انۄکھی اتے وِشیش چِیذ ذرُۄر ہُںدّی ہَے۔ پْربںدھّکاں دی بیبسی اتے وکت دی گھاٹ کارن ساڈی کسُۄری جُتِّییاں کھرِیدݨ دی رِیجھ وِچے ہی رہِ گئی۔ اِکلّا دیو درد جھکانی دے کے باذار ولّ نِکل گِیا۔ اُس نیں آپݨے دۄستاں نال پہِلاں ہی اٹّی-سٹّی لا رکھّی سی۔

“کھَیر تُہِیں بَیٹھۄ جی٬ اۄہدی چھڈّۄ٬ اۄہنُۄں تاں کۄئی خترا نٔہِیئۄں ہۄݨ لگِّیا٬ اۄہدا تے مُہاںدرا ای تُرک-سٹائیِل اےَ۔ َۄ اِکبال کَیسر نیں ہسدِیاں سانُۄں پگّاں کرکے نِویکلی پچھاݨ والِیاں نُۄں چھیتی گڈّی وِچّ بَیٹھݨ دی گُجارِش کِیتی۔

وَیسے اِکبال کَیسر دی ہاسے `چ کہی گلّ سچّ ہی نِکلی٬ لۄک سانُۄں بسّ `چ بَیٹھِیاں نُۄں اِئۄں اُلر اُلر ویکھݨ لگّے جِویں اسی بہُت ہی انۄکھے جِیو ہۄئیِئے۔ آٹۄ اتے رِکشِیاں والے کھُد بریک لا کے کھڑھے ہۄ جاںدے۔ اِس نال ٹْرَیپھِک جام ہۄ گِیا۔

“اۄئے بھراوۄ پگّاں والِئۄ٬ شِیشِیاں کۄل ہۄ کے چھیتی چھیتی درشن-دِیدار دیوۄ٬ ٹْرَیپھِک کھُلّہے۔ َۄ شتِیش ورما نیں ہسدِیاں مشکری کِیتی۔

“اِکبال جی تُسِیں اِتھے سردار وِکھائُݨ دی دُکان کھۄلہ لئۄ٬ چںگّی مۄٹی کمائی ہۄئِیا کرُۄ۔ نالے سۄنُۄں پںجّابی کھۄجگڑ دے وِکاس لئی پھںڈّ اِکٹھّا کرن لئی کۄئی ہۄر بنّہ-سُبھّ کرن دی لۄڑ نہِیں پَیݨِیں۔ َۄ بلدیو سِںگھّ سڑکناما نیں ٹھٹھّا کِیتا۔

گڈّی دے وِچّ ساڈے ہاسے-ٹھٹھّے نال اتے باہر سردار ویکھݨ دی ہَیرانی بھری کھُشی نال ماہَۄل واہوا رَۄݨکِیلا بݨ گِیا۔

ڈرائیِور جاوید نیں بڑی مُشکل نال گڈّی بھِیڑ `چۄں کڈھّی۔ میرے نال بَیٹھے بلدیو سِںگھّ سڑکناما نیں کسُۄری میتھی دے پَیکٹاں والا اِکّ وڈّا لِپھافا وِکھا کے دسِّیا کِہ کۄئی اجنبی اِہ سارے سرداراں لئی پِیار دا تۄہفا دے گِیا سی۔ مَینُۄں لگِّیا کسُۄر دی ذِیارت دا اسلی پْرسادِ اِہ مُہبّت ہی سی۔

 

تیرا ننکاݨا

بابا پھرِید کانپھرںسّ تۄں پھارگ ہۄ کے اگلے دِن جِہڑا ستھان ویکھݨ جاݨ دا متا سربسمّتی نال پاس ہۄئِیا اُہ نِرسںدّیہ ننکاݨا ساہِب ہی ہۄ سکدا سی۔ کمال دی گلّ تاں اِہ کِہ ساڈے کہِݨ تۄں پہِلاں ہی اِکبال کَیسر ہۄراں نیں وِیہ اپْرَیل نُۄں اُتھے جاݨ دا پْرۄگرام اُلِیکِیا ہۄئِیا سی۔ شائِد اُنہاں مُسلمان دۄستاں نُۄں وی لگدا ہۄویگا کِہ پُۄربی پںجّاب تۄں مساں مساں آئِیا بںدّا بابا نانک دے جنم استھان دی چھۄہ پْراپت کِیتے بِناں واپس مُڑ جاوے تاں میذبان واستے وی اِہ کُفر دی گلّ ہۄویگی۔ ساڈے چار ساتھِییاں-ستِیش ورما٬ تلوِںدّر٬ ہربھجن ہُںدّل اتے جِںدّر-دی اِکّی اپْرَیل نُۄں واپسی وی تاں سی۔

سارے سویرے اچّوی جِہی وِچّ چھیتی چھیتی تِیار ہۄ کے بَیٹھ گئے۔ کھَیر اِکبال کَیسر تاں کھُد ہی بیچَین رُۄہ ہَے اتے ساڈے نالۄں وی کاہلا پَیںدِیاں پہِلاں ہی گڈّی لَے کے آ نِکلِیا۔ اُس نیں بریکپھاسٹ والا وکت بچائُݨ لئی ننکاݨا ساہِب جا کے لںگّر چھکݨ دا سُجھاء دِتّا۔ اِس بچے وکت نال وپسی تے اسِیں گُردُیارا سچّا سَۄدا اتے وارس دا مکبرا وی ویکھ سکدے ساں۔

ننکاݨے دے راہ پَیںدِیاں میرے اںدّر جۄ بھاوناواں دا اُچھالا آئِیا اُس دا اہِساس مَینُۄں پہِلاں کدے نہِیں سی ہۄئِیا۔ سِکھّی دے انّہے شردھالُۄیاں والی چاہت تاں کدے میرے اںدّر رِیݨ-ماتر وی پَیدا نہِیں سی ہۄئی۔ بسّ سرسری جِہی اِچھّا سی٬ آم سَیلانِییاں ورگی کِہ نوِییاں تھاواں اتے وستاں دیکھِییاں جاݨ۔ اجِہی اِچھّا نال مَیں 1997 وِچّ جتھے نال پاکِستان جاݨ لئی شْرۄمݨی گُردُیارا پْربںدھّک کمیٹی٬ امّْرِتسر دے دفتر وِچّ آپݨا پاسپۄرٹ وی جمہاں کروائِیا سی پر وِیذا لگّݨ تۄں پہِلاں ہی واپس لَے لِیا سی کِئُںکِہ مِلواکی والی کانپھرںسّ دے بہانے امرِیکا جاݨ دا سببّ بݨ گِیا سی۔ امرِیکا جاݨ دا چاء اُس سمیں ننکاݨا ویکھݨ دی رِیجھ اُتے بھارُۄ ہۄ گِیا سی۔

کِسے چِیذ دا گھٹّ گِیان وی اُس پْرتی لگاء نُۄں مدھّم کر دِںدّا ہَے۔ میرے نال وی اِہی واپرِیا سی۔ مَیں پَیدا تاں بھاویں جٹّ-سِکھّ کِسان پرِوار وِچّ ہۄئِیا ساں پر سِکھّی نال نیڑلا رِشتا جُڑن دا سببّ نہِیں سی بݨ سکِیا۔ اُس سمیں مالوے دے بہُتے لۄکاں دی اِہی ستھِتی سی۔ میرے بچپن سمیں تاں میرے پِںڈّ وِچّ کۄئی گُردُیارا ہی نہِیں سی۔ اِک-ادھّ وار مَیں مُکتسر دے گُردُیارے وِچّ بھواں گِیا ہۄواں۔ آم کِساناں واںگ گھر وِچّ مڑھی-مساݨی دی پُۄجا والا ماہَۄل ہی سی۔ کِسے وِیاہ-شادی سمیں گھر وِچّ سادھارن پاٹھ رکھائِیا جاںدا پر اُہ وکتی جِہی گلّ ہُںدّی۔ مَینُۄں نہِیں یاد کِہ مَیں بچپن وِچّ کدے جنم ساکھِییاں وی سُݨِییاں ہۄݨ۔ اُس ویلے تاں ساڈے مُردِیاں دے پھُلّ پائُݨ وی ہردُیار ہی جاںدے سن۔

پڑھنے پَے کے سِکھّی نال اُنا کُ ناتا بݨِیاں جِنّی کُ رچنا سِلیبساں وِچّ سی جاں ادھِیاپکاں دی سُۄرت وِچۄں دِسدی سی۔ اُس دے اسر نال مَیں نَۄوِیں وِچّ کیس رکھّے سن۔ چںڈِّیگڑھ اےَ-مّ۔ اے۔ پںجّابی کردِیاں ودھیرے سبںدھّ کَۄمنِسٹ وِچاراں والے ادھِیاپکاں نال جُڑن کرکے سِکھّی دی تںدّ پھِر ہتھّۄں چھُٹّ گئی۔

جِنہاں دِناں وِچّ کھاڑکُۄ لہِر سِکھر اُتے سی اُنہاں دِناں وِچّ ۄبابِیاں‘ دے پْرکۄپ تۄں ڈردے گائِک اِک-ادھّ کَیسیٹ دھارمکی وی ذرُۄر کڈھدے۔ امر سِںگھّ چمکِیلا دی اِکّ اجِہی کَیسیٹ وِچّ گاݨا سی: ساتھۄں بابا کھۄہ لِیا تیرا ننکاݨا۔ چمکِیلا ۄکھۄہۄ شبد نُۄں کُجھّ اِس ترہاں بۄلدا کِہ کۄئی بہُت امُلّی وست جھپٹّ مار کے کھۄہے جاݨ دا اہِساس جاگدا۔ اِہ سُݨدِیاں مَینُۄں وی آپݨے اںدّر رکّڑ ہۄئی سِکھّی دی ذمِین وِچّ رتا کُ پاݨی سِمّدا مہِسُۄس ہُںدّا۔ اجّ اُہ پاݨی مَینُۄں نِرمل دھارا بݨ کے کلکل وہِںدّا پْرتِیت ہۄ رِہا سی۔

“بھائی جان٬ اَیہ وے ساڈا مۄٹر ویء۔ َۄ کۄسٹر دے اِںجݨ لاگلی سِیٹ اُتے بَیٹھے اِکبال کَیسر دی دسّ نیں میرا دھِیان تۄڑِیا۔ سڑک اُتے چڑھدِیاں ہی اِئۄں جاپِیا جِویں امرِیکا دے کِسے ہائیِوے اُتے جا رہے ہۄئیِئے۔ اُسے ترہاں وڈّے وڈّے ہرے رںگّ دے سائیِن بۄرڈ سن۔ بۄرڈ نیں دسّ پائی: سیکھُۄپُۄرا 40, اِسلاماباد 367, پِشاور 600 کِلۄمِیٹر۔ جاوید نیں ٹۄل ٹَیکس تۄں اِکّ سَۄ پںجّاہ رُپئے دی پرچی کٹوائی اتے کۄسٹر 120 کِلۄمِیٹر دی رفتار اُتے چھڈّ دِتّی۔ پر اِہ لُتف اَیویں کُجھّ مِںٹّاں دا ہی سی۔ پْربںدھّکاں نیں سانُۄں مۄٹر-ویء وِکھائُݨ واستے ول بھنّ لِیا سی۔ ہُݨ پھِر اسِیں ننکاݨا ساہِب نُۄں جاںدی سڑک پَے گئے ساں۔ اُںج اِہ سڑک وی ودھِییاں اتے چَۄڑی بݨی ہۄئی سی۔ دۄہاں پںجّاباں دے اُس ویلے دے مُکھّ مںتّرِییاں-کَیپٹن امرِںدّر سِںگھّ اتے چَۄدھری پْرویذ اِلاہی- دے وائدِیاں نُۄں بُۄر پَے گِیا لگدا سی۔            “اَۄہ دُۄر دِسہدّے تکّ ساری ذمِین گُردُیارا ننکاݨا ساہِب دے ناں بۄلدی اے۔ َۄ اِکبال کَیسر نیں لمّی باںہ کرکے 18000 ایکڑ ذمِین دا ویروا دِتّا۔

“پھِر تے گُردھاماں دی سیوا-سمبھّال لئی ساڈے بابے دی آمدن ای وادھُۄ اے٬ تُہِیں مُسلمان اَیویں کھرچ بارے سۄچ کے پِٹّݨ بہِ جاںدے اۄ۔ َۄ تلوِںدّر نیں ٹکۄر لائی۔

“بھائی جان ایہ گلّ اینی سرل وی کۄ-نی٬ ذمِین تے پُۄری دی پُۄری وکف-بۄرڈ دی ملکِیئت اے٬ تے اُہ اگّۄں سرکاراں دے مُۄںہ ولّے ویکھدے نیں٬ دھانُۄں کیہڑا کُش بھُلِّیا اے۔ َۄ اِکبال کَیسر نیں ہکِیکت بِیان کِیتی۔

“ساڈی سرکار تے اِکبال سِںگھّ کَیسر ہَے وے٬ اسِیں تاں اۄہدے مُۄںہ ولّے ویہنے آں٬ میری جان۔ َۄ تلوِںدّر نیں ہسدِیاں اِکبال کَیسر نُۄں وڈِیائِیا۔

“کَیسر دی گلّ وی ٹھِیک اے بھائی٬ سرکاراں دی نذر سولّی چاہِیدی اے۔ اۄہدے نال بڑا فرک پَیںدا اے۔ آہ ویکھۄ سڑک کِنّی آہلا بݨائی اے۔ جدۄں پِچھلی واری ننکاݨا ساہِب آئے ساں تاں بڑے ڈُۄںگھے اۄ-کھّل پئے ہۄئے سُۄ٬ میرے ورگے بُڈھِّیاں دِییاں تاں وکھِّییاں ہِلّ گئیِیاں۔ َۄ ہربھجن ہُںدّل نیں آپݨا تذربا ساںجھا کِیتا۔

“ہُںدّل ساہِب اجے تے ننکاݨا ساہِب دے نیڑے تکِّئۄ٬ پُۄرے ایرِیئے دی کائِیا پلٹ دِتّی اے۔ َۄ اِکبال کَیسر نیں ہُبّ کے دسِّیا۔

“میری جان ایہ سبھ تاڈہے لۄکاں دِییاں کۄشِشاں دا پھل ہَے وے٬ سچّ پُچھّۄ تاں نݨکاݨا ساہِب ہُݨ ساڈے نالۄں تاڈہے ورگے سیوکاں دا ودھیرے اےَ٬ میرے پِیارے اِکبال سِںگھّ کیسر جِیئۄ۔ َۄ تلوِںدّر نیں سِرۄپے ورگے بۄلاں نال گُرُۄ گھر دے شردھالُۄ کَیسر نُۄں نِواذِیا۔ اِکبال کَیسر نیں نِمرتا-وسّ ہتھّ جۄڑ کے کِسے اُس ادِکھّ شکتی نُۄں نمسکار کِیتی جِسنے اُس تۄں پاکِستان وِچلے گُردُیارِیاں بارے کھۄج دا کارج سمپُّۄرن کروا دِتّا سی اتے سِکھّاں دا ہردِل آجِیذ بݨائِیا سی۔

ننکاݨا ساہِب وِچّ وڑدِیاں ہی چارے پاسے ہۄئی ترکّی نال سرکار دی ۄسولّی نذرۄ اُبھر کے نذر آئی۔ ویکھ کے من کھُشی نال بھر گِیا۔

ننکاݨا ساہِب دے گُردُیارا جنم استھان دی ڈِئُڑھی اںدّر کدم رکھّدِیاں ہی رُۄہ نشِیا گئی۔ گُۄڑھے رںگّاں والے پھُلّاں دی ٹہِک نیں ساڈا سواگت کِیتا۔ پھُلّاں دی کِیاری تۄں اگّے اِکّ وِشال تے ہرا-بھرا لائن سی اتے اُس دے اُتۄں دی دِسدی سی گُردُیارا ساہِب دی پکّے پِیلے رںگّ والی مُکھّ اِتِہاسک اِمارت۔

“دھالِیوال آہ پھۄٹۄ کھِچِّیں ذرا٬ ساکا ننکاݨا ساہِب دے ساکے وِچّ شہِید ہۄئے ساڈے بذُرگ ہذارا سِںگھّ دا ناں وی ہَیگا جے سُۄچی وِچ۔ َۄ ہرِبھجن ہُںدّل سںگّمرمر تے اُکرے اِکّ وِشیش ناں اُتے اُںگل رکھّی کھڑھا سی۔ وڈیرِیاں دی کُربانی نیں اُس دے چِہرے اۄ-تّے گَۄرو کھیڈݨ لا دِتّا سی۔ پھۄٹۄ لَیںدِیاں میرے اںدّر کسک پئی۔ میرے ہِسّے وڈّ-وڈّیرِیاں دا کۄئی اجِہا گَۄرو وی نہِیں سی آئِیا۔ جے اجِہا ہُںدّا تاں مَیں اجّ سِرپھ سَیلانی سِکھّ نہِیں سی ہۄݨا۔

“میری جان آہ جے دُرلبھّ شَیء٬ آہ نیڑے ہۄ کے ویکھ ذرا۔ َۄ٬ تلوِںدّر نیں میرا دھِیان اِتِہاسک کھُۄہی ولّ دِوائُںدِیاں کِہا٬ “جدۄں ماتا تْرِپتا جاں بیبے نانکی ایتھۄں پاݨی بھردی ہۄویگی تاں بال نانک اَیتھے ہی کِتے آلے-دُیالے کھیڈدا پھِردا ہۄویگا٬ واہ! َۄ

کُجھ ناں کُجھّ سارِیاں نُۄں ہی پْربھاوِت کر رِہا سی۔ ستِیش ورما آپݨے گھرے پھۄن کرکے پھِسّ پِیا سی۔

“بلدیو جدۄں مَے گھرے پھۄن کرکے مِسذ نُۄں دسِّیا کِہ مَیں گُردُیارا ساہِب دے اںدّر ہاں تاں اُس نُۄں یکِین ہی ناں آوے٬ کہِںدّی تُسِیں کِسمت والے ہۄ اتے وَیراگ وِچّ ہُبکی ہُبکی رۄݨ لگّ پئی۔ بھائی آکھِر بیدِییاں دی اںشّ وِچۄں اَیں٬ بںدّے دِییاں تںدّاں کِویں جُڑِییاں ہُںدِّییاں نیں آپݨے اسلے نال۔ َۄ دسدِیاں ستِیش ورما کھُد بھاوُک ہۄ گِیا سی۔ اُسدے کۄئِیا وِچّ پاݨی سِمّ آئِیا۔ اُس نیں اںگُّۄٹھے اتے نال دی اُںگل نُۄں کۄئِیاں نال چھُہا کے کۄسے اتھّرُۄیاں نُۄں سامبھِیا اتے پھِر تِلک واںگ متھّے اۄ-تّے لا لِیا۔ اِس اکتھّ جذبے نُۄں اُس نیں سدا سدا لئی من-مستک وِچّ سامبھ لِیا سی۔

گُردُیارے دے مُکھّ استھان تے وی اجّ بھِیڑ نہِیں سی۔ وِساکھی والا جتھا واپس بھارت پہُںچّ چُکّا سی۔ اسِیں بڑے سہِج نال اِس پوِتّر ستھان نُۄں ویکھ سکدے ساں۔ اِنے نُۄں گُردُیارا ساہِب دی سیوا-سمبھّال کرن والے پاکِستانی سِکھّ پرِوار وِچۄں نَۄجوان کلِیاݨ سِںگھّ وی پہُںچّ گِیا۔ گرںتھّی سِںگھّ نال رل کے اُس نیں سانُۄں سارِیاں نُۄں سِرۄپائۄ دی بخشِش کِیتی۔ نال ہی پَیکٹ-بںدّ پرسادِ اتے یاد-نِشانی وجۄں اِکّ اِک رُمالا بھیٹ کِیتا۔

کںدھّاں اُتے لگّے گۄلِییاں دے نِشان 20 جنوری 1921 والے ساکے دی گاتھا بِیان کر رہے سن۔ اُہ اِتِہاسک دْرِش اکھّاں اگّے گھُمِّیاں جدۄں بھائی لچھمݨ سِںگھّ دا جتھا کِیرتن کردا اِس ستھان اُتے پہُںچِّیا ہۄویگا اتے مہںتّ نرَیݨ داس دے پالتُۄ گُںڈِّیاں نیں جتھے اۄ-تّے گۄلِییاں داگِییاں ہۄݨگِییاں۔ اِس ساکے وِچّ 89 سِںگھّ شہِید ہۄئے سن۔

مُکھّ اِمارت دے نال ہی اُہ جںڈّ دا درخت ہَے جِتھے مہںتّ نرَیݨ داس نیں بھائی لچھمݨ سِںگھّ نُۄں بنّہ کے سڑوائِیا اتے شہِید کِیتا سی۔ اِتھے اِکّ چہُں پاسِیاں تۄں کھُلّہے گُمبّدی-کمرے وِچّ سۄنے دی پالکی پئی سی۔ اِہ اۄہی پالکی سی جِس دی چرچا پِچھلے سمیں اخباراں وِچّ چھِڑی سی۔ سِکھّی دے ناں تے راجنِیتی کرن والے اِس پالکی نُۄں اِتِہاسک پالکی دی تھاں رکھّ کے دۄہاں جہاناں دا ۄجسّ‘ کھٹّݨا چاہُںدّے سن پر سںگّتاں دے رۄہ اگّے اُنہاں دی پیش نہِیں گئی سی۔ ہُݨ اُہ سۄنے دی شاہی پالکی لاوارساں واںگ اِکّ پاسے رکھّی ہۄئی سی۔ اِس پکھّۄں سِکھّ سںگّت اِکّی دی اِکتّی پائُݨی جاݨدی ہَے۔ بلِئۄُ سٹار اپریشن سمیں تباہ ہۄئی سْری اکال تخت ساہِب دی اِمارت نُۄں جدۄں سرکار نیں بݨا دِتّا سی تاں سِکھّ سںگّت نیں اُسنُۄں پروان نہِیں سی کِیتا اتے ڈھاہ کے کھُد کار-سیوا کروائی سی۔

جِیء تاں کردا سی اِکّ اِک اِتِہاسک نِشانی نُۄں گھںٹِّیاں بدھّی ویکھِیئے پر وکت بھجِّیا جا رِہا سی۔ لںگّر چھکِیا اتے پھِر گُردُیارا کِیارا ساہِب٬ تمبُّۄ ساہِب٬ پٹّی ساہِب٬ بال لِیلہا٬ مال ساہِب دی سںکھّیپ جِہی یاترا کِیتی۔ اِتھے تُردِیاں-پھِردِیاں جاپدا ہی نہِیں سی کِہ اسِیں پاکِستان وِچّ ہاں۔ بابے نانک دی یاد اِتھے چپّے چپّے اۄ-کّری دِسدی سی۔ نانک دی نام-لیوا دِلّی اتے یُۄ۔ کے۔ دی سںگّت نیں دۄ بہُ-مںذّلِییاں آلِیشان سراواں اُسار دِتِّییاں ہن۔ بابے نانک دے ناں اُتے ہی اِکّ وڈّا پبلِک سکُۄل چلّ رِہا ہَے۔

ننکاݨا ساہِب دی یاترا کردِیاں مَینُۄں وار وار شِدّت نال اِہ اہِساس ہۄئِیا کِہ کۄئی وی بںدّا آپݨے اِتِہاس تۄں مُکت ہۄ کے نہِیں جِئۄں سکدا۔ پاکِستانی گھٹّ گِݨتی سِکھّاں دی اسل شکتی اِسے وِچّ ہَے کِہ مُکھّ دھارا دے سمانںتّر اُنہاں نیں آپݨے اِتِہاسک ستھاناں نُۄں کائِم رکھِّیا ہۄئِیا ہَے۔

 

سچّا سَۄدا

اجّ دا دِن ساڈا ۄسچّا سَۄداۄ کرن دا سی۔ اِکّ سِکھّ پںجّابی لئی ننکاݨا ساہِب دے درشن دِیدار تۄں ودھّ ہۄر سچّا سَۄدا کی ہۄ سکدا ہَے؟ کِنّے ورہِیاں تۄں اِہ ارداس کر رہے ساں: جِنہاں گُردھاماں تۄں پںتھّ نُۄں وِچھۄڑِیا گِیا ہَے٬ اُنہاں دا دھِیان دھر کے۔۔ ۔۔ ارداس پُۄری ہۄݨ کرکے کۄئی اکہِ کھُشی سبھناں چِہرِیاں تۄں جھلک رہی سی۔

“لئۄ سِںگھّ جی میرے سِرۄں تے سمجھۄ لکھّاں مݨ بھار لہِ گِیا اے٬ دھاڈہی یاترا سپھل ہۄئی۔ َۄ ننکاݨا ساہِب تۄں مُڑن لگِّیاں اِکبال کَیسر نیں بابے دی دھرتی نُۄں پھِر سلام کِیتی۔

“ایہ تے بابا آپے ای ڈھۄء ڈھُکائُںدا اے٬ مَے تے پھرِید کانپھرںسّ لئی سِرپھ للِیاݨی دا وِیذا مںگِّیا سُۄ٬ اے تے وِیذا افسر نیں بدۄبدی پِلگْرِم وِیذا دے دِتّا٬ کہِںدّا نالے پُلس ویرِیپھِکیشن دے جھںجّٹاں تۄں بچۄگے نالے آپݨے بابِیاں دی ذِیارت سَۄکھی کر آوۄگے۔ نہِیں تے بابے دے درشن وی چۄری-یاری واںگ لُک-چھِپ کے کرنے پَیݨے سُۄ۔ َۄ تلوِںدّر دے شُکرانے وِچّ بھِجّے بۄل سُݨے۔

“لئۄ جی سچّی گلّ تاں ایہ وے کِہ ایس رُۄٹ `تے تھاں تھاں پںجّاب دی ادبی وِراست دا اِتِہاس کھِلّرِیا پِیا اے٬ ہُݨ ویکھنے آں بابے دی کِرپا نال کی کُجھّ ویکھ ہُںدّا اے۔ َۄ اِکبال کَیسر نیں بسّ `چ لگّے ٹائیِم-پِیس دِییاں اِکّ وجا رہِییاں سُۄئیِیاں ولّ اِشارا کردِیاں کِہا۔

اِہ اہِساس تاں سانُۄں آئُںدے وکت ہی ہۄ گِیا سی کِہ اینے کُجھّ دی تاں اِکّ جھات وی نہِیں پائی جا سکدی۔ ہر پںجّ-ستّ مِیلاں بائد اِکبال کَیسر دی اُںگل کِسے پاسے نُۄں سیدھی ہۄئی واکپھی دیݨ لگدی سی٬ “ایہ ٹِلّا جۄگِییاں اے جی٬ اَیدھر کِلا رۄہتاس وے٬ ماتا ساہِب جی دا جنم ستھان٬ لئۄ جی ہُݨ اسِیں پھِرۄذ وٹّواں لںگھّ چلّ جے٬ اَۄہ مکبرا دِسدا اے مَۄلوی ابدُل ستّار ہۄراں دا جِنہاں یُۄسف جُلَیکھاں دا کِسّا لِکھِیا سُۄ٬ نالے اِکرارناما مُہمّدی۔ ہُݨ آپاں کُلوںتّ وِرک ہۄراں دے پِںڈّ لاگِئۄں لںگھّنے پئے آں٬ اَۄہ مانا والا پِںڈّ وے جِتھّۄں دی لڑکی نال بھگت سِںگھّ دی مںگّنی ہۄݨی تہِ ہۄئی سُۄ٬ اَیس بنّے گُردُیارا سچّا سَۄدا ہَے وے٬ اگّے لںگھّ کے جہاںگِیر دی ہِرن مِنار آئُںدی اے جِہڑی اۄہنے آپݨے ہِرن دی یاد وِچّ تامِیل کروائی سُۄ٬ اگلے بنّے سیکھُۄپُرا وِچّ اُہ کِلا ہَے وے جِتھے مہاںراݨی جِںدّاں کَید کِیتی سُۄ٬ ایتھۄں ہی اۄہنُۄں کڈھّ کے رںگُّۄن بھیجِیا گِیا سُۄ٬ لاگے ہی مِییاں وارِس شاہ دا مکبرا اے٬ تے اگّے۔۔ ۔۔ َۄ اِکبال ہۄراں دی پھرہِشت بڑی لمّی-چَۄڑی سی پر وکت دا پنّا ہر پل سُںگّڑدا جاںدا سی٬ منمرذی نال کِویں ہرف اُلِیکدے؟ پھِر کُجھّ کُ ودھیرے اہِم تھاواں دی چۄݨ کر لئی۔

“لئۄ بئی گُرُۄ دے سِںگھّۄ آ گِیا جے گُردُیارا سچّا سَۄدا ساہِب۔ َۄ اِکبال کَیسر نیں اَیلان کرن واںگ دسِّیا۔

“میری جان اجّ تے سبھ تۄں گُڑھے سِںگھّ تُہِیں جاپدے جے٬ ساڈی سِکھّی تے اجّ تُہاں ساہویں اسلۄں پھِکّی پَیݨ ڈہی اے۔ َۄ تلوِںدّر نیں اِکبال کَیسر دے سِر تے بنّہیے سِرۄپائۄ دے کیسری پٹکے ولّ اِشارا کردِیاں ٹاںچ ماری۔ اُس دے شام-رںگّے شیو کِیتے چِہرے اُتے گُۄڑھے کیسری رںگّ دا پٹکا پُۄری دکھّ دے رِہا سی۔ پاکِستانی گُردُیارِیاں بارے اِکبال کَیسر دی کھۄج ساہمݨے وی اسِیں تاں ناچِیذ ساں۔ اِہ دُرلبھّ اِتِہاس اُس دے پۄٹِیاں اُتے سی۔ اِس بدلے کٹّڑ پاکِستانی اُس نُۄں اِکبال سِںگھّ کَیسر کہِ کے جِچّ کردے سن پر بکَۄل اُسدے اِس کھۄج نال اُسنے تاں سُتے-سِدھّ ہی “سچّا سَۄداَۄ کر لِیا سی۔

“ہُںدّل ساہِب وںڈّ تۄں کرِیب چالی سال پِچھّۄں تکّ ایہ گُردُیارا ساہِب بںدّ پِیا رِہا٬ پھِر سارِیاں رل-مِل کے اِسنُۄں کھُلہوائِیا تے پْرکاش ہۄݨ لگِّیا۔ ہُݨ تے ماشا الّا درشن کرکے بھُکھّ لَیںہدی اے٬ ویکھۄ ذرا کِنّی شاندار اُساری ہۄئی اے۔ َۄ اِکبال کَیسر نیں گُردُیارا ساہِب دے ساہمݨے بݨے کھُلّہے-ڈُلّہے باگ-بگِیچے اتے اُچا کرکے بݨائی مُکھّ اِتِہاسک اِمارت اُتے نِگاہ گھُمّائی۔

آپݨے باہری رُۄپ-رںگّ وجۄں اِس دے نکش ننکاݨا ساہِب نال مِلدے سن۔ اِس دی پرمپّرک دِکھّ کائِم سی۔ کار-سیوا کرائُںدِیاں اِس دے اِتِہاسک نکشاں نُۄں آںچ نہِیں سی آئُݨ دِتّی گئی۔ جگِیاسُۄ اںدّر جۄ بھاونا اِتِہاسک مُہاںدرے نال جاگدی ہَے اُہ سِرپھ چمکدا سںگّمرمر نہِیں جگا سکدا۔

آپݨے امِیر وِرسے دے سارے چِنّہاں نُۄں دِل دی کۄٹھڑی اتے کَیمرے وِچّ سامبھ کے نال لَے جاݨ دی رِیجھ سی پر تھۄڑھا وِگھݨ پَے گِیا۔ میرا کَیمرا ۄمَیمری پھُلّ‘ دا سںکّیت دے رِہا سی٬ تلوِںدّر دے کَیمرے وِچّ کۄئی ۄئِررۄ آ گئی سی۔ ہُݨ ہربھجن ہُںدّل دے کَیمرے اُتے سارِیاں دی ٹیک سی۔ اُس وݨ جِسدی چھاں ہیٹھ بھُکھّے سادھُۄیاں نُۄں بھۄجن چھکا کے بابے نانک نیں سچّا سَۄدا کرن دی گلّ کہی سی٬ دے ساہمݨے کھڑھ کے پھۄٹۄ کھِچّݨ لگّے۔

“ہۄء تیرا۔۔ ۔۔ ۔ َۄ مَیں پریشانی وِچّ متھّا سُکیڑِیا۔ ہُںدّل ہۄراں والا کَیمرا وی جواب دے گِیا سی۔ اُس دے لَینذ اگّۄں پردا ہی پرہے نہِیں سی ہُںدّا۔

“فِکر ناں کرۄ سردار جی٬ بابے دی جگہا تے آ کے ایہ رُکݨا نٔہِیں٬ آپے چلّ پَیسی۔ َۄ وݨ ہۄٹھۄں جھاڑُۄ چُکّݨ آئے سپھائی سیوک نیں پُۄرے نِسچے نال آکھِیا٬ جِویں ہُݨے کۄئی کرامات واپر جاݨی ہۄوے۔ اُس دے بۄلاں وِچّ کُجھّ کھاس نِسچا جاپِیا۔ کَیمرے دی تھاں اسِیں اُس بںدّے وِچّ رُچی لَیݨ لگّے جِہڑا سِکھّ تاں ہَے نہِیں سی٬ کۄئی دِہاڑِیدار مُسلمان لگدا سی۔

“سردار ساہیب داس نُۄں منتاج مسِیہ آکھدے نیں٬ لاہَۄر دے اِکّ ہکُۄمتی ادارے وِچّ سفائی کرن دی مُلاذمت کر کے بچّے پالنا واں۔ مَیں بہُتا سِہتیاب نٔہِیں ہۄںدا سُۄ٬ ہِک راتِیں مَینُۄں سُپنا آئِیا جِتراں بابے ہۄرِیں کہِ رہے ہۄوݨ, گُرُۄ گھر دی سیوا کرِیا کر سبھ کُجھّ ٹھِیک ہۄ جاسی٬ بس جی الّا کھَیر کرے٬ میہر کر چھڈّی ساںئی نیں٬ اگلے رۄذ دفترۄں چھُٹّی آہی تے مَیں ایتھے آ سیوا کرن دی ارذ چا کِیتی۔ پِیراں دی سولّی نذر سدکے منذُۄر ہۄ گئی٬ ہر اِتوار ایتھے ہاذری پَۄںدا واں٬ بڑی رہِمت اے نانک پِیر دی۔ َۄ اُس نیں دُیا مںگّݨ دی مُدرا وِچّ وݨ اگّے ہتھّ پھَیلائے اتے آمِین کہِںدِّیاں چِہرے اُتے پھیر لئے۔

“لئۄ کمال ہۄ گئی اےَ٬ چلّ پِیا کَیمرا٬ کھڑھۄ تُسِیں کھِچّاں پھۄٹۄ۔ َۄ مَیں تلوِںدّر٬ ستِیش ورما اتے مسِیہ نُۄں کِہا۔ اُہ میرے تۄں کِتے گلتی نال لَۄک ہۄ گِیا سی۔ ہُݨ سارے بٹناں نال چھیڑ-چھاڑ کردِیاں لَۄک وی ۄیانۄ ہۄ گِیا سی۔

“سردار جی ایتھے ایتراں ای سارے کمّ راس ہۄ جاںدے نیں٬ کھُد-بکھُد٬ بابے ہۄراں دھانُۄں نِراسے نٔہِیں جاݨ دیݨا سُۄ٬ اُہ دۄ جہان دا والی سبھ رۄگاں دی دُیا اے۔ َۄ مسِیہ دے چِہرے اُتے پھَیلی سںتُّشٹی دی آبھا اُسدے لاکھے چِہرے نُۄں رُشنا گئی۔ گُرُۄ گھر وِچّ اُس دا نِسچا ہۄر پکّا ہۄ گِیا۔

“آئۄ سردار جی چاہ دا لںگّر چھک لئۄ۔ َۄ گُرُۄ گھر دا مُکھّ گرںتھّی سانُۄں ہال ولّ سدّ رِہا سی۔ اُسدے مُکھّ تے رتا کُ اُداسی نذر آئی۔ ساڈے ساہمݨے بَیٹھا اُہ بڑی سِکّ جِہی نال ساڈے چِہرِیاں نُۄں نِہار رِہا سی۔ کُجھّ کہِݨا چاہُںدّا سی اُہ۔

“سردار ساہِب٬ تُسِیں آئے ساڈے دھنّبھاگ٬ گُرُۄ گھر تے سںگّت نال ای سۄبھدے نیں جی۔ گُرُۄ ساہِب نیں ایس جگہا سیوا نُۄں سروۄتم کِہا سی۔ تُسِیں تاں سارے گُݨی-گِیانی لۄک ہۄ٬ سارا اِتِہاس جاݨدے ہۄ۔ سیوا لئی وی تاں سںگّت چاہِیدی اے ناں۔ جدۄں گُرپُرب ہُںدّے نیں چۄکھی سںگّت جُڑدی ہَے٬ سیوا دا مَۄکا بݨدَے٬ اںدّر کھیڑا آئُںدَے۔ اگّے-پِچھّے تے بسّ تنکھاہداراں واںگ پھرذ نِبھائُݨ والی گلّ ہُںدّی اے٬ رُۄہ نہِیں کھِڑدی۔ اَیہ پِچھلے دِنِیں وِساکھی والے جتھے نال واہوا رَۄݨکاں لگِّییاں٬ کِیرتن ہۄئے٬ بھۄگ پائے گئے٬ اتُٹّ لںگّر ورتِیا۔ اکھے سیوک کۄ سیوا بن آئی۔ جتھا چلا گِیا تے رَۄݨک وی جِویں نال ہی لَے گِیا۔ شُکر اے مالک دا اجّ تُساں نُۄں بھیجِیا اے۔ پاکِستان وِچّ اِکّ ایہۄ مُشکل اے پئی ہۄر سبھے کُجھّ اے پر سںگّت نٔہی مِلدی۔ اجّ دھاڈہے نال بچن-بِلاس کردِیاں کُجھّ تسلّی مِلی اے۔ اِئۄں ای آئُںدے رہۄ٬ جِیئۄ آئِیاں نُۄں۔ َۄ گْرںتھّی سِںگھّ جِویں گلّاں کر کے ہَۄلا ہۄ گِیا۔ اُس دی پِیڑ سچّی سی۔ بںدّا سِرپھ آپݨے ڈھِڈّ-پیٹ لئی ہی تاں نہِیں سۄچدا٬ اُس دے اںدّر دُۄجِیاں دی سیوا کرن دا جذبا وی ذرُۄر ہُںدّا ہۄویگا۔ بابے نیں اِسے جذبے نُۄں پچھاݨن لئی ہی تاں سچّے سَۄدے دا سںدّیش دِتّا سی۔ شائِد ایہ وی کرمات ورگا کُجھّ ہی سی کِہ گْرںتھّی سِںگھّ نُۄں سیوا دے جذبے دی سۄجھی ہۄئی سی٬ نہِیں تاں اجّ کلّہ۔۔ ۔۔ ۔۔ ۔

اسِیں باہر ولّ تُرے تاں سبھ دے چِہرِیاں اُتے کِسے رُہانی رجّ دی آبھا چمک رہی سی۔

 

اِشک دے مکھاݨے

اِشک دِییاں رمذاں سمجھݨ والے ہاشم شاہ نیں کدے لِکھِیا سی:

اِکۄ بُۄٹا اِکۄ پتّا اِکۄ لذّت نِشانی

اۄسے بُۄٹِئۄں پھُلّ مجاذی تے میوا اِشک ہکانی

کۄئی مجاذی اِشک دی بات پائُںدِیاں پائُںدِیاں سرۄتے نُۄں اُںگل پھڑھ کے اِشک ہکِیکی دے گگن مںڈّلاں وِچّ لَے جاوے تاں اِہ کۄئی کرامات تۄں گھٹّ نہِیں ہُںدّا۔ کِسے گلپ-رچنا دے پاتراں نُۄں اسلی سمجھ کے کھۄجی جںگّلاں-بیلِیاں وِچّ اُنہاں دی پَیڑ دبّدے پھِرن اتے آم لۄک اُنہاں نُۄں دیوی-دیوتِیاں واںگ پُۄجݨ لگّ پَیݨ تاں گلپکار واستے اِہ گلّ وی کِسے کْرِشمے تۄں گھٹّ نہِیں ہُںدّی۔ اِہۄ جِہِییاں کراماتاں اتے کْرِشمِیاں نُۄں سر-اںذّام دیݨ والے کِسّاکار دا ناں مِییاں سئّد وارِس شاہ ہَے۔ وارِس دے شہِر شیکھُۄپُرے وڑدِیاں من وِچّ کھِیالاں دی اجِہی رِیلہ ہی چلّ رہی سی۔

اِک وِشال آںگݨ وِچّ بݨے وارِس شاہ دے مکبرے ولّ جاںدِیاں مہِسُۄس ہۄئِیا کِہ من وِچّ اُسدی مہِما دا پرچم ہۄر اۄ-چّا ہۄ کے لہِرائُݨ لگّ پِیا ہَے۔

اِک وڈّے درواذے وِچۄں لںگھّ کے ساہمݨے پھُلّاں-بُۄٹِیاں والا کھُلّہا وِہڑا نذرِیں پِیا۔ وِہڑے دے وِچکار مُسلِم شَیلی والی اِمارت جچ رہی سی۔ پر اِسدا رںگّ ہرا-چِٹّا نہِیں٬ جِویں کِہ پاکِستان وِچّ دھارمِک ستھاناں دا ہُںدّا ہَے٬ بلکِہ گُلابی اتے سلیٹی سی۔ پتا نہِیں اِہ سُبھاوک ہی ہۄ گِیا سی جاں کِسے نیں سۄچ-سمجھ کے آشکانا رںگّ چُݨِیاں سی۔ وارِس شاہ ورگے ذِںدّگی دے آشک دے مکبرے لئی اِہۄ رںگّ جچدا سی۔ مکبرے دے باہرلے درواذے کۄل اِکّ اسمانی رںگّے کمِیذ-سلوار اتے سِر اُتے چِٹّی جالِیدار ٹۄپی والا اِکّ سلِیکیدار بںدّا مِلِیا۔ اِہ کۄئی مکبرے دی سامبھ-سمبھّال والا ذِمّیوار بںدّا جاپدا سی۔ اُہ آپمُہارے ساڈا گائیِڈ بݨ کے اگّے تُردا دسّݨ لگّا٬ َۄبِسمِلّا ار رہِمانۄ رہِیم٬ مِییاں وارِس دِییاں رُۄہانی اُڈارِییاں دا بِیان کِںجّ ہۄ سکدا اے جی٬ اُنہاں اُتے الّا-تائلا دی اینی رہِمت سُۄ کِہ ذُبان تۄں نِکلے سُخن فرناس لۄکائی لئی فرمان بݨ جاںدے۔” اُس نیں وارِس دے پِیر-فکِیری رُۄپ اُتے کُٹھ ودھیرے ہی بل دے کے دسِّیا۔

بچِّیاں دا اِکّ ٹۄلا ساڈے دُیالے مخِیال واںگ جُڑ گِیا۔ اُہ اِکّ دُۄجے تۄں اگّے ہۄ ہۄ ساڈے چِہرِیاں ولّ تکدے۔ کۄئی اچمبھّے ورگے بھاو اُنہاں دِییاں اکھّاں `چ تَیردے پْرتکھّ دِسدے٬ شائِد پاکِستان دے نویں پۄچ لئی اسِیں سچّمُچّ کۄئی اجُۄبا ساں۔ ساڈا گائیِڈ بݨِیاں وِئکتی مُشکل نال اُنہاں نُۄں پِچھّے ہٹائُںدا۔ میلا ویکھدِیئے مُٹِیارے میلا تَینُۄں ویکھدا والی گلّ ہۄئی پئی سی۔

مُکھّ اِمارت وِچکار برۄبرابر تِنّ کبراں سن: وِچالے وارِس شاہ دی اتے آلے-دُیالے اُسدے والِد سئیِعد گُلشیر کھاں اتے بھرا کاسِم شاہ دِییاں۔ گُلاب دِییاں تاذا پتِّییاں دے وِچھائُݨے ہیٹھ اُنہاں تِنّاں نیک رُۄہاں دا واسا سی۔ اںدّر بڑا پاکِیذگی والا رُۄہانی ماہَۄل سی۔ وارِس شاہ نال بھاویں ساڈا رِشتا تاں ادبی کِسم دا سی پر اُنہاں دا ماݨ رکھّݨ لئی اسِیں وی دھارمِک شردھالُۄیاں واںگ ہی آپݨی اکِیدت پیش کردے رہے۔

مُکھّ کمرے دے باہروار اِکّ جھلک رُمانی رںگّ دی وی نذر آئی۔ اِئۄں جاپِیا جِویں ہڈّ-ماس دی ہِیر آپݨے سِرجݨہار نُۄں سِجدا کرن لئی کبر وِچۄں نِکل آئی ہۄوے۔ اُس دے کُچھّڑ نِیاݨا چُکِّیا ہۄئِیا سی اتے اُسدا سادھارن جِہی دِکھّ والا پتی اُسدے کۄل کھڑھا سی۔ ۄہِیر‘ نُۄں دِلچسپی نال ساڈے ولّ تکّدِیاں ویکھ کے ساڈا وی ہَۄسلا کُجھّ ودھ گِیا۔ کِسے بہانے اُسدی پھۄٹۄ کھِچّݨ لئی مَیں اتے تلوِںدّر ترلے لَیݨ لگّے۔ بںدھّشاں والے ماہَۄل بارے سۄچ کے تْراہ وی نِکلدا سی۔ اںتّ تلوِںدّر نیں ترکِیب کڈھّ لئی اُہ ۄئںکّل‘ بݨ کے بچّے نُۄں لاڈ لڈائُݨ لگّا۔ َۄئۄئے ساڈے ننّہے-مُنّہے وارِس٬ ڈر گِیا اے سردار اںکّلاں دِییاں پگّاں ویکھ کے؟ ناں پُتّر ناں٬ ڈر ناں٬ اسِیں تاں مُہبّتاں وںڈّݨ والے ادِیب لۄک آں٬ مَیں ناں تیری اِکّ پاری-پاری تسوِیر کھِچّ کے نال کھڑنی اَیں٬ لَے ہسّ کے وِکھا ذرا٬ ہئی شاواشے٬ گُڈّ بُیائے۔” اُس نیں لیلے-پیپے کردِیاں نال ہی کلِکّ کرکے ماں-پُتّ دی پھۄٹۄ کھِچّ لئی۔

آلے-دُیالے کھڑھے کھِڑ-کھِڑ ہسدے بچِّیاں نال ۄہِیر‘ وی سںگّدِیاں سںگّدِیاں مُسکرا پئی۔ کُنکھّی جِہی پتی ولّ جھاکی اتے پھِر چُنّی سںوّاردِیاں میرے کَیمرے ولّ ویکھِیا جِویں کہِ رہی ہۄوے “کھِچّ لَے وے تُۄں وی اَیویں من-مسۄس رہُۄ تَینُۄں٬ کُتّا کپاہ `چۄں لںگھّجُۄ تاں کیہڑا رذائیِیاں بھر-لُۄ۔” ودھِییاں مَۄکا سی۔ مَیں وی ہڑبڑی وِچّ دۄ کُ وار کلِکّ کر لئی۔ لۄک-لاج وجۄں اسِیں اُنہاں تِنّاں جِییاں نُۄں اِکٹھِّیاں کھڑھا کرکے پرِوارک پھۄٹۄ کھِچّݨی چاہی۔ اُہ کھڑھ تاں گئی پر کھِڑی نہِیں جِویں پتی دی تھاں کۄئی بھَیںگا-کاݨا سَیدا کھیڑا نال آ کھڑھا ہۄوے۔

“بھا میرِیا جے ہِیر دا راںجھے نال نِکاہ ہۄ جاںدا تاں ایہی ہال ہۄݨا سُۄ وِچاری دا٬ اِکّ نِیاݨا ڈھاک تے دُۄجا پیٹ `چ۔” رتا کُ پرہے جا کے تلوِںدّر نیں ہَۄلی دیݨے شُرلی چھڈّی۔

“واہ جی واہ٬ اجّ ویکھ لِیا ہِیر-راںجھے دا آدھُنِک رُۄپاںترݨ۔” ستِیش ورما وی ساڈی گھُسر-مُسر وِچّ آ رلِیا۔

“پُتّر مَینُۄں وی لَے چلّۄ آپݨے وتن۔” اچانک بچِّیاں دی ٹۄلی تۄں اگاںہ ودھ کے اِکّ رہے-کھہے جِہے بجُرگ نیں لیلڑی کڈھدِیاں واستا پائِیا

“لگدَے باپُۄ ہۄراں دی وی سںتّالی `چ کۄئی ہِیر اۄدھر رہِ گئی ہۄݨی اَیں۔” ستِیش ورما نیں اکھّاں مٹکائُںدِیاں گۄل مشکری کِیتی تاں بابا کنّ-پٹِییاں تکّ کںجّ-کُیارِییاں واںگ شرما گِیا۔

“اۄہ تاں ای بابا سُکّ کے توِیت ہۄ گِیا جاپدَے۔” تلوِںدّر نیں وی مشگُۄلا چھڈِّیا۔

“ٹھِیک بُجھّی اے بھائی جان٬ رُۄہ تے جݨے دی تکڑی سُۄ٬ رتا سامبھ کھُݨۄں مار کھا گِئَے۔” بابے دے جاݨُۄں اِکّ چۄبر مُںڈّے نیں مُشکڑِیئیں ہسدِیاں ٹاںچ ماری۔

اِشک-مُشک دِییاں گلّاں سُݨدے بچّے مکّی دِییاں کھِلّاں واںگُۄں کھِڑدے رہے۔ چںگّا رُمانی ماہَۄل بݨ گِیا سی۔

“اۄئے بئی سۄڈے `چۄں کِسے دا ناں وارِس ہَے؟” ناٹککار ستِیش ورما دی نوِیں دِلچسپی جاگ پئی۔

“میرا اے۔” اِکّ چُلبُلا جِہا مُںڈّا باںہ لہِرا کے بۄلِیا۔

“تیری تاں شکلۄ-سُۄرت ای دسدی اےَ کِہ تُۄں نوِیں ہِیر لِکھیںگا پٹُّۄیا٬ آ میرے بھوِکھّ دے وارِس تَینُۄں پِیار دِیاں۔”

“سۄڈے `چۄں کِسے نیں پاکِستان `چ کُڑی دا ناں ہِیر سُݨِئَں؟” ستِیش ورما نیں کلاس لا لئی۔

“ناں جی “چامبھلے بچّے اِکٹھّے ہی ہیک لا کے کُۄکے۔

“کَیدۄں؟”

“ناں جی”

“سَیدا؟”

“ناں جی”

“ایہ ہَے ساڈے سماج دا نذرِییاں ہِیر دے کِسّے پْرتی۔ َۄ ستِیش ورما نیں سِٹّا کڈھِّیا۔ پھِر بچِّیا نال پھۄٹۄ کھِچوائی اتے باہر ولّ رُخست ہۄئے۔

اِک جاہِد اِکبال ناں دا سۄہݨا-سنُکھّا نَۄجوان سانُۄں ہِیر دی گائِکی دا لۄک-رںگّ وِکھائُݨا چاہُںدّا سی۔ یُۄ۔ کے دا وسنِیک اِکبال٬ وارِس اتے اُسدے کِسّے بارے مِلدی سرۄت-سمگّری دا سںگّْرہِ تِیار کر رِہا کھۄجی سی۔ اُہ سانُۄں اِکّ کںٹِّین-نُما ہال ولّ لَے گِیا۔ اُتھے اُس نیں لۄک-گائِک نِیامت الی سائیِں بۄدا نُۄں گائُݨ لئی سدِّیا ہۄئِیا سی۔

کالے کپّڑے٬ لمِّییاں بیپرواہ باورِییاں٬ شیو کِیتے ساولے چِہرے اتے چھۄٹِییا رںجھّیٹڑِییاں مُچھّاں٬ وںجھّلی ورگا چھاٹواں سرِیر٬ اُہ راںجھے دی رُۄہ دا مُۄرت رُۄپ جاپدا سی۔ اُس کچھّ `چۄں وںجھّلی کڈھّ کے بُلّہاں نال لائی تاں پہِلے ساہ نال ہی تڑپوِیں تان والا الاپ لِیا “ہِیر آکھدی جۄگِییا جھُۄٹھ بۄلیں۔۔ ۔۔” سائیِں نیں پْرچلِت بۄلاں نُۄں آپݨے وکھّرے لۄک اںدّاذ-نال گائِیا۔ سُر اُچی چکّدِیاں جدۄں اُہ نال نال کلاسکی رںگّ دِییاں مرۄڑِییاں ماردا تاں اُس دِییاں رگاں تاڑے دی تار واںگ کسِّییاں جاںدِییاں٬ ساہ گُیاچ جاںدے۔ “کِسے جٹّ دے کھیت نُۄں اگّ لگّی۔۔ ۔۔” گائُںدا تاں اُہ اِئۄں لگِّیا جِویں آپݨی پکّی کݨک اکھّاں مُۄہرے سڑدی ویکھ کے وِلک رِہا کۄئی گرِیب کِسان ہۄوے۔

اِکبال نیں دسِّیا کِہ سائیِں اِئۄں اٹھّ-نَۄں گھںٹّے لگتار گا لَیںدا ہَے۔ وارِس دے اُرس سمیں اُہ آپݨے فن دے اسلی جَۄہر وِکھائُںدا ہَے۔ پاکِستان وِچّ سُۄپھِییاں اتے کِسّاکاراں دِییاں درگاہاں کۄل اِس ترہاں دے لۄک-گائِک کھُمبّاں واںگُۄں اۄ-گّ آئُںدے ہن۔ اجے اِہ گائِک مںڈّی دی ہوا تۄں بہُت دُۄر ہن۔

اسِیں سائیِں ہۄراں دا بݨدا-تݨدا ماݨ کِیتا اتے وِدا ہۄ کے گڈّی وِچّ آ بَیٹھے۔ تُرن لگّے تاں گِݨِیاں ساڈا اِکّ نگ گھٹّ سی۔ لگدا سی ساڈے سِپاہسلار تلوِںدّر نُۄں کۄئی ہۄر ہِیر ٹکّر گئی سی۔ ایدھر-اۄدھر ویکھِیا تاں اُہ درواذے دے باہر دُکان وِچۄں کھرِیدۄ-پھرۄخت کر رِہا سی۔

گڈّی وِچّ آ کے اُسنے چائیِں-چائیِں سبھ نُۄں ہِیر وارِس دِییاں دۄ دۄ سِیڈِییاں٬ اِکّ اِک پَیکٹ مکھاݨِیاں دا پرسادِ واںگ وںڈِّیا۔

“تلوِںدّر آہ پرسادِ تاں بڑا رُماںٹِک لگدَے بئی٬ رںگّ-بِرںگّے مکھاݨِیاں والا۔” مَیں پَیکٹ اُتاںہ چُکّ کے مکھاݨے چھݨکائے۔

“اۄہ میری جان جِہڑا پرسادِ ننکاݨا ساہِب تۄں مِلِیا اے اُہ سپھَید مکھاݨِیاں والا سُۄ٬ رُۄہانی پرسادِ۔ اَیہ ہُݨ والے `چ نال اِشک مجاذی دے مکھاݨے مِکس کِیتے ہۄئے نیں۔ ایہنُۄں وںڈّݨ ویلے ذرا دھِیان رکھّݨا پَیݨا اے٬ متے بُڈھّے وارے کۄئی ہِیر پَے جے مگر٬ گھر والی نُۄں تاں چھۄہݨ وی نہِیئۄں دیݨا٬ ۔۔ ۔ لئۄ میرے وِیر گلّاں تے ہۄر وی نیں پر بسّ چلّݨ دا سماں ہۄ گِیا وے٬ آپݨے آپݨے پَیکٹ سمبھّال کے رکھّ لوۄ٬ پھیر ناں کہِݨا میرے اِشک دے مکھاݨے چۄری ہۄ گئے نیں٬ ہا۔۔ ۔ ہا۔۔ ۔ ہا۔” تلوِںدّر دے سواںگ اتے چھݨکدے ہاسے نیں بسّ دے ماہَۄل وِچّ رُماںٹِکتا دے رںگِّینی مکھاݨِیاں دا چھِٹّا دے دِتّا۔

 

 

ساڈے اںگّ تریڑاں پئیِیاں

یاراں دا ماݨ رکھّݨا اَۄکھا ہۄئِیا پِیا سی۔ جِویں جِویں سماں گھٹدا جاںدا سی٬ سدّے ودھدے جاںدے سن۔ تلوِںدّر ہۄراں دی لاہَۄر وِچّ آکھری شام سی۔ اُنہاں دے چہیتِیاں دا کسّ ہۄر ذِیادا پَے گِیا سی۔ ساڈے سارتھی بݨے ہۄئے اِکبال کَیسر دی جان اڈّ کُڑِکّی وِچّ سی۔ کِسنُۄں ہاں کہے اتے کِسنُۄں ناںہ؟ اسِیں پْرۄگرام اُلِیکݨ دا سارا بۄجھ اُسدے مۄڈھِیاں اُتے سِٹّہ چھڈِّیا سی۔

“لئۄ جی گڈّی `چ چڑھے-چڑھائے لاہَۄر دا گیڑا مار لوۄ٬ چاہ چلّ کے ذُبَیر ہۄراں دے پِیواںگے تے چُۄہ ساںجھ پبلِیکیشن والِیاں تۄں۔” مُشکڑِیئیں ہسدِیاں اِکبال کَیسر نیں کِہا۔

“ٹھِیک اے بھرا٬ ہُݨ اگّے ایہ وی کہِ چھڈّ کے ہِیرا مںڈّی راتِیں سُپنِیاں `چ ویکھ چھڈِّئۄ۔” تلوِںدّر نیں نہِلے تے دہِلا چھڈِّیا۔

“لئۄ جی اسِیں ہُݨ لںگھّ رہے آں پںجّاب یُۄنِیورسِٹی دے مین کَیمپس اگّۄں٬ بڑے لمّے-چَۄڑے رکبے `چ ہَے وے کَیمپس۔” اِکبال کَیسر نیں اِکّ پاسے اِشارا کِیتا۔ بڑا ہرا-بھرا اِلاکا سی۔ یُۄنِیورسِٹی دے اگّۄں نال نال دۄ کھُلّہِییاں سڑکاں دے وِچکار تھۄڑھے پاݨی والی نہِر وگدی سی۔ اِتھۄں اسِیں اِکّ دِن پہِلاں رات نُۄں لںگھّے ساں تاں نہِر وِچّ لگّے پھُہارِیاں ہیٹھ رںگّ-برںگِّییاں لائیِٹاں جگدِییاں سن۔ بڑا کھُۄبسُۄرت دْرِش سی۔

پِچھلے تِنّ-چار دِن تۄں ول-پھیر پا کے وار وار اُنہاں ہی سڑکاں تۄں لںگھّ رہے ساں پر لاہَۄر شہِر دی بھُۄگۄلِک رُۄپ-ریکھا میرے تاں بِلکُل ہی پلّے نہِیں سی پَے رہی۔ پتا نہِیں کِدھّر دی کِدھّر ہرناں دے سِںگّی چڑھے پھِردے ساں۔

“ایہ کلما چَۄںک اے٬” اِس واری اِکبال کَیسر دی تھاں تلوِںدّر بۄلِیا۔ اُہ کئی گیڑے مارن کرکے لاہَۄر دِییاں سڑکاں-گلِییاں دا واہوا جاݨُۄں ہۄ گِیا سی۔ پتا نہِیں اِہ گپَۄڑ سی جاں سچّ پر کہِںدّے سن کِہ اِس چَۄںک وِچّ بݨے ڈِذائِن نُۄں اِکّ ہاکم نیں آپݨی گائِک مہِبُۄبا دے ہتھّ دی ادا دی نکل والا بݨوائِیا سی۔ اُںج دھِیان نال ویکھِیئے تاں لگدا وی اِئۄں سی جِویں گائِکا نیں آپݨِییاں پتلِییاں ناذک اُںگلاں نُۄں مرۄڑی دے کے ہوا `چ لہِرائِیا ہۄوے۔ وِچکارلی وڈّی اُںگل دی اکّاسی وجۄں ڈِذائِن دی اِکّ نۄکدار پتّی اُتاںہ ولّ نِکلی ہۄئی سی۔

“دھالِیوال ایہ نیں راٹھ لۄکاں دے چۄج٬ اجّ-کلّہ دے ۄمُگلۄ کیہڑا گھٹّ اےَ کِسے دی نُۄںہ-دھِیء نالۄں۔” میرے نال بَیٹھے بلدیو سِںگھّ سڑکناما نیں رُمانی ہُںدِّیاں کِہا۔

“بھائی ساہِب آم لۄک وی جلیبی ورگے سِدھّے ہُںدّے نیں٬ امِیر لۄکاں نال ایہۄ جِہِییاں مِتھّاں جۄڑ کے پھِر آپ سُیاد لَیںدے نیں۔” پْریم پْرکاش نیں آپݨی آدت انُسار اُلٹے کۄݨ تۄں کھڑھ کے ستھِتی دی نوِیں وِیاکھِیا کِیتی۔

اسِیں اَیویں شَۄںکِییا سڑکاں گاہُںدّے کہاݨِیکار ذُبَیر ہۄراں دے دفتر نیڑے آ پہُںچّے۔ ساہمݨے اِکّ چھلݨی ہۄئی پںجّ-چھے مںذّلی بِلڈِںگّ آپݨی ہۄݨی ولّ ملّۄذۄری دھِیان کھِچدی سی۔ سارے پْرشن اُگلدِییاں نذراں نال اِکبال کَیسر ولّ جھاکے۔

“ایہ تے پِچھے جِہے تُسِیں اکھباراں وِچّ پڑھِیا ہی ہۄݨَے٬ چالی پںجّاہ بںدّے بمبّ بلاسٹ وِچّ مارے گئے سُۄ۔ َۄ اُس نیں مُختسر جِہے ڈھںگّ نال دسِّیا جِویں کہِ رِہا ہۄوے٬ “ہۄر کھٹّی کھِیر دا کی سلاہِیئے؟” کِسے نیں ہۄر تفسِیل جانݨ وِچّ رُچی وی ناں لئی۔ اِہ تاں ساڈے دۄویں دیشاں وِچّ نِتّ دا ورتارا ہَے۔ جدۄں کدے ساںجھ دی پُۄݨی کتّی جاݨ لگدی ہَے تاں اجِہے بمبّ دھماکے وِچالِئۄں تںدّ تۄڑ دِںدّے ہن۔ تْریڑے اںگّاں نال پھِر ریذا ریذا کۄشِشاں شُرُۄ ہُںدِّییاں ہن۔ سرہدّاں اۄ-تّے پِیار دِییاں مۄمبتِّییاں بالِییاں جاںدِییاں ہن۔ کرِیں کدے میل ربّا دِلّی تے لاہَۄر دا ورگِییاں ہُۄکاں گِیتاں وِچۄں نِکلݨ لگدِییا ہن۔ ٹُٹّے تاݨے-پیٹے نُۄں گںڈھّاں مار مار ہِساب سِر کِیتا جاںدا ہَے۔ پھِر اِکّ بلاسٹ پلی پلی جۄڑے کُپّے نُۄں رُڑھا جاںدا ہَے۔ امن اتے ساںجھ٬ چِیتھڑے چِیتھڑے ہۄ کے لہُۄ-بھِجّے لاوارس ہۄئے رُلدے پھِردے ہن۔

اِہ سۄچدِیاں من وِچۄں کِسے کلاسِک اںگّریذی کِتاب وِچّ پڑھے اِہ وِچار لںگھّے کِہ منُکھّ دیوتِیاں دے ہتھّاں وِچّ اِئۄں پھاتھے ہُںدّے ہن جِویں بالاں دے ہتھّاں `چ تِتلِییاں٬ جِنّا چِر من کرے کھیڈدے ہن جد من `چ آوے مسل سُٹدے ہن۔ پتا نہِیں کِئۄں من اُتے بیبسی دے بھاو بھارُۄ ہۄ گئے سن۔ اِہ خِیال پتا نہِیں کِتھّے گُمّ گئے سن کِہ اِہی لۄک جے آپݨی آئی تے آ جاݨ تاں ۄدیوتِیاں‘ دے سِںگھّاسݨ وی تاں مُۄدھے مار دِںدّے ہن۔

آس-نِراس نال گُتھّم-گُتھّا ہُںدّے نُۄں مَینُۄں ساہمݨے ۄکِتاب تْرِںجّݨۄ دا بۄرڈ نذری پِیا۔ اِہی کِتاباں دے وِکریتا اتے کہاݨِیکار ذُبَیر اہِمد دا دُکان-نُما-دفتر سی۔ بۄرڈ دے ہیٹھاں پتا لِکھِیا ہۄئِیا سی٬ مِییاں چَیبرذ٬ ٹَیمپل رۄڈ٬ لاہَۄر۔ آپݨے اںدّرلے بھاواں واںگُۄں مِییاں اتے ٹَیمپل شبد وی مَینُۄں گُتھّم-گُتھّا ہُںدّے ہی پْرتِیت ہۄئے۔ اِدھرۄں دھِیان ہٹا کے مَیں ۄکِتاب تْرِںجّݨ’ نُۄں نِہارن لگّا۔ اِہ وِرسے دا مۄہ سی جاں ہیروا؟ آدھُنِکتا ولّ پِٹھّ کرن دی کۄشِش سی جاں آدھُنِکتا نُۄں آپݨے پُراݨے ساںچے وِچّ ڈھالݨ دا ہمبّلا؟ کُجھّ وی ہۄوے اُس پِچھّۄں مَینُۄں دُکان دے رَیکاں `چ بھرِییاں کِتاباں اِکٹھِّییاں ہۄ کے سۄپ پائُݨ لگِّییاں کُڑِییاں ہی جاپدِییاں رہِییاں۔

دُکان وِچّ ودھیرے کِتاباں شاہمُکھی لِپّی وِچّ ہی سن٬ بسّ آٹے `چ لُۄݨ واںگ چںدّ اںگّریذی وِچ۔

میرے ورگے جِنہاں نُۄں شاہمُکھی نہِیں سی پڑھنی آئُںدی٬ اُہ بھُلّ-بھُلیکھے کِتاب نُۄں کھبّے پاسِئۄں کھۄہلݨا شُرُۄ کردے تے لِپّی دے جاݨُۄںیاں اگّے چھِتھّے پَیںدے۔ پھِر وی ساڈے وِچۄں ہُںدّل اتے پْرْریم پْرکاش ورگے بجُرگ اتے تلوِںدّر ورگے نَۄجوان شاہمُکھی دِییاں من-پسںدّ کِتاباں پڑھ پڑھ چھاںٹ رہے سن۔

“بلدیو٬ جا کے آپاں دۄویں بھائیِیاں نیں اِکّ کمّ جرُۄر کرنَیں٬ آہ شاہمُکھی سِکھّݨ والا۔” میرے واںگُۄں ہی کھُیار ہۄݨ دا اہِساس بھۄگ رہے ستِیش ورما نیں آپݨی بیبسی اتے پْرݨ میرے نال ساںجھے کِیتے۔

“جے تْریڑاں پُۄرنِییاں نیں تاں ڈا۔ ساہِب اینا کُ تاں کرنا ہی پَیݨَیں پھِر۔” میرے اںدّرۄں وی پل کُ لئی کُجھّ کر گُذرن دا جذبا کُدِّیا۔

“نٔہِیں تاں ہَۄلی ہَۄلی۔۔ ۔۔” بیمتلب ورکے اُتھلّدے شتِیش ورما تۄں پںجّابِییاں دے کالے بھوِکھّ دی پیشِینگۄئی کردا واک پُۄرا ناں ہۄئِیا۔ ہُݨ اسِیں چُپّ دی بھاشا `چ گلّاں کرن لگّے۔ ذُبَیر دی مدّد نال مَیں نذم ہُسَین سئّد دی اِکّ شاہمُکھی `چ لِکھی آلۄچنا دی کِتاب کھرِید لئی اتے نِسچا کِیتا کِہ اِسنُۄں لِپّی سِکھّ کے کھُد ہی پڑھاںگا۔

ذُبَیر نال گلِّیں رُجھِّیاں نُۄں وکت دا پتا ہی ناں لگِّیا۔ اگّے ساںجھ پبلِیکیشن دے دفتر پہُںچّدِیاں تکّ رات اُتر آئی۔ بھارتی ماہَۄل دے گِجھِّیاں نُۄں سانُۄں لگّ رِہا سی کِہ شائِد اسِیں واہوا لیٹ ہاں اتے ۄچُۄہ‘ دے شَۄکِین ساڈی اُڈِیک وِچّ ولاویں لَے رہے ہۄݨگے۔ پر نہِیں٬ مُکھّ میذبان امذد اذِیم ہۄراں دے چِہرے تے کۄئی اَیسا تݨاء نذر ناں آئِیا۔ اُہ بڑے اِتمِینان نال دفتر دے گلِیچے اُتے چِٹّی چادر وِچھا کے سمہاں دُیالے بَیٹھے گپّاں مار رہے سن۔ وِچکار اِکّ ٹریء وِچّ پئے گِلاس دھِیر بنّہا رہے سن۔ بِجلی دے کٹّ والا گھںٹّا ہۄݨ کرکے سمہاں دی دھُںدّلی رۄشنی نال کمّ سارِیا جا رِہا سی۔

ساڈے تۄں اِلاوا کِسے ہۄر کھاس-م-کھاس دی وی اُڈِیک کِیتی جا رہی سی۔ پھۄناں اُتے ہُںدّی گلّبات تۄں انُمان ہۄئِیا کِہ دۄ مںتّری سہِبان پہُںچّݨ والے سن۔ سِرف دارُۄ-سبھا وِچّ مںتّری؟ سۄچ کے کُجھّ انۄکھا جِہا جاپِیا۔ اُہ چھیتی ہی پہُںچّ گئے اتے ساڈے `چ آم بںدِّیاں واںگ گھُل-مِل گئے تاں ہۄر وی وچِتّر لگِّیا۔ شائِد اجے نوِیں نوِیں بݨی سرکار کرکے اُنہاں نُۄں وی۔ پی۔ آئی۔ ہۄݨ دی گیجھ نہِیں پئی سی اتے اُہ آپݨے آپ نُۄں اوام دا ہِسّا ہی سمجھدے ہۄݨگے۔

پہِلے پَے-گّ نال دۄہاں پںجّاباں دی ساںجھ٬ ماں بۄلی پںجّابی دی کدر٬ وِرسے دی سمبھّال٬ میل-مِلاپ ودھائُݨ دِییاں گلّاں اِئۄُں چلدِییاں رہِییاں جِویں اِکّ دُۄجے دی تاکت جۄہ رہِییاں ٹِیماں سمبھّل سمبھّل کِکّاں مار رہِییاں ہۄݨ۔ دُۄجے پَے-گّ پِچھّۄں پتا ہی نہِیں چلِّیا٬ کدۄں گلّ تِلہک کے پںجّابی-سرائِکی دِییاں تریڑاں دے چِیلہے وِچّ جا پھسی۔ میرا آم جِہا پْربھاو تاں اِہی سی کِہ سرائِکی پںجّابی دی اِکّ اُپبھاشا ہَے٬ جِویں ساڈے ملوئی٬ ماجھی دے کُجھّ اِلاکائی وکھریویں ہن۔ کُجھّ دھُنِییاں٬ رُۄپگْراماں٬ شبداں٬ کْرِیاواں دا ہی پھرک ہۄویگا۔

“جے اِئۄں پںجّابی دِییاں اُپبھاشاواں آپݨی آپݨی کھُدمُختاری لئی بذِد ہۄ گئیِیاں تاں کِویں بچیگی کیںدری پںجّابی پھِر؟” وۄدکا دے اسر دا ہُلارا مہِسُۄس کردِیاں مَیں آپݨے ولّۄں پںجّابی دی خَیر مںگّݨ دے بھاو نال کِہا۔ پر نہِیں٬ مَیں پاکِستانی پںجّاب دے ماہَۄل تۄں پُۄری ترہاں واکف نہِیں ساں۔ بھرم-بھُلیکھے ہی میرے تۄں ہنیرے وِچّ سپّ دی پُۄچھ اُتے پَیر رکھِّیا گِیا سی۔ اِکّ مںتّری جی تڑپ اُٹھے٬ بھاویں اُنہاں نیں پُۄرے ذابتے وِچّ رہِݨ دا یتن کِیتا۔

“تُسِیں پْراہُݨے جے سردار جی٬ بُرا ناں منائُݨا٬ پر میری گُذارِش ہَے وے کِہ اِس مسائِل نُۄں ناں ای چھیڑِیئے تاں بیہتر روہیگا۔ اُںج دۄ ہرفاں وِچّ گلّ مُکائُݨی ہۄوے تاں لُب-اے-لُباب ایہ وے پئی جے کِسے سرائِکی بۄلݨ والے نُۄں کۄئی اِںتشار کرے کِہ تیری ماں بۄلی پںجّابی اے تے خبرے اُہ کہِݨ والے دا سِر کلم کر چھڈّے۔” لمّے-جھمّے اتے مۄکلے ہڈّاں-پَیراں والے مںتّری دے نِجھکّ اتے کھُردرے بۄلاں نیں مَینُۄں آواک کر دِتّا۔ مَینُۄں پہِلی واری اہِساس ہۄئِیا کِہ سرائِکی-پںجّابی دِییاں تْریڑاں دی مرذ لائِلاذ ہدّ تکّ پہُںچّ چُکّی جاں پہُںچّا دِتّی گئی ہَے۔

“اِنہاں دی جِتّ وِچّ کُجھّ ہتھّ سرائِکی-پتّے دا وی ہَے وے سردار جی۔” میرے نال بَیٹھے نَۄجوان نیں مںتّری ولّ اِشارا کردِیاں میرے کنّ `چ گھُسر-مُسر کِیتی۔ گلّ میرے سمجھ آ گئی۔ بھارت دی راجنِیتی واںگ ہی ماملا راجسی پتِّیاں دا وی سی۔

“سر جِتراں سرائِکی والے آپݨی گلّ اُتے اڑے ہۄئے نیں٬ اۄتراں اہِیں پںجّابی والے آپݨی بۄلی دی ترکّی لئی کِئۄں نِیں کردے کُجھ؟ ساڈے تاں پںجّابی ادِیباں دے ناواں اُتے بݨِییاں سڑکاں تے سرکاری بۄرڈ وی پںجّابی وِچّ نٔہِیں لِکھے جاںدے۔” اِکبال کَیسر مَینُۄں بچائُݨ لئی گلّ آپݨے پالھے وِچّ لَے گِیا اتے آپݨے ڈھںگّ نال اُردُۄ-ہمائِتی مںتّری نُۄں ولنا چاہِیا۔

“خَیر مشورا تے دھاڈہا بڑا آہلا اے٬ ہکُۄمت ایس ولّے توجّۄ وی ما-شالا لاذمی دویگی٬ پر تُسِیں ادِیب لۄگ خُد وی کۄئی ہِیل-ہُجت نٔہی پئے کردے۔ اَیہ کانپھرںسّاں کرائُںدے اۄ٬ مکالے لِکھدے اۄ٬ پْراہُݨے سامبھدے اۄ٬ کھرچ تے ہۄںدا ای اے ناں؟ ادِیباں دے ناں والِییاں چار سڑکاں تے چار یادگاری بۄرڈ لِکھوا کے پہِلکدمی کر چھڈّۄ٬ پِچھّے پِچھّے اسِیں نپڑھ لۄگ وی ٹُر پواںگے آپݨی ماں-بۄلی کھاتر٬ اِتنا بھاری ماملا تے مَینُۄں کۄئی نذر نٔہی پِیا آئُںدا۔” پہِلے مںتّری واںگ دُۄجے نیں وی کِکّ مار کے بال پںجّابی ادِیباں دے گۄل ولّ سِٹّ دِتّی۔ اِنہاں تیل نال گڑُچّ پِںڈِّیاں والے پہِلواناں دے سرِیر اُتے پکڑ پائُݨی اَینا سَۄکھا کمّ کِتھّے سی؟ پںجّابی بۄلی دے تْریڑے وجُۄد لئی دوا-دارُۄ کرن دا ماملا پیچِیدا سی۔

“سر تُسِیں تے اسَیمبلی وِچّ سہُں وی پںجّابی وِچّ نٔہِیں سُۄ چُکّی۔” ذُبَیر آہِمد دی تھاں کھبرے اُس اںدّر گئی وۄدکا سِر چڑھ کے بۄلی۔ اُہ سِںگّاں تۄں ناں اٹکے سانہ نُۄں پُۄچھ تۄں پھڑھ کے رۄکݨ دا اجائیِں یتن کرن لگّا۔ مَینُۄں جاپِیا کِہ ہُݨ مںتّری ولّۄں اِٹّ دا جواب پتھّر وِچّ آویگا پر بچاء ہۄ گِیا۔ مہِفل دے سںچّالک ڈا۔ سائیِد بھُٹّا نیں رںگّ `چ بھںگّ پائُݨ والی گُفتگُۄ نُۄں گںڈّاسا-کٹّ مار کے رۄک دِتّا اتے مہِفل نُۄں مُشاہِرے ولّ دا رُکھ دے دِتّا۔ اُس نیں پاکِستانی شائِراں دِییاں چںدّ ستراں بۄل کے ماہَۄل بنائُݨ دی کۄشِش کِیتی:

ساڈے اںگّ تریڑاں پئیِیاں

۔۔ ۔۔ ۔۔ ۔۔ ۔۔ ۔۔ ۔۔ ۔۔ ۔۔ ۔۔ ۔۔ ۔۔ ۔۔ ۔۔ ۔۔ ۔۔ ۔

گئے سمیں نُۄں سامبھݨا پَیںدَے٬ کھُلہِیاں والاں واںگُۄں

۔۔ ۔۔ ۔۔ ۔۔ ۔۔ ۔۔ ۔۔ ۔۔ ۔۔ ۔۔ ۔۔ ۔۔ ۔۔ ۔۔ ۔۔ ۔۔ ۔

ناں اڑِیا تُۄں مِلِیا ناں کر

اِس نال کاںٹا تاں بدل گِیا پر وۄدکاوادی سرۄتے آپمُہارے پھرمائِشاں پائُݨ لگّے٬ “اپھذل ساہِر نُۄں سُݨۄں٬ نئیِں پہِلے پْراہُݨِیاں نُۄں وکت دِئۄ٬ نٔہِیں اِکبال کَیسر دی نذم ۄمَیں دھرتی پںجّاب دِیۄ سُݨائۄ٬ نئیِں چَۄدھری۔۔ ۔ پْرۄ۔ ساہِب۔۔ ۔ , اجِیم جی۔۔ ۔۔” چارے پاسے آپا-دھاپی مچّ گئی۔ رَۄلے-رپّے وِچّ ہی مںتّری سہِبان اۄ-ٹھّ کے چلے گئے۔ ماہَۄل نُۄں ٹِکائُݨ لئی بہُگِݨتی سرۄتِیاں دی آواذ دی کدر کردِیاں اِکبال کَیسر شُرُۄ ہۄئِیا:

نانک دُنِییاں کُۄڑ ہَے

کہِ بُلّہِیا دُنِییاں کھچّ

نِیواں ہۄ کے ویکھ ہُسَینا

کُفر-کرۄدھۄں بچ

۔۔ ۔۔ ۔۔ ۔۔ ۔۔ ۔۔ ۔۔ ۔۔ ۔۔ ۔۔ ۔۔ ۔۔ ۔۔

اُس نیں آپݨے اںدّر ڈکّے گُسّے نُۄں جِویں کاوِک اںدّاذ دے لِیا سی۔ سرۄتِیاں نیں واہ واہ کِیتی۔ گلّ اُنہاں دے کلیجے جا لگّی سی۔ تتّے گھاء کَیسر نیں آپݨی کِتاب وِچۄں نذم ۄمَیں دھرتی پںجّاب دی‘ پڑھنی شُرُۄ کِیتی: مَیں۔۔ ۔۔ ۔۔ ۔۔ ۔۔ ۔۔ ۔۔ ۔۔ ۔۔ ۔۔ ۔۔ ۔۔ ۔۔

“ایہ کی کُٹھّے جاݨ والے بکّرے واںگُۄں مَیں مَیں لائی اُۄ٬ چول جیہا بںدّا ہَیگا وے ایہ٬ ایہدِییا نذماں ایہتۄں وی ودھّ۔۔ ۔ , بںدّ کرۄ بکواس۔۔ ۔۔” کہِںدِّیاں پْرۄ۔ بھُٹّا نیں کَیسر ہتھّۄں کِتاب جھپُٹّ کے پرہے کںدھّ نال دے ماری۔ اُہ اَۄٹ ہۄ کے بَۄڑ مارن لگّ پِیا۔ اِکبال کَیسر اگّۄں ہسدا رِہا جِویں اِہ کۄئی کھاس گلّ ناں ہۄوے جاں شائِد شرابی کرکے نہِیں سی گَۄلِیا۔ اُتۄں بلدی تے تال پائُںدِیاں اپھذل ساہِر نیں اِکبال کَیسر دی کوِتا ۄنا اڑِیا تُۄں مِلِیا ناں کر‘ دی پَیرۄڈی سُنائُݨی شُرُۄ کر دِتّی٬ “ناں اڑِیا تُۄں لِکھِیا ناں کر٬ اَۄکھے ہۄ کے سُݨنا پَیںدَے٬ پھِر وی جد تُۄں ہٹدا نئیِں تاں اِںج ہٹائُݨا پَیںدَے۔۔ ۔۔ ناں اڑِیا۔۔ ۔۔ َۄ

کی اِہ لۄک سچّمُچّ ہی ہاسا-کھیڈا کر رہے سن جاں وۄدکا نال اِہناں دِییاں دبِّییاں پئیِیاں رںجّشاں باہر ڈُلّہݨ لگِّییاں سن؟ کُجھّ سمجھ نہِیں سی آ رِہا۔ ہُݨ تاں اۄ-ٹھّݨ وِچّ ہی بھلائی سی۔ ۄشائِد دارُۄ کدے-کدائیِں پِیݨ کرکے جِیادا اسر کر گئی ہۄوے۔ ’ سۄچدِیاں مَیں من نُۄں سمجھائُݨ دا یتن کر رِہا ساں پر اُہ منّݨ وِچّ نہِیں سی آ رِہا۔ اںدّر کُجھّ تْریڑِیا گِیا سی۔

 

 

لاہَۄر دا بیشکِیمتی اجائِب-گھر

اجّ اُس دی سدھّر پُۄری ہۄݨی سی۔ اُہ اِئۄں تِیاری کر رِہا سی جِویں اجائِب گھر ویکھݨ دی تھاں کِسے مُہِمّ تے چڑھنا ہۄوے۔ دیو درد دی اَیںٹِیکوادی دْرِشٹی مِئۄُذِیئم دِییاں چِیجاں-وستاں نُۄں کِسے ہۄر کۄݨ تۄں ویکھݨا چاہُںدّی سی۔ مَیں اتے پْریم پْرکاش تاں اُس دے پِچھّے پِچھّے تُرن والے ساں۔ بلدیو سِںگھّ سڑکناما آپݨے نویں لِکھے جا رہے ناول ۄدُلّا بھٹّی‘ دی سمگّری بھالݨ لئی سویرے سویرے ہی نسرِین اںذُّم بھٹّی ہۄراں نال پِںڈّ بھٹِّییاں ولّ نِکل گِیا سی۔ باکی دے چار ساتھی بھارت لئی وِدا کر دِتّے سن۔

“بابِئۄ گلّ ایتراں ای کِہ وکت بڑا کِیمتی اے٬ بڑا کُجھّ ویکھݨ-واچݨ والا ہَے جے تے سماں بہُت تھۄڑھا پَے جاݨا ای٬ پلِیذ تُسِیں تُرںتّ پہُںچّۄ تے سارا ساجۄ-سمان یاد کرکے نال کھڑدے آئُݨا٬ ہاں آئۄ میرے وِیر چھیتی تۄں چھیتی۔ َۄ دیو سانُۄں لَیݨ لئی آئُݨ والے مِتّراں نُۄں تکڑائی کر رِہا سی۔ اُس دے یار ۄہُکم میرے آکا‘ کہِݨ واںگ اکھّ دے پھۄر وِچّ آ پہُںچّے٬ ساجۄ-سمان نال پُۄرے لَیس۔

ۄئِہ مِئۄُذِیئم وِکھائُݨ والے اےَ کِہ کِڈّنَیپر؟ ۄ مَیں٬ کار `چۄں اُترے تِنّ لاہَۄری سٹائیِل ہٹّے-کٹّے نَۄجواناں ولّ ویکھدِیاں دیو درد نال شُگل کِیتا۔

“نٔہِیں بابِئۄ کی گلّاں پئے کردے اۄ٬ اے آپݨے بڑی رُۄہ والے یار ہَے نیں٬ ویںہدے جائۄ جلوے اینہاں دے۔ َۄ دیو نیں ہسّ کے دسِّیا۔

“ایہ اِسہاک گِلّ٬ ایہ ارشد سںدھُّۄ٬ ایہ اہِمد چِیما۔۔ ۔۔ َۄ دیو درد نیں جاݨ-پچھاݨ کروائی۔ اُنہاں دے جُسِّیاں واںگ ہی اُنہاں دے ناں دھڑلّیدار سن۔ سُݨ کے پَیراں ہیٹھۄں دھرتی کھِسکدی جاپدی سی۔ اسِیں پھس-پھسا کے کار وِچّ بَیٹھ گئے۔ ساڈی تںگّی نُۄں بھامپدِیاں کُجھّ دُۄری تے چِیماں تاں اُتر گِیا تے اسِیں پںجّ مِئۄُذِیئم ولّ چلّ پئے۔

“پھیر تاں بھا-جی ہۄرِیں ساڈے جٹّ بھائی ہۄئے۔ َۄ مَیں ستِیش ورما دی رِیس کردِیاں لِہاذ گںڈھّݨ لئی ساںجھ دی تںدّ پھڑھنی چاہی۔ میرے نال بَیٹھا پْریم پْرکاش میرے ولّ کُنکھّا جھاکِیا٬ جِویں کِہا ہۄوے٬ “اۄئے مُۄرکھ جٹّ-بُۄٹ بںدّے کۄئی چجّ دی گلّ کر٬ نٔہِیں مُۄںہ بںدّ رکھّ۔ َۄ مَیں چُپّ کر گِیا۔ ستِیش ورما والا ہُنر میرے کۄل کِتھّے سی؟

“بابِئۄ ایہ جیہڑے پْریم پْرکاش ہۄرِیں نیں٬ بہُت وڈّے ادِیب نیں پںجّابی ذُبان دے٬ جِتراں دھاڈہے پھَیذ٬ کاسمی٬ فِراک ہۄرِیں مُہتبر ناں ہَے نیں٬ دھانُۄں کِسے دِن رشک ہۄویگا کِہ تُہِیں اینہاں نال اِکۄ کار `چ سفر کِیتا۔ َۄ ماہَۄل ساواں کرن لئی دیو درد نیں چُپّ تۄڑی اتے گلّ دا وِشا بدلِیا۔

“ہلا۔۔ ۔ ا۔۔ ۔ ا! َۄ مُہرلِییاں سِیٹاں تے بَیٹھے ارشد اتے اِسہاک نیں اچمبھّے وِچّ ہیک لا کے کِہا٬ “ماشا الّا کِنّے کُ ڈرامے بڑھکا چھڈّے ہۄݨے نیں بھلا ادِیب ساہِب نیں؟ َۄ اُہ ماݨ اتے ہَیرانی نال کار دی اِکّ کھُںجّ `چ دُبکے بَیٹھے ملُۄکڑے پْریم پْرکاش ولّ بھئۄں کے جھاکے جِویں اِتبار ناں آئِیا ہۄوے کِہ ۄئِہ مَۄلوی-نُما مرِیئل جِہا بںدّا کِویں لِکھدا ہۄویگا ڈرامے-ڈرُۄمے۔ ۄ شائِد ادب دے کھیتر نال واباستا ناں ہۄݨ کارن اتے پاکِستانی پںجّاب وِچّ کمیڈی شۄیاں دا بۄلبالا ہۄݨ کرکے اُنہاں لئی آدِیب ہۄݨ دا متلب ڈرامے لِکھݨ والا ہی سی۔

اُنہاں دِییاں گلّاں سُݨ کے پْریم پْرکاش گُجھّا گُجھّا کھچری ہاسی ہسدا رِہا۔ اُس نیں سانُۄں جٹّاں-بُٹاں نُۄں ادرک دے سُیاد دا بھید دسّݨا مُناسب ناں سمجھِیا کِہ ڈرامے-افسانے وِچّ کۄئی اںتّر ہَے۔ پر اِسہاک ہۄرِیں ہۄر وی چاء وِچّ ہۄ گئے۔ ہُݨ اُہ پْریم پْرکاش دے سارتھی سن۔ شُگل-پاݨی کردے اسِیں مِئۄُذِیئم پہُںچّ گئے۔

شاہی ڈھںگّ دی وِشال اِمارت دی پہِلی جھلک نیں ہی مِئۄُذِیئم دے وِشیش ہۄݨ دا پْربھاو چھڈِّیا۔ پچھّمی مُلکاں دی ترذ اُتے مِئۄُذِیئم دی وکھّی وِچّ ہی اِکّ سٹۄر سی جِس وِچّ پِکچر-کارڈ٬ گائیِڈ-پُستکاں٬ نکشے٬ ماڈل-چِنّہ اتے ہۄر سجاوٹی سمان سی۔ بہُتی لِکھت-سمگّری اںگّریذی وِچّ ہی سی کِئُںکِہ بہُتے سَیلانی وِدیشی ہی ہُںدّے ہۄݨگے۔ اسِیں اۄپری جِہی جھات پا کے ٹِکٹ-کھِڑکی ولّ ہۄئے۔ دیو درد کاہلی نال اگّے ہۄݨ لگِّیا تاں اِسہاک نیں بھارے ہتھّ نال٬ اُسدا ڈَۄلا پھڑھ کے رۄکدِیاں رۄس جِتائِیا٬ “اِہ کی کرن لگّے اۄ بھا-جی٬ شُدائی ہۄ گئے جے٬ اِترا ناں سۄچِئۄ اگاںہ نُۄں وی کدے۔ َۄ

پْریم پْرکاش اتے دیو درد آپݨِییاں مُگلئی شکلاں-سُۄرتاں کرکے اِسہاک ہۄراں دے کۄٹے وِچّ ہی پَے گئے۔ میری ٹِکٹ تے دساں دی تھاں سَۄ دا نۄٹ لگِّیا۔

“آہ تاں جذِییاں لگّ گِیا جاپدَے میری پگّ تے۔ َۄ مَیں میذبان دا ودھّ کھرچ ہۄݨ تے اپھسۄس کِیتا۔

“کی گلّاں کردے پئے اۄ سردار جی؟ ایس شان دے تُل کی نیں بھلا نبّے رُپئیِئے؟ َۄ اِسہاک نیں میری پگّ ولّ ہتھّ کرکے میرا ماݨ رکھّݨ لئی آکھِیا۔

اشرپھ نیں کَیمرے اںدّر لَے جاݨ لئی ٹِکٹاں کٹا لئیِیاں۔ مَینُۄں ہَیرانی ہۄئی۔ ہۄݨی ہی سی٬ پاکِستان وِچّ اجِہی تھاں دِییاں تسوِیراں کھِچّݨ دی اِجاذت کۄݨ دِںدّا ہَے؟ اشرپھ دا ہُنر اتے اُس دا وِشیش کَیمرا دۄویں ہی جِویں آپݨا جَۄہر دِکھائُݨ لئی بیتاب سن۔

مِئۄُذِیئم وِچّ داکھل ہۄݨ پِچھۄں اسِیں سُبھاوک ہی سبھ تۄں پہِلاں سِکھّ اِتِہاس نال سبںدھِّت بھاگ وِچّ گئے۔ سِکھّ سرداراں٬ اہِلکاراں دے دُرلبھّ چِتّر٬ مہاراجا رݨجِیت سِںگھّ دے راج-کال نال سبںدھِّت دستاویذ اتے شستر شِیشے دے بںدّ بکسِیاں وِچّ سمبھّالے ہۄئے سن۔ سمبھّال تاں پُۄری سی پر چِیذاں-وستاں نُۄں پیش کرن دا ڈھںگّ اِتِہاسک نذرِیئے تۄں وِہُݨا سی۔ وِئکتی-چِتّراں اتے چِیذاں-وستاں دے ناں تاں لِکھے سن پر کۄئی اِتِہاسک ویروا درسائُںدی پٹّی نہِیں سی لائی۔ اسِیں تاں چلۄ پھِر وی آپݨے اِتِہاس تۄں واکپھ ساں٬ کِسے غَیر-سِکھّ لئی تاں اُہ چِیذا-وستاں اِئۄں مہتّو تۄں کۄرِییاں جاپݨ لگّݨِییاں سن۔ آدِ-گْرںتھّ دی ہتھّ-لِکھت دا اِکّ اُتارا وی رکھِّیا ہۄئِیا سی پر لۄڑِیںدا ویروا اِتھے وی گائِب سی۔ گُرمُکھی لِپّی دا ہۄر کۄئی نمُۄنا پْراپت نہِیں سی۔

“دھالِیوال آکھِر گُرُۄیاں دِییاں لِکھتاں گُرُۄ ارجن دیو کۄل پہُںچِّییاں ہۄݨگِییاں٬ بھائی گُرداس نیں وی آپݨے ہتھّ نال لِکھ کے گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب دی بِیڑ تِیار کِیتی ہۄویگی۔ اُس وکت چِٹھِّییاں٬ ساہے وی لِکھ کے بھیجدے ہۄݨگے۔ کِتھّے نیں اُہ ہتھّ-لِکھتاں؟ ہۄر مِئۄُذِیئم دا کی متلب ہُںدَّے؟ َۄ پْریم پْرکاش دے چُست دِماگ نیں اِکّ اہِم نُکتا پھڑھ لِیا سی۔ اُس دی کھِجھ مائنیکھیذ سی۔ ساڈے ایشِیائی لۄکاں دے اِتِہاس پْرتی نذرِیئے وِچّ ہی شائِد کۄئی نُکس ہَے۔ بسّ جۄ سَۄکھِیاں ہتھّ آئِیا رکھّ لِیا٬ تردّد کۄئی نہِیں۔

“ہُݨ آدھُنِک وِدھی-وِدھان نال اِتِہاس سامبھݨ وِچّ مدّد مِلُۄگی سانُۄں۔ َۄ مَیں دیو درد اتے ارشد ہۄراں ولّ ویکھدِیاں کِہا٬ اُہ چِیجاں-وستاں دِییاں ہر کۄݨ تۄں کھڑھ کے دھڑا-دھڑ تسوِیراں کھِچّݨ وِچّ رُجھّے ہۄئے سن۔

مَینُۄں اجے وی جاپ رِہا سی کِہ اُنہاں نُۄں پُلس کرمچاری ذرُۄر ٹۄکݨگے پر اجِہا نہِیں واپرِیا۔ ساڈے پِچھّے چھڈِّیا سُۄہِییا پُلس دا نَۄجوان وی ساڈے تۄں کاپھی وِتھّ اُتے پھِردا اِئۄں پْربھاو دِںدّا جِویں اُہ کھُد مِئۄُذِیئم ویکھ رِہا ہۄوے٬ پر اسِیں آپݨی سُۄہِییا لیکھک- اکھّ نال اس دے چِہن-چکّر تاڑ لئے سن۔ مَینُۄں اتے پْریم پْرکاش نُۄں اِس بھاگ وِچّ دُرلبھّ وستاں دی کمی کھڑکی سی پر دیو درد دی اَیںٹِیک-مُکھی اکھّ نُۄں آم تۄں آم وست وی کھاس بݨ کے دِس رہی سی٬ اکھّ٬ اکھّ دا وی تاں پھرک ہُںدّا ہی ہَے۔

ہِںدُّۄ اتے بُدھّ٬ جَین متّ والے بھاگ وِچّ مُۄرتِییاں دا چۄکھا سںگّْرہِ سی۔ اِہ سارِییاں کِسے کھُدائی وِچۄں نِکلِییاں ہۄئیِیاں نہِیں سن۔ بہُت سارِییاں پُراتن وستاں دی نکل جاپدِییاں باذارُۄ کِسم دِییاں وی سن۔

“بابِئۄ ایہ بہُت وڈّا مسلا اِئَے اَیںٹِیک اتے باذارُۄ وستاں `چ بھید سمجھ سکݨا۔ اہِیں تے کباڑِییاں نال نِتّ مگذ کھپائی کردے رہِںدّے واں٬ اُہ کںجّر کئی وار باذارُۄ چِیجاں اَیںٹِیک دے بھاء ویچݨ لئی جھکانی دِںدّے نیں۔ اجّ-کلّہ تے پُۄرا چۄر-باذار ہَے وے اَیںٹِیک دا٬ جِس وِچّ وِشیش رںگّ-رۄگݨ اتے گھسائی نال اَیںٹِیک دِییاں اسل نالۄں بیہتر جاپدِییاں نکلاں تِیار کِیتِییاں جاںدِییاں نیں۔ َۄ دیو درد آپݨی وِشیشگّاں والی سُۄجھ نال سانُۄں سمجھائُݨ لگّ پَیںدا۔ اِسہاک اُسدے مُۄںہۄں نِکلدے پْروچناں نُۄں وِسمک چِنّہ بݨ کے سُݨدا۔ پر اَیںٹِیک دی پرکھ ساڈے لئی تاں انّہی مہِں اتے کھِپّ دھامݨ والی گلّ سی۔ اَیںٹِیک اتے نکل وِچّ بھید کر سکݨا ساڈے لئی مُشکل سی۔

“اِنہاں دی آہ گلّ مَینُۄں سہی مائنِیاں وِچّ اجائِب-گھر دی دْرِشٹی والی لگّی اےَ٬ اَینے بُتّ رکھّݨے۔ اِسلام بُتّ-پْرستی دے کھِلاف اےَ پر اِتھے بُتّ ہی بُتّ ہن اتے اُہ وی بۄدھی-جَینی لۄکاں دے٬ اِہ سمپّردائِکتا تۄں اُپر دی گلّ اےَ۔ َۄ پْریم پْرکاش نُۄں ہِںدُّۄ مِتھِہاس والا بھاگ اِس پکھّۄں وِشیش ہُلارا دے رِہا سی۔

“آہ ویکھۄ بھا-جی گذب دی شَیء٬ اَیدھر آئۄ ذرا٬ ویکھۄ بُدھّ دا کںکّال۔ َۄ دیو درد تامبے-کاںسی دے بݨے بُتّ اگّے کھڑھا واہ واہ کہِںدِّیاں اِئۄں سِر ہُلار رِہا سی جِویں کِسے غذل دے شیئر دی داد دے رِہا ہۄوے۔

“بابِئۄ ایہ ٹَیکسلا دی کھُدائی نال 1922 دے کرِیب ہتھّ لگّا سُۄ٬ بیشکِیمتی اے۔ َۄ دیو درد پُۄرے وذد وِچّ سی۔

بُتّ٬ چَۄکڑی مار کے سمادھی وِچّ لِین بُدھّ دا سی۔ بھُکھّ-تیہ دِییاں سِیماواں تۄں پار جا چُکِّیا بُدھّ۔ ڈھِڈّ پِچک کے رِیڑھ دی ہڈّی نال جا لگِّیا سی٬ لتّاں-باہاں کانے بݨ گئیِیاں سن۔ اکھّاں دے ڈیلے کِدھرے الۄپ ہۄ گئے سن اتے اکھّاں دے ٹۄئے-ماتر باکی بچے سن۔ آکھںڈّ دھِیان دی ادبھُتّ اکّاسی سی۔ کاگا کرںگّ ڈھںڈّۄلِیا سگلا کھائِیا ماس۔۔ ۔۔ والے شلۄک دے ادھار تے بݨائِیا گِیا بابا پھرِید دا کارںگّ-نُما سرِیر تاں مَیں چِتراں وِچّ کئی واری ویکھِیا سی پر بُدھّ دا اِہ کںکّال تاں اُس تۄں کِتے اگّے کلا دا سِکھر کِہا جا سکدا سی۔

“بابِئۄ اِکّ ویراں کہِںدّے جاپان والِیاں مںگّ کِیتی سُۄ کِہ آہ بُدھّ دا کںکّال سانُۄں دے دِئۄ٬ دھانُۄں پتا ای اے پئی اُہ بُدھّ پْرتی کِنّے ٹچّی لۄک نیں٬ کہِںدّے ایںہدے بدلے پاکِستان سِر جپان دا چڑھِیا سارا کرذ ماف کر دِنّے آں٬ اگلِیاں ایہ سَۄدا پھیر وی منذُۄر نٔہِیں جے کِیتا۔ ایہ ہُںدّی جے کِیمت اَیںٹِیک دی۔ َۄ دیو درد دی لۄک-کتھن ورگی گلّ بھاویں کُجھّ اتِکتھنی بھری وی ہۄوے پر مہتّو تۄں کھالی نہِیں سی۔ ہُݨ اَیںٹِیک دے بیشکِیمتی ہۄݨ دا اہِساس سانُۄں وی شِدّت نال ہۄݨ لگّ پِیا۔

مہِںجّدڑۄ اتے ٹَیکسلا والے بھاگ وِچّ جا کے دیو درد جِویں گُیاچ ہی گِیا۔ اُہ شِیشے دے بَۄکساں وِچّ رکھّے سِںدھّ گھاٹی دے نمُۄنِیاں ولّ اِئۄں ٹِکٹِکی لا کے ویکھی جاںدا جِویں سُرکھِّیا کرمچاری دی نذر رتا کُ کھُںجھّے تاں اُہ جھپُٹّ مار کے سبھ کُجھّ بۄجھے وِچّ تُنّ لوے۔ اِہ خذانا اُس دے گھر وی بتھیرا پِیا سی پر اِس دے تُل پاسکُۄ ہی سی۔ کھُدائی والی تھاں پاکِستان وِچّ ہۄݨ کرکے اِنہاں نُۄں اُس تجَۄری دی چابی سِدھّی ہتھّ لگّ گئی سی۔

“میری تاں بسّ ہۄ گئی بھائی٬ تُسِیں ویکھۄ ہُݨ۔ َۄ کہِںدِّیاں پْریم پْرکاش پرہے سِپاہی لئی رکھّے سٹُۄل اُتے جا بَیٹھا۔ سِپاہی نال گلِّیں رُجھّے پْریم پْرکاش نُۄں ویکھ کے مَینُۄں لگِّیا کِہ اُس دی ودھیرے دِلچسپی بںدّے دے من دی کھُدائی نال مِلدے اُس دے اںدّرلے بںدِّیاں دی کھۄج وِچّ سی۔ بائد وِچّ پتا لگِّیا کِہ پْریم پْرکاش اُس سِپاہی دا بابری مسجِد ڈھائے جاݨ ویلے دا پْرتِیکرم جانݨ دا یتن کردا رِہا سی۔

کُۄئیِن وِکٹۄرِییا (1819-1901) دے بھاری بھرکم بُتّ والے ہِسّے تکّ پہُںچّدِیاں ساڈے وی ہَۄسلے پست ہۄݨ لگّے۔ اِہ بُتّ لاہَۄر دے اِکّ چَۄںک وِچۄں لِیا کے 1974 وِچّ مِئۄُذِیئم وِچّ رکھِّیا گِیا سی۔ اِںگلَیںڈ اتے بھارت وِچّ کُۄئیِن دے لگّے بُتّ اِسے شَیلی دے ہن۔ مَینُۄں لگِّیا جِویں آپݨِییاں بستِییاں دے غُلام بݨائے لۄکاں دے دِل دہِلأݨ لئی اِہ بھاری بھرکم بُتّ سۄچ-سمجھ کے ہی بݨائے گئے ہۄݨگے۔ گھُںݨّتری ناں ہۄݨ تاں پھِر اںگّریذ کی ہۄئے؟

مِئۄُذِیئم دا تاں اجے بتھیرا کُجھّ ویکھݨ والا پِیا سی پر ساڈِییاں لتّاں واںگ ہی وڈّی سمرتھّا والا ساڈا کَیمرا وی بھر کے رُک گِیا۔ بھُکھّ نال آںدرا وی وِلُۄں وِلُۄں کرن لگّ پئیِیاں سن۔

“بھا-جی چلۄ کُجھّ کھائیِئے-پِیوِیئے٬ ویکھا-وِکھائی بتھیری ہۄ گئی جے٬ اجے وی کسر اے تاں کلّہ اِکّ جھُٹّی پھیر لا چھڈّاںگے۔ َۄ اِسہاک دی مرذی وی اںتّ بُلّہاں تے آ گئی۔

“نٔہی بھا-جی تردی تردی نذر تاں مار ہی لئیِئے ہُݨ, پھیر خبرے۔۔ ۔۔ ۔ َۄ کہِںدِّیاں دیو کاہلی نال پَۄڑِییاں چڑھ گِیا۔ اُتلی مںذِّل اُتے آذاد پاکِستان دے اِتِہاس نُۄں تسوِیراں دی ذبانی پیش کِیتا گِیا سی۔ اِتھے آم لۄکاں دی وی واہوا بھِیڑ سی۔ لگدا سی سِںدھّ گھاٹی اتے ٹَیکسلا `چۄں مِلے گھگُّۄ-گھۄڑِیاں دی تھاں اُنہاں دی رُچی ہڈّ-ماس دے اُنہاں لۄکاں نُۄں ویکھݨ وِچّ ودھیرے سی جِہڑے اُنہاں دی کِسمت دے گھاڑے بݨے سن۔ مَیں دھِیان نال تسوِیراں ویکھدے لۄکاں نُۄں ویکھݨ لگّا کِہ اُنہاں دی نذر کِتھّے جِیادا ٹھہِردی سی۔ وںڈّ دے اُجاڑے دے دْرِش اُنہاں نُۄں ودھیرے ٹُمبّدے سن جاں آذاد پاکِستان دی واگڈۄر سمبھّالدے راجسی لۄکاں دے چِہرے؟ کۄئی سپشّٹ اںتّر کرنا اَۄکھا سی۔ لۄک تاں لۄکاں واںگ ہی رلے-مِلے جِہے ڈھںگّ نال سبھ کُجھّ سرسری نذراں نال نِہاردے اگّے تُرے جاںدے سن۔

بھُکھّے اتے تھکّے ہۄݨ کرکے اسِیں وی ہُݨ تِکھّی نِیجھ نُۄں وِسار بَیٹھے ساں۔ بسّ چلدے چلدے پاکِستان دے کبائِلی اتے پہاڑی لۄکاں دے جن-جِیون نُۄں درسائُںدِییاں چِیذاں-وستاں والے بھاگ وِچۄں دی لںگھّے۔

“بابِئۄ جاپدا اے رۄٹی دی بھُکھّ کلا دی بھُکھّ اُتے بھاری پَے چلّی اے٬ چلۄ پھِر دۄستاں نُۄں کاہنُۄں تںگّ کرنا اے۔ َۄ کہِںدِّیاں بھئۄں بھئۄں پِچھاںہ نُۄں جھاکدا دیو درد بھاویں باہر ولّ نُۄں تُر پِیا پر اُسدی رُۄہ شائِد اُتھے ہی کِدھرے کِسے اَیںٹِیک دے نمُۄنے اۄہلے چھُپ گئی سی۔

 

تسوِیر-اے-پاکِستان

ساںجھے پںجّاب وِچّ لاہَۄر نُۄں سبھِیاچارک راجدھانی دا رُتبا مِلِیا ہۄئِیا سی۔ لاہَۄر دی اِہ مہِما ہُݨ وی برکرار ہَے۔ نْرِت٬ سںگِّیت٬ فِلماں٬ چِترکاری٬ ادب٬ لۄک-وِرسے دی سمبھّال والے اجائِب گھر لاہَۄر دی دھڑکدی سبھِیاچارک ہۄںد دا پْرماݨ ہن۔ ہُݨ آدھُنِکتا دے ودھدے جلَۄء نال ملٹِیپلَیکس وی بݨن لگّے ہن۔ پِلاک اتے الہمرا٬ کلا اتے سبھِیاچار دی پْردرشنی کرن والِییاں آدھُنِک شَیلی دِییاں وڈِّییاں سرکاری سںسّتھاواں ہن۔ نمُۄنا ویکھݨ لئی اسِیں الہمرا `چ پہُںچّے۔

وِشال مِئۄُذِیئم ویکھ کے بھاویں ساڈے سرِیراں دی بھِیاں بۄل گئی سی پر اجے من دا چاء مٹھّا نہِیں سی پِیا۔ الہمرا دی کںٹِّین وِچۄں کھا-پی کے کُجھّ آرام کِیتا٬ سرِیراں نیں پھیر سپھُرتی پھڑھ لئی۔ الہمرا وِچّ تھِیئیٹر٬ آرٹ گَیلری٬ مِئۄُذِیئم اتے ہۄر کئی کُجھّ ویکھݨ والا سی۔ ارشد دے کہِݨ تے تھِیئیٹر دی جھات پائی۔ اُہ فِلماں دا نامی سَے-ٹّ-ڈِذائِنر ہَے۔ اِس لئی اُہ سانُۄں سَے-ٹّ تِیار ہُںدّا وِکھائُݨا چاہُںدّا سی۔ اںدّر گئے٬ شام دے کَۄمیڈی شۄء لئی ارشد دے بںدّے اِکّ مہاں-آکاری سَے-ٹّ لا رہے سن۔ پاکِستانی پںجّاب وِچّ کَۄمیڈی شۄء چںگّی کمائی کرائُںدے ہن۔

آرٹ گَیلری ویکھݨ تۄں بِناں اسِیں ہر پکھّۄں بیوکت ساں۔ اِس لئی اِکۄ اِکّ بچی چۄݨ نُۄں مانݨ دا من بݨائِیا۔ آرٹ گَیلری وِچّ اجّ دے دِن کھاس گلّ اِہ سی کِہ پاکِستان دے نَۄجوان ورگ دِییاں کلاکْرِتاں دی ۄپھرَیش کرِیم‘ ناں ہیٹھ وِشال پْردرشنی لگّی ہۄئی سی۔ کلاتمک ڈِذائِن والی دۄ مںذّلی اِمارت وِچّ بڑے سلِیکے نال چِتّر٬ بُتّ٬ ماڈل اتے کُمبھّکاری تے گْراپھِکس دِییاں سَیکڑے ونّگِییاں پْردرشِت کِیتِییاں ہۄئیِیاں سن۔ بڑا ودھِییا مَۄکا سی پاکِستان دے نَۄجوان ورگ دِییاں نذراں راہِیں پاکِستان دی ہکِیکت اتے سُپنِیاں نُۄں ویکھݨ دا۔ کلا دے اِنہاں رُۄپاں دِییاں برِیکِییاں سمجھݨ والا تاں ساڈے وِچۄں کۄئی وی نہِیں سی٬ پھِر وی ادبی جگت نال سبںدھِّت ہۄݨ کرکے کُجھّ ناں کُجھّ رمذاں تاں مہِسُۄس کر ہی سکدے ساں۔ کلا دے اِہ رُۄپ بھاویں کِنّے وی امُۄرت اتے اَیبسرڈ شَیلی والے کِئۄں ناں ہۄݨ, ساہِت نالۄں پھِر وی ودھیرے مُۄرت ہُںدّے ہن۔

اِمارت دی ذمِینی مںذِّل `چ پھِردِیاں برۄشر اُتے جھات پائی۔ الہمرا آرٹ گَیلری دی کِئُریٹر تانِییا سُہیل دے شبداں نیں دھِیان کھِچِّیا٬ “نوِیں سُۄچنا دے وِسپھۄٹ نال مالامال پاکِستان٬ کھاس کرکے ساڈا نَۄجوان ورگ٬ اِںتہاپسںدّی اتے پُرکھ-پْردھان کدراں-کِیمتاں دی گںڈھّڑی سِرۄں لاہ پرہے وگاہ مارن لئی اُتسُک ہَے۔ اُہ بہُ-پکھّی آذادی نال آئُݨ والے کلّہ دے نویں سںسّار وِچّ آپݨی نوِیں پچھاݨ نال وِچرن لئی بِہبل ہَے۔”

تانِییا دے اِنہاں شبداں نیں نُمائِش ویکھݨ لئی اِکّ نوِیں دْرِشٹی دے دِتّی۔ پر مَیں تاں اجّ کِسے ہۄر دْرِشٹی تۄں وی نُمائِش ویکھݨی چاہُںدّا ساں۔ مَیں چُپکے جِہے پْریم پْرکاش دے مگر ہۄ لِیا۔ ۄبھلا ساڈا اِہ دھنںتّر کتھاکار چِیجاں نُۄں کِویں ویکھدا ہَے؟ ’ اِس جگِیاسا نال مَیں جانݨا چاہُںدّا ساں کِہ اُس دی نذر کِتھّے اٹکدی ہَے اتے کِتھّۄں تِلکدی ہَے؟ کُجھّ مِںٹّاں وِچّ ہی مَیں اِہ مہِسُۄس کر لِیا کِہ اُہ بڑا تِکھّا اتے مِیسݨا درشک ہَے٬ کُجھّ وی سِدھّا سمجھ نہِیں آئُݨ دِںدّا۔ اُس دی کہاݨی-کلا دا وی اِہی رہسّ ہَے۔ اُس دِییاں اکھّاں دا کۄݨ کِسے ہۄر کلا-کْرِتی تے پھۄکس ہُںدّا پر اسل وِچّ اُہ ویکھ کِدھرے ہۄر رِہا ہُںدّا۔ اُس نیں میرِییاں نذراں نُۄں دھۄکھا دیݨ لئی آپݨِییاں نِگاہاں اِکّ تِیار ہۄ رہی اَۄرت دا پِٹھّ والا ہِسّا دِکھائُںدی پیٹِںگّ ولّ گھُمّائیِیاں۔

شاجِییا اسلم دی اِس پیٹِںگّ وِچّ کھُۄبسُۄرت نذر آ رہی مُٹِیار دے سلِیولَے-سّ بلائۄُذ دے آلے-دُیالے جِسم دا نگن ہِسّا دھِیان کھِچدا سی۔ پاکِستانی سماج وِچّ اِنا کُ نںگّیذ وِکھائُݨا وی ورجِت ہی ہَے۔

“واہ بئی کمال اےَ٬ ۔” پْریم پْرکاش نیں کھِڑدِیاں کِہا٬ “کِیا سادگی اےَ پیںڈُۄ مُںڈّے دی”

مَیں ہَیران ہۄئے نیں ڈھِیٹھاں ہار پُچھّ ہی لِیا٬ “کِہڑی پیںٹِںگّ دی گلّ کردے اۄ جی؟”

اُس نیں مَۄلوی کٹّ مُچھّاں `چۄں کھچری ہاسی ہسدِیاں پرہے اِکّ کۄنے وِچّ بیپرواہ جِہے بَیٹھے مُںڈّے دے چِتر ولّ اِشارا کِیتا٬ جِہڑا جھاڑے بَیٹھݨ والِیاں واںگ اجِیب جِہا پۄذ بݨائی پَیراں بھار بَیٹھا سی۔ میرے کُجھّ پِڑ-پلّے ناں پِیا اتے چھِتھّا جِہا پَے کے مَیں آپݨی دْرِشٹی نال ہی نُمائِش ویکھݨ لگّا۔

ہال دے وِچکار جِہے اِبراہِم اہِمد دا بݨائِیا اِکّ اجِیبۄ-گرِیب ماڈل رکھِّیا ہۄئِیا سی۔ اِکّ پُراݨے سائِکل دے اگلا ٹَیر ٹرکّ دا لائِیا سی۔ ہَیںڈل دی تھاں کار دا سٹیرِںگّ سی۔ کاٹھی اُتے کور ناں ہۄݨ کرکے اُسدے سپرِںگّ کِسے بُڈھّے جاں گرِیب دے ہڈِّییاں دے پِںجّر بݨے شرِیر واںگ جاپدے سن۔ سائیِکل دی چَین اتے پَیڈل گائِب سن۔ کِسے ماڈل جاں چِتر دے نِسچت ارتھ تاں نہِیں کڈھّے جا سکدے پر مَینُۄں اِہ بیمَیچ سںدّاں-سادھنا نال آدھُنِکتا دے راہ پَیݨ دا سُپنا لَیںدے پاکِستان دا اکس جاپِیا۔

پاکِستانی پںجّاب دا پیںڈُۄ تبکا اجے ودھیرے کرکے پھِئۄُڈل سںسّکاراں دی چھٹّ ہیٹھ مِدھِّیا ہۄئِیا ہَے۔ اِہ تاں نہِیں کِہ اُتھے سںچّار-سادھناں اتے آدھُنِک سۄچ نیں مُۄلۄں پَیر ہی نہِیں پائِیا پر نویمپݨ دے نکشۄ-نِگار اجے بہُتے گۄلݨیۄگ نہِیں لگدے۔ مَینُۄں اِس پْرسںگّ وِچّ آپݨے مِتّر کوی سابر الی سابر دی گلّ یاد آئی۔ پاںڈۄ کی پِںڈّ دا رہِݨ والا سابر مَینُۄں کانپھرںسّ وِچّ مِلِیا سی۔

“سابر پاکِستانی پںجّاب دے پِںڈّاں دی کی ہالت اےَ؟ َۄ مَیں پُچھِّیا سی۔ سِدھّ پدھّری جِہی دِکھّ والے سابر نیں سرۄں دے تیل نال چۄپڑے والاں `چ اُںگلاں دی کںگھّی کردِیاں دسِّیا سی٬ “بھا-جی ایہ تے نہِیں کِہ لۄکِیں رۄٹی-ٹُکّر ونِّئۄ اواذار نیں٬ گۄشت وی مِلدا اے اُںج تاں الّا دے پھذل نال٬ پر شہِری سُکھّ-سہُۄلتاں تۄں واںجھے نیں٬ تالِیم دا بیڑا گرک اے٬ مُلاݨے لۄکاں اتّ چائی ہۄئی اے٬ سِیاسی بںدّے چَۄدھری لۄک نیں٬ اوام دی کۄئی سار نئیِں جے لَیںدے۔”

پْردرشنی وِچّ شامِل چِتر ودھیرے پڑھے-لِکھے شہِری مدھّورگ `چۄں آئے وِدِیارتھِییاں نیں بݨائے سن٬ اِس لئی پاکِستان دے پیںڈُۄ جن-جِیون دے دْرِش اُنہاں دی نذر ہیٹھ گھٹّ ہی آئے سن۔ پھِر وی اِکّا-دُکّا چِتّر کُجھّ رمذاں دِںدّے سن۔ ناذِییا اذمت دے چِتّر وِچّ اِکّ رُںڈّ-مرُںڈّ رُکھّ دے ہیٹھاں ڈِگّے پتِّیاں اُتے اِکّ اَۄرت چَۄںکڑی ماری بَیٹھی دِسدی سی۔ اُس دے دۄویں ہتھّ اکھّاں اُتے اِںج ٹِکے سن جِویں کۄئی مُسلمان نماذ تۄں بائد آمِین کہِںدِّیاں چیہرے اُتۄں دی ہتھّ پھیردا ہَے۔ رُکھّ دِییاں شاکھاواں وِچّ چڑھدا جاں ڈُبدا کیسری سُۄرج دِکھائی دِںدّا ہَے۔ اَۄرت آپݨے لِباس تۄں سادھارن پیںڈُۄ تْرِیمت جاپدی ہَے اتے سُۄرج ولّ اُس دی پِٹھّ ہَے۔

نوِید ہُسَین دی پیںٹِںگّ وِچّ اِکّ ذالِیدار مُسلِم شَیلی دی ٹۄپی وِچّ سِر دی تھاں کھُۄن دا لۄتھڑا ہَے۔ کھُۄن دِییاں کُجھّ گھرالاں ہیٹھاں نُۄں وی وگ رہِییاں دِسدِییاں ہن۔

آپݨی سمکالی سِیاسی تسوِیر نُۄں سپشّٹ ڈھںگّ نال پیش کردا کۄئی اِکّ وی چِتّر نذر نہِیں آئِیا۔ اجِہا شائِد اکادمِک جگت دِییاں سِیماواں جاں مارشلی بںدھّیجاں دِییاں مذبُۄرِییاں کارن ہۄویگا۔ ہپھسا تارِک دے تاراں راہِیں بݨائے ماڈل وِچّ اِنا کُ اِشارا ذرُۄر سی کِہ اِکّ تاراں دا بݨِیاں وِئکتی ویٹ-لِپھٹِںگّ دا ابھِیاس کر رِہا ہَے اتے دُۄجا تاراں دا کھڑسُک بںدّا اُس دے باہاں اُتے ویٹ ٹھلّہݨ وِچّ مدّد کر رِہا دِسدا ہَے۔

جِویں کہِںدّے ہن کِہ کِسے مُلک دی ترکّی دا سبھ تۄں وڈّا ماپدںڈّ اِہ ہُںدّا ہَے کِہ اُہ آپݨی کرِیب ادھّی وسّۄں٬ بھاو اَۄرتاں٬ پْرتی کی نذرِییا رکھّدا ہَے۔ اِس پکھّۄں ویکھِیا سنا ارجُمںدّ دی پیںٹِںگّ بڑی مائنیکھیذ سی۔ اِس وِچّ اِکّ مُٹِیار پھاہے دی تںدّی نال لٹکی ہۄئی دِسدی ہَے۔ اُس دی دھَۄݨ ٹُٹّ کے اِکّ پاسے نُۄں لُڑک گئی ہَے۔ چِتّر دی ذمِین امرِیکی جھںڈّے دی بݨی ہۄئی ہَے۔ مُٹِیار دے سرِیر اُتے پاکِستانی جھںڈّے دے چنّ-تارے والے چِنّہاں دا سںکّیتک لِباس ہَے۔ سِر دے دُیالے کھالی٬ بیرںگّ تارِیاں دا دائِرا ہَے۔ پھاہے دے کسا نال باہر نِکل آئیِیاں اکھّاں کھلاء نُۄں گھُۄردِییاں پْرتِیت ہُںدِّییاں ہن۔ اِہ چِتّر نِسچے ہی پاکِستانی اَۄرت دے سُپنِیاں اتے سںتّاپاں نُۄں سماجی-سِیاسی سںدّربھ وِچّ اُبھارن دا اُپرالا بݨدا ہَے۔

آپݨِییاں انیک دُشوارِییاں دے باوجُۄد مدھّورگی پاکِستانی اَۄرت وِدِیا دی رَۄشنی سدکا پھِئۄُڈل کدراں-کِیمتاں دی چھٹّ لاہ کے پرے سِٹہدی اتے آدھُنِک جِیون-جاچ ولّ بھرۄسے نال کدم پُٹدی دِسدی ہَے۔ بہُت سارے چِتّر اَۄرت دے نویں پںدھّ دی داستاں بِیان کرن والے سن۔ نَۄرِین نواب دے چِتّر وِچّ اِکّ ادھکھڑھ اُمر دی اَۄرت دے پِچھّے مۄڈھِیاں اُتے تِنّ مُٹِیاراں اُلرِییاں کھڑھِییاں نذر آئُںدِییاں ہن٬ جِویں پھۄٹۄ کھِچوائُݨ لئی پۄج بݨائِیا ہۄوے۔ چاراں دے چِہرے اُتھے کۄئی جیتُۄ مُسکان کھِڑی ہۄئی ہَے٬ جِویں کہِ رہِییاں ہۄݨ, “لئۄ جِتّ لئی اے باجی آکھِر۔” سجّے پاسے والی سکُۄلی اُمر دی کُڑی دی نُہار مُںڈِّیاں والی ہَے۔ اُسدے وال کٹّے ہۄئے٬ نذر دی اَینک لگّی اتے مۄڈھے اُتے لٹکدا ہرے رںگّ دا پھَیںسی بَیگ کئی کُجھّ دسدے ہن۔ اُسدے ہتھّ وِچّ ٹی-بَیگ والی چاہ دا ڈِسپۄجئیبل کپّ پھڑھِیا ہۄئِیا ہَے۔ گُۄڑے ہرے-لال رںگّاں والی اِہ پیٹِںگّ آپݨی سپھلتا دا ذشن منائُںدی پاکِستانی شہِری اَۄرت دا ہُلاس پیش کردی ہَے۔

پر سپھلتا ولّ جاںدا اِہ راہ پھُلّاں دی کِیاری وِچۄں ہۄ کے نہِیں جاںدا۔ ایشِیائی اَۄرتاں لئی اِہ کںڈِّیالے راہاں اُتے نںگّے پَیراں دا سفر ہُںدّا ہَے۔ آپݨی مںذِّل بارے آپ پھَیسلے لَیݨ دی سُۄرت وِچّ ذِہن دُیالے کِویں ڈرائُݨے مںذّراں دا بھَیء اُگ پَیںدا ہَے٬ اِس دا اکس کُئرات-اُل-اَین بابر دے چِتر وِچّ سِرجِیا گِیا نذر آئِیا۔ اِس وِچّ اِکّ ڈری ہۄئی مُٹِیار دے تْرہے چِہرے دا دْرِش ہَے۔ اُس دے سِر دے دُیالے دُساںگِییاں جِیبھاں کڈھّدے سپّاں٬ لِجلِذے کِرلِیاں اتے بدرُۄہاں دا ولاواں اُس دے اںدّرلے سںسّار نُۄں باہر وِکھائُںدا ہَے۔

بدل رہے پاکِستان دا اِہۄ جِہا دْرِش مَینُۄں درجناں کِتاباں وِچۄں وی نہِیں سی دِس سکݨا جِہۄ جِہا مَیں کُجھّ گھںٹِّیا وِچّ ویکھ لِیا سی۔

 

شاہی اِتِہاس دا چشمدِید وگاہ

آپݨے بلبۄتے گھُمّݨ والا دیو درد ہۄراں دا تذربا چںگّا رِہا سی۔ سہی مائنِیاں وِچّ سَیلانِییاں والا سُیاد تاں اِئۄں ہی آئُںدا ہَے۔ کِسے دے کںدھّاڑے چڑھ کے کِیتی سَیر وار وار مُتھاذی دا اہِساس کرائُںدی رہِںدّی ہَے٬ بںدّا کھُلّہ کے وِچرن تۄں سںکّۄچ ہی کردا ہَے۔ پر ساڈے میذباناں نُۄں ساڈا اِہ مشورا مُۄلۄں پسںدّ نہِیں آئِیا۔ گھر گڈِّییاں اتے ڈرائِور ہۄݨ اتے پْراہُݨے آٹۄ-رِکشِیاں اُتے وکھِّییاں بھنّائُںدے پھِرن٬ گلّ تاں میذبان دی ہیٹھی والی ہی سی۔ وِچ-وِچالے دا پھَیسلا اِہ ہۄئِیا کِہ نسرِین اںجُّم بھٹّی سانُۄں کار تے شاہی کِلے وِچّ لاہ آویگی اتے شام نُۄں لَے آویگی۔ اِئۄں دِنیں اسِیں من-مرذی نال گھُمّ سکدے ساں۔

“بائی جی پگّاں نیں اجّ پھیر بدیشِییاں والی مہِںگّی ٹِکٹ دا جذِییا لُیا دیݨَیں٬ آپاں وی ٹۄپِییاں ناں دھر لِیئے سِر تے؟ َۄ ہسدِیاں مَیں بلدیو سِںگھّ سڑکناما نال آپݨا مہِںگّے بھاء مِئۄُذِیئم ویکھݨ والا تذربا ساںجھا کِیتا۔

“کَۄݨ لئیگا دھاڈہے تۄں وادھُۄ پَیسے؟ َۄ بھٹّی ہۄراں نیں پُۄرے دھڑلّے نال کِہا۔

اُہی گلّ ہۄئی۔ شاہی کِلے دے مُکھّ دُیار `چ کھڑھے دربان نیں ہتھّ دے کے کار رۄکی۔ مُۄہرلی سِیٹ اُتے بَیٹھی نسرِین اںجُّم بھٹّی نیں کار دا شِیشا نِیواں کرکے کِہا٬ “الاپ دے مہِمان نیں۔ َۄ

دربان نیں سلُۄٹ مار کے سانُۄں لںگھّا دِتّا۔ نسرِین ہۄرِیں تاں سانُۄں لاہ کے مُڑ گئے پر سانُۄں اِکّ الاپ ناں دی گِدّڑ-سِںگّی دے گئے۔ اسِیں اِس دی سبھ تۄں پہِلی ورتۄں ڈائِرَیکٹر دے کمرے `چ جا کے کِیتی۔ جادُۄ چلّ گِیا۔ اُسنے ٹھںڈّا وی پِلائِیا اتے شاہی کِلا وِکھائُݨ لئی اِکّ آہلا درجے دا گائیِڈ وی دے دِتّا۔ اگّۄں ساڈی گائیِڈ پِیٹر مسِیہ نال وی جاݨ-پچھاݨ نِکل آئی۔ اُہ ساڈے جاݨُۄں پںجّابی ادِیب اسگر امّْرِتسری دا شگِرد نِکلِیا۔ واہوا جۄڑ جُڑ گئے۔

“سردار جی بھلا کِنّا کُ سماں ہَے جے دھاڈہے کۄل؟ َۄ پِیٹر نیں سَیر لئی رُۄپ-ریکھا تِیار کرن دے نذرِیئے تۄں پُچھِّیا۔

“ہَیگے نیں چھے-ستّ گھںٹّے تاں۔ َۄ اسِیں آپݨے ولّۄں رتا کھُلّہے وکت دا وِکھاوا کِیتا۔

“پھیر تاں مۄٹی جھات ای وجّ سکنی ایں٬ کھُلّا-ڈُلّا وکت ہۄںدا تاں کھاکسار نیں دھاڈہے اگّے کِلے دے ذرے ذرے دی تارِیکھ بِیان کر چھڈّݨی سُۄ٬ تُسِیں ادِیب تے کھۄجی لۄک جے٬ اُس تۄں وی اگاںہ ساڈے کھسُۄسی پْراہُݨے اۄ۔ َۄ پِیٹر پہِلی نذرے ہی مُہبّتی٬ سلِیکیدار اتے آپݨے ہُنر `چ نِپُنّ جاپِیا۔ اُس نیں کمان سمبھّالدِیاں بِیان کرنا شُرُۄ کِیتا٬ “سردار جی ایہ دسّݨ دی تے ذرُۄرت کۄ-نی کِہ شاہی کِلا اِکّ بنّے جںگّجُۄ پںجّاب دی تارِیخ دا چشمدِید گواہ ہَے وے تے دُۄجے بنّے مُگل تے سِکھّ اِمارت-کلا دا بۄجۄڑ نمُۄنا آکھ سکدے واں۔ پہِلاں شُرُۄیاتی دَۄر وِچّ اِہ کچّا کِلا اکھوائُںدا سُۄ۔ البرُۄنی دی لِکھت دسدی اے پئی 1021 ای۔ وِچّ سُلتان مہِمُۄد گذنوی نیں وی اِتھے مُکام کِیتا سُۄ۔ اِتھے شہابُۄدِین گۄری دے ہملے وی ہۄئے۔ پھِر 1241 وِچّ تاں مُگلاں نیں اِسنُۄں اسلۄں تباہ کر دِتّا سُۄ۔ اگّے 1267 وِچّ سُلتان بلبن نیں اِس کِلے نُۄں نویں سِرِئۄں بݨوائِیا۔ تَیمُۄر دے ہملِیاں نال 1398 وِچّ ایہ اِکّ ویراں پھِر تباہ ہۄ گِیا۔ 1441 وِچّ سُلتان مُبارک شاہ نیں پھِر بݨوائِیا۔ ایتراں جی کئی ویر ڈھہِںدّا-اُسردا رِہا اے اِہ کِلا۔ َۄ

اسل وِچّ تاں اِس کِلے نُۄں 1566 سنّ وِچّ مہان مُگل بادشاہ اکبر نیں پکّا اتے وڈّا کروائِیا۔ اگّۄں اُہدے وارساں جہاںگِیر٬ شاہ جہان٬ اَۄرںگّذیب نیں آپݨے ہِساب٬ آپݨِییاں ذرُۄرتاں مُتابک٬ آپݨے سُہج-سُیاداں مُتابک اِس وِچّ کئی نویں وادھے کِیتے۔

“اِتراں ہی سِکھّ شہِنشاہ مہاراجا رݨجِیت سِںگھّ نیں اٹھہاروِیں سدی دے پِچھلے ادھّ وِچّ کِلے دے اُتری ہِسّے ولّے اِکّ وِشیش ڈِپھَیںس وال تامِیر کروائی۔ آپݨی رِہائِش والے ہِسّے نُۄں اۄنہاں کُجھّ ہِںدُّۄ اِمارتکاری دِییاں چِیجاں وی دِتِّییاں۔ اُس دے کاپھی ویروے اجے مَۄجُۄد نیں جی٬ تُسِیں آپݨے اکھِّیں ویکھݨا۔ میرے خِیال وِچّ سِکھّ ہۄݨ پارۄں دھاڈہی اُہ چِیجاں ویکھݨ لئی جِیادا چاہت ہۄویگی۔ جِتراں آپ جاݨدے ای اۄ شہِنشاہ رݨجِیت سِںگھّ دے وفات پا جاݨ پِچھّۄں بْرِٹِش ہکُۄمت نیں اِس شاہی کِلے اُتے وی تہِت جما لِیا پر اُہناں اِہدے وِچّ اِذاپھا کۄئی نٔہِیں کِیتا۔ سال 1927 تۄں ایہ شاہی کِلا شۄئبا-اے-آرکِیالۄجی دے ہوالے رِہا اے۔ ایہ تاں جے شاہی کِلے دے لمّے ارسے وِچّ پھَیلے اِتِہاس دی مُختسر تفسِیل٬ اگّے جا کے سبھ کُجھّ دا نذارا تُسِیں آپݨی اکھِّیں تکّݨا جی۔ َۄ اِکۄ ساہے بۄلدے پِیٹر نیں اکھِیر مُسکراںدِیاں وڈّا سارا ساہ لِیا۔ اِئۄں لگِّیا جِویں کِسے نیں کڑِچّ دیݨے بٹن دبّ کے ٹیپ رِکارڈر بںدّ کر دِتّی ہۄوے۔ ہر رۄذ سَیلانِییاں مُۄہرے اِہی کَیسیٹ چلائُںدِیاں سارِییاں ترِیکاں-سنّاں نُۄں اُسنے گھۄٹا چاڑھ لا لِیا لگدا سی۔

“ایہ وے جی٬ ربّ خَیر کرے٬ دھاڈہا سِکھّ مِئۄُذِیئم٬ اِس وِچّ اںگّریذ ہاکماں ولّۄں اِکٹھِّییاں کِیتِییاں گئی اِتِہاسک شَییاں رکھِّییاں ہۄئیِیاں نیں۔ اگّے اِکّ مُگل مِئۄُذِیئم وی ہَے وے پر مُرمّت دی وجہا کرکے اُہ اِنہی دِنی بںدّ جے٬ دھاڈہی واکفی لئی دسّ دِیاں کِہ بِئۄُرۄ آپھ سائۄُتھ اَیںڈ سَیںٹرل ایشِییا اپھیرذ٬ امرِیکا نیں کلچرل پْرذرویشن تہِت اِس شاہی کِلے دی سامبھ-سمبھّال دا ذِمّا وی آپݨے سِر لِیا ہۄئِیا جے۔ اُںج تے کھَیر سِکھّ مِئۄُذِیئم وی بںدّ کِیتا ہۄئِیا وا٬ پر ڈائِرَیکٹر ساہِب نیں دھاڈہا اِہترام کردِیاں دھانُۄں اِہ سِیلاں تۄڑ کے وِکھائُݨ لئی آکھِیا ہۄئِیا اے۔ َۄ پِیٹر نُۄں ذِںدّرے اُتے لگّی سِیل تۄڑدِیاں ویکھ کے اسِیں شُکرگُجاری دے اہِساس نال بھر گئے۔

“ماذرت چاہنا وا جی٬ مُرمّت دی وجہا نال بتّی دا کُنَیکشن کٹِّیا ہۄئِیا وے۔ پھِر وی میرے خِیال مُۄذب درواذے `چۄں آئُںدی رَۄشنی نال کمّ چلّ جاویگا۔ َۄ کہِںدِّیاں اُہ سِکھّ-اِتِہاس دِییاں دُرلبھّ پیںٹِںگّاں بارے دسّݨ لگِّیا۔

مدھّم جِہی رَۄشنی وِچّ اِنہاں چِتّراں دے پُۄرے ویروے تاں نذر نہِیں آ رہے سن پر ساڈے لئی تاں اِنہاں دی اِکّ جھلک ہی رُۄہ وِچّ جھُݨجھُݨی چھیڑن لئی کاپھی سی۔ ساہمݨے تخت تے بَیٹھے مہاراجا رݨجِیت سِںگھّ دا چِتّر سی۔ وڈّے کلاسکی پھریم وِچّ جڑے اِس چِتّر وِچّ مہاراجا لمّی چِٹّی داہڑی اتے تاء دِتِّییاں مُچھّاں نال آپݨے پُۄرے جاہۄ-جلال وِچّ نذر آئُںدا ہَے۔ اِکّ ہۄر چِتّر وِچّ گھۄڑ-سوار کھالسا پھَۄج دے کِسے مُہِمّ اُتے چڑھن لئی کِلے وِچۄں کُۄچ کرن دا دْرِش سی۔ چڑھے پُتّ سرداراں دے چھَیل باںکے جِویں بیلِئۄں نِکلدے شیر مِییاں والا بھاو اںدّر سُتے-سِدھّ ہی پَیدا ہۄ گِیا۔ مہاراجا دلِیپ سِںگھّ دا سُنہِری بُتّ ادُتّی مہتّتا والا جاپِیا۔ اِسے ترہاں ہی ہاتھی دی سواری کر رہے مہاراجا رݨجِیت سِںگھّ دا بُتّ برَۄںج نال بݨِیا ہۄئِیا سی۔ مہاراجے دے سِر تے جھُۄلدے چھتر نال اںدّر اِکّ اجِہا اہِساس بھر گِیا کِہ سِکھّ مِئۄُذِیئم نُۄں ویکھدِیاں آپݨے پُرکھِیاں دی ہکُۄمت وار وار چیتے آئُںدی رہی۔

“اِتھّے اُچے چڑھ کے باہر ولّے جھات پائۄ ذرا٬ دھانُۄں کِلے تۄں پار شہِر دا مہاں-دْرِش نذری پئیگا۔ کرِیب 55 ایکڑ رکبے وِچّ کِلا پھَیلِیا ہۄئِیا جے٬ چڑھدے تۄں لہِںدّے والی باہی 427 مِیٹر اے تے دُۄسری باہی 335 مِیٹر اے۔ جِس ترپھۄں اسِیں آئے آں یانی مُکھّ درواذا لہِںدّے-چڑھدے والی باہی اُتے ہَے وے۔ اُںج تِنّ گیٹ ہۄر وی نیں٬ مستی گیٹ جۄ شاہی مسجِد ولّ کھُلّہدا اے٬ آلمگِیری گیٹ لہِںدّے ولّے ہَے وییے٬ ایہ شہِنشاہ اَۄرںگّذیب ہۄراں بݨوائِیا سی٬ شاہ بُرج گیٹ شہِنشاہ شاہ جہان ہۄراں کھسُۄسی مہِماناں دے واستے رکھِّیا ہۄئِیا سُۄ۔ َۄ پِیٹر اِتِہاس دے جِس پنّے اُتے وی اُںگل رکھدا ویروِیاں دی بۄچھاڑ کر دِںدّا۔ “آئۄ رتا اِس جگہا ولّ جھات پائُںدے جائیِئے۔ ایہ کِلے دے وڈّے ہِسّے نُۄں گھیردا ہۄئِیا تہِکھانا ہَے وے جیہنُۄں اجّ کلّہ بیسمَیںٹ آکھنے آں٬ ایہ مال-گُدام دے کمّ آئُںدا سُۄ٬ ایہ اُپر جۄ کمرِیاں دی وڈّی کتار اے٬ اِسدا ناں خُیابگاہ اے٬ ایہ ہوادار کمرے اہِلکاراں دے آرام پھرمائُݨ لئی ہَے سن۔ جِتراں دھانُۄں پتا اے پئی اُس وکت ٹھںڈّ دیوݨ لئی کۄئی کُۄلر٬ اے۔ سی۔ تے ہۄںدے نٔہی سُۄ٬ ایہ اِمارتکاری دے ہُنر دا کمال اے پئی کمرے گرمِییاں وِچّ ٹھںڈّے تے سِیال وِچّ نِگھّے رہِںدّے سُۄ۔ َۄ پِیٹر دے بِیان دے ہُنر نیں سانُۄں اِنہاں وِیران پئے کمرِیاں وِچّ اہِلکاراں دے آرام کرن دا دْرِش نذر آئُݨ لا دِتّا۔

“اِس اِمارت نُۄں ویکھۄ٬ اِس دی کھاسِیئت لال پتھّر دے اِستیمال وِچّ اے٬ ایہ شہِنشاہ اکبر ویلے دا کھاس رِواذ سُۄ۔ کٹّ-برِک ورک اُس وکت دا کھاس-م-کھاس ہُنر آکھِیا جا سکدا اے۔ ایس اِمارت نُۄں اِکّ جُدا کۄݨ تۄں نِہارِیئے تاں اکبر دی سُلاہکُنّ دی نِیتی کرکے وذُۄد `چ آئے ۄدِینے-اے-اِلاہی‘ دے کُجھّ نکش وی دھانُۄں سَۄکھِیاں ہی نذری پَے جاݨگے۔ اَۄہ ویکھۄ وراںڈے اگّے وادھرے دی سپۄرٹ لئی جۄ ڈِذائِن بݨائے گئے نیں اُنہاں وِچّ ہِںدُّۄ اِمارتکاری دا ہُنر ساپھ جھلکدا اے۔ َۄ اُس نیں ہُبّ کے کِہا۔

“اگّے جا کے شہِنشاہ جہاںگِیر دے ویلِیاں وِچّ چھجِّیاں اُتے شیراں-ہاتھِییاں٬ مۄراں دے چِتر اُلِیکے جاݨ لگّے۔ ایتراں ہی شاہ جہان ہۄراں دے وکت سفَید سںگّمرممر دا اِستیمال اہِم ہۄ گِیا۔ ماربل اُتے مُسوّرانا ختّاتی دا رِواذ وجُۄد `چ آئِیا۔ چمکدار ٹائیِلاں راہِیں آلہا نمُۄنے بݨائے جاݨے شُرُۄ ہۄئے۔ گلّ ساپھ اے کِہ اِکّ تاں ہریک بادشاہ دِییاں آپݨِییاں آدتاں٬ شَۄںک ہۄںدے نیں٬ دُۄجا سمیں دے پھیر نال نوِییاں شَییاں تے ہُنر وی اِذاد ہۄ جاںدے نیں۔ اِہ تے کھَیر پُۄرے آلم وِچّ ایتراں ہی ہۄںدا آئِیا اے۔ َۄ پِیٹر کۄل سِرپھ جاݨکاری ہی نہِیں چِیجاں-وستاں نُۄں ویکھݨ-واچݨ والی وِشیش دْرِشٹی وی سی۔ اِتِہاس دی سُۄجھ اتے اِمارتکاری دِییاں برِیکِییاں دا گِیان اُسنے اُچیچ نال آپݨے کسب دا اںگّ بݨا لِیا سی۔ سَیلانِییاں دی شْریݨی- وِشیش انُسار جاݨکاری دیݨ وِچّ اُس نُۄں مُہارت ہاسل سی۔ سانُۄں پڑھے-لِکھے جاݨ کے اُہ کُجھّ وی دسدِیاں ترک دا پلّا پھڑھی رکھدا۔ ساڈے چِہرِیاں اُتے اُبھرن والے پْرشناں نُۄں اُہ وکت سِر بھامپ لَیںدا اتے پُچھّݨ تۄں پہِلاں ہی اُتر دیݨ وِچّ جُٹ جاںدا۔ پِیٹر دی دْرِشٹی نال شاہی کِلا ویکھݨ دا وکھّرا ہی سُیاد سی۔ اسِیں سکُۄلی بچِّیاں واںگ اُس دے آگِیاکار سَیلانی بݨے ہۄئے ساں۔ اُہ کۄئی کسر وی نہِیں سی چھڈّ رِہا۔

“ایہ وے جی دِیوانے-کھاس؟ ایہ شاہ جہان نیں اہِلکاراں دِییاں کھاس مِیٹِںگّاں لئی بݨوائِیا سی۔ آم لۄکاں واستے اُہ دِیوان-آم وِچّ دربار لائُںدے سُۄ۔ دھانُۄں پتا ہَے کِہ ہر کمّ دا اِکّ ترِیکاکار ہۄںدا اے٬ شاہی لۄکاں دے تاں نہاوݨ تکّ دا کھاسۄ-کھاس ترِیکا ہۄںدا اے۔ ایدھر ویکھۄ ایہ وے ہمام-اے-شاہی٬ چھۄٹے چھۄٹے کھال-پائیِپاں راہی ٹھںڈّا٬ کۄسا٬ گرم پاݨی چھڈِّیا جاںدا سُۄ مَۄسم تے آدت مُتابک۔ ہرم دِییاں اَۄرتاں کھاتر شاہ جہان نیں پیئیِن باگ لُیائِیا ہۄئِیا سُۄ۔ اِتھے سچّ وِچّ مہِک والے پھُلّاں دے بُۄٹے ہۄںدے سُۄ۔ شاہی لۄک ہُسن تے کھُشبۄ دے کدردان تاں رجّ کے ہۄںدے نیں جی۔ َۄ پِیٹر نیں آپݨی گلّ نُۄں رُماںس دِییاں ہدّاں تۄں اگّے ناں ودھݨ دِتّا پر اُسدے چِہرے اُتے آئی مُسکݨی نیں اُس دے اںدّر دا بھیت بِیان کر دِتّا۔ ساڈے واںگ اُہ وی جِسم-کلۄلاں `چ مست شاہی لۄکاں دی کلپنا نال پرچِیا جاپدا سی۔

بھجّے جاںدے وکت دی پَیڑ-چاپ دیکھݨ لئی ساڈے وِچۄں کِسے دی گھڑی ولّ نِگاہ چلی جاںدی جاں ڈھلدے سُۄرج ولّ تکِّیا جاںدا تاں پِیٹر دی سُتے-سِدھّ ہی رفتار ودھ جاںدی۔ اُس دے کدم تیج ہۄ جاںدے٬ بۄلݨ وِچّ کاہل آ وڑدی اتے کہاݨِییاں دی سمری بݨن لگدی۔ اُس نیں شاہ جہان ولّۄں 1645 `چ بݨوائی مۄتی مسجِد٬ شِیش مہِل اتے نَۄ لکھّے پَیوِیلِیئن بارے لمِّییاں-چَۄڑِییاں کہاݨِییاں نُۄں پْرَیسی بݨا کے دسِّیا٬ بھاویں اِئۄں کرنا اُس نُۄں آپݨے ہُنر نال دھکّا کرنا٬ آپݨی کلا دا گلا گھُٹّݨ واںگ جاپدا رِہا۔

“کھَیر وکت دی نذاکت اے سردار جی٬ چلۄ اکھِیر وِچّ مہاراجا رݨجِیت سِںگھّ دی اٹھّ دری ویکھنے آں۔ َۄ لگدا سی وکت دی گھاٹ نال ساڈے نالۄں ودھّ پِیٹر دا مذا کِرکِرا ہۄئِیا سی۔

“ایہ وے جی سِکھّ شہِنشاہ دی کۄرٹ جِسنُۄں اٹھّ دری وی آکھدے نیں٬ دھانُۄں تے میرے نالۄں ودھّ واکپھی ہۄݨی ایں٬ سِکھّ ادِیب اۄ تُہِیں تے۔ مہاراجا رݨجِیت سِںگھّ اِکّ اَیسا بادشاہ ہۄئِیا اے جِس نیں اکبر دے دِین-اِلاہی دی ترہاں ہی مُختلِف مذہباں دے اِہترام دی گلّ کِیتی اے۔ اَۄہ ویکھۄ پُۄری دی پُۄری دِیوار ہِںدُّۄ دیوی-دیوتِیاں دے چِتّراں نال بھری ہۄئی اے۔ ہِںدُّۄ-مُسلمان دی تے گلّ ہی کی اے٬ اُس دے دربار وِچّ تے اںگّریذ اتے پھراںسِیسی اہِلکار وی ہۄںدے سُۄ۔ اُس دی ایسے سَیکُۄلر نذر نُۄں شاہ مُہمّد نیں کِسّا لِکھ کے تسلِیم کِیتا اے تے آپݨی اکِیدت وی پیش کِیتی سُۄ۔ اِس اٹھّ دری وِچّ دربار سجا کے اُہ سبھ مذہباں دی رِیائِیا نُۄں اِنساف دِیا کردے سُۄ۔ اِکّ ویراں آکھدے نیں پھرِیادی نیں آ کے۔۔ ۔۔ َۄ پِیٹر شائِد مہاراجے دی اِنساف-پسںدّی دا کۄئی کِسّا سُݨائُݨا چاہُںدّا سی پر ساڈی ہدّۄں ودھّ کاہلی بھامپ کے اُس نیں تھاںئیں کٹّ مار دِتّا اتے سَیر نُۄں اتِمّ چھۄہ دِںدِّیاں کِہا٬ “لئۄ جی ایدھر آٔ آکھری جھاتی مار کے پھِر واپس چلنے آں٬ اَیدھر پھسِیل تے کھڑھ کے ویکھِیئے تاں سامہݨے مِینارے-اے-پاکِستان نذر آئُںدی اے٬ اجّ-کلّہ اُس پارک نُۄں اِکبال پارک دا ناں دِتّا ہۄئِیا اے۔ اَۄہ مُکھّ درواذے دی ترپھ ڈیرا ساہِب گُردُیارا اے٬ اِسے جگہا گُرُۄ ارجن نُۄں شہِید کِیتا گِیا سُۄ تے۔۔ ۔۔ َۄ کہِکے پِیٹر چُپّ کر گِیا جِویں اِس کاںڈ دا بِرتاںت اُہ ہۄر لمّا کرکے نہِیں سُݨائُݨا چاہُںدّا سی۔ پھِر اُس نُۄں جاپِیا جِویں سَیر دا اںتّ اِس دْرِش نال نہِیں سی ہۄݨا چاہِیدا۔ اُس نیں ذِد کرکے تھۄڑھی مُہلت ہۄر مںگّی۔

“سردار جی سمجھۄ شاہی کِلا ویکھݨ دا کمّ تاں اسِیں کرِیب نِبیڑ لِیا اے٬ جاںدے جاںدے اِکّ ہۄر تھاں ذرُۄر دِکھائُݨی اے۔ َۄ کہِںدِّیاں اُہ کِلے دی اُس باہی ولّ تُر پِیا جِدھرۄں کدے راوی کِلے نالۄں کھہِ کے لںگھّدی سی۔

“ہُݨ تے کھَیر راوی دی جگہا مۄٹراں-کاراں وگݨ ڈہِییاں نیں٬ کدے ایتھے راوی دِییاں چھلّاں دِسِیںدِییاں سُۄ٬ شاہی دربار نُۄں چکما دے کے کڈھّے گھۄڑے نُۄں بھائی بِدھی چںدّ نیں اِس جگہا تۄں راوی وِچّ چھال مروائی سُۄ٬ گلّ ایتراں واپری۔۔ ۔ , کھَیر اُہ پُۄری ساکھی تے تُہِیں جاݨدے ای اۄ۔ اِس جگہا کھڑھے سن پہِریدار پر اُہ۔۔ ۔۔ َۄ پِیٹر نیں سَیر دا سُکھاںتک اںتّ کِیتا٬ “بھلا کھالسے نُۄں کَۄݨ ڈکّ سکدا اے جی؟ َۄ اُہ ساڈے نال ہی مُسکُرائِیا۔

“بَیٹھۄ بَیٹھۄ پُتّرۄ٬ مَۄج کرۄ۔ بھلا آشکاں نُۄں کَۄݨ ڈکّ سکدا اے۔ َۄ سانُۄں ویکھ کے کھِسکدے پْریمی جۄڑے نُۄں دیو درد نیں پِیٹر دے شبداں وِچّ ہلّاشیری دِںدِّیاں کِہا۔ اُہ کںدھّ دی اۄٹ وِچّ بَیٹھے کلۄلاں کر رہے سن۔

“مُہبّت کردے اۄ تاں وِیاہ وی ذرُۄر کرائۄگے٬ ہَے ناں؟ َۄ دیو درد ہۄر اگاںہ ودھ گِیا۔ جۄڑے نیں شرمائُںدِیا ہاں وِچّ سِر ہِلائے۔

“گُڈّ۔۔ ۔ پُتّرۄں جنُۄنی لۄک ہی ذِںدّگی وِچّ رںگّ بھردے نیں۔ َۄ اُسنے شاباشے دِتّی اتے سانُۄں سُݨا کے کِہا٬ “بابِئۄ راجاشاہِییاں بھاویں لدّ گئیِیاں نیں٬ پر پِیار دی سلتنت تاں کِلے وِچّ اجے وی آباد اے٬ واہ۔ َۄ

“کدے اِہ کِلا ہکُۄمتاں دی رکھِّیا کردا رِہا ہۄویگا پر ہُݨ وِچارے نُۄں آپݨی رکھِّیا کرنی اَۄکھی ہۄئی پئی اےَ۔ َۄ بلدیو سِںگھّ سڑکناما نیں کِلے دِییاں بھُردِییاں اِٹّاں دے گیرُۄ دی چُٹکی بھردِیاں کِلے دی کھستا ہُںدّی ہالت تے ہائۄکا بھرِیا۔

“کھَیر جی ہُݨ بچاء ہۄ جاݨا اے٬ امرِیکا نیں سامبھ-سمبھّال دا ذِمّا اۄٹ لِیا اے۔ َۄ پِیٹر نیں آس دی کِرن وِکھائی۔

ۄکِیا مذاک ہَے٬ مُسلماناں دے دیش اِراک نُۄں نیستۄ-نبُۄد کرن والے سامراجی امرِیکا نُۄں تِیجی دُنِییاں دے ڈھہِںدّے کِلِیاں دی سامبھ-سمبھّال دا کِنّا پھِکر ہَے۔ ۄ سۄچدا مَے سارِیاں نال کِلے تۄں باہر آ گِیا۔

 

انارکلی باذار

شاپِںگّ دے جنُۄنِییاں لئی انارکلی باذار تۄں ودھّ کھِچّ والی تھاں لاہَۄر وِچّ ہۄر کۄئی نہِیں۔ اِہ جنُۄن تھۄڑھا-بہُتا تاں ہریک جنانی وِچّ ہی ہُںدّا ہَے پر لگدا ہَے انارکلی تاں ذرُۄر ہی کھرِیداری دی دِیوانی ہۄویگی۔ شائِد اِسے لئی اُسدے آشک جہاںگِیر نیں جِتھّے انارکلی دی یادگار بݨائی اُتھے شَۄکِینی لائُݨ والِیاں دے جنُۄن نیں باذار بݨا دِتّا۔ کھرِیدۄ-پھرۄخت دے روائِتی ذمانے تۄں شُرُۄ ہۄئِیا اِہ انارکلی باذار ہُݨ پھَیشن دی اںتّرراشٹری مںڈّی دے پَیراں `چ پَیر ماردا ہَے۔ پر اِس دی نِویکلی گلّ اِہی ہَے کِہ روائِت اتے آدھُنِکتا اِتھے ہتھّ `چ ہتھّ پا کے تُردِییاں نذر آئُںدِییاں ہن۔ اِکّ پاسے سکّ٬ دںدّاسے٬ سُرمے ورگِییاں شَییاں مِلدِییاں ہن تاں دُۄجے پاسے نویں یُگ دے مسکارے٬ پھائۄُںڈیشناں٬ لۄشن وی آم مِل جاںدے ہن۔

دۄہاں پںجّاباں دے آم تبکے دے مناں وِچّ انارکلی باذار سدِییاں تۄں کۄئی ہُسِین کلپناں بݨ کے لٹکِیا ہۄئِیا ہَے۔ مَینُۄں آپݨے بچپن دا اُہ دْرِش یاد آئُںدا ہَے جدۄں کِتے بیبے نہا-دھۄ کے دھۄتا-سںوّرِیا سُۄٹ پا لَیںدی تاں مَینُۄں لگدا اِسنے مَینُۄں بھُلاوا دے کے ذرُۄر میرے نانکی جاݨا ہۄویگا۔ مَیں ترلے لَیںدا پُچھّݨ دی ذِد کردا٬ “بیبے کِتھّے جاݨَے؟ َۄ

“کھیت جاݨَیں بھتّا لَے کے٬ ہۄر جاݨَیں مَیں انارکلی باذار۔ َۄ اُہ کھِجھ کے آکھدی تاں مَیں نِسچِںتّ ہۄ کے کھیڈ لگّ جاںدا کِئُںکِہ میرے بال-من نُۄں پتا سی کِہ انارکلی باذار تاں اَیویں کِسے جھُۄٹھی-مُٹھی تھاں دا ناں سی۔ خَیر بیبے تاں ساری اُمر تکّ وی آپݨا سُپنا پُۄرا نہِیں کر سکی پر اجّ میری انارکلی باذار ویکھݨ دی سدھّر جرُۄر پُۄری ہۄݨ والی سی۔ اجّ دا پُۄرا دِن اِس باذار دے جلوے دیکھݨ لئی راکھواں رکھِّیا سی۔

“بابِئۄ دۄ-چار گھںٹِّیاں نال گلّ نٔہِیئۄں بݨنی اُتھے کۄئی٬ پُۄرا دِن وی میری جاچے تاں گھٹّ پَے جاݨا اے خبرے۔ َۄ دیو درد نیں سانُۄں اِکّ دِن پہِلاں ہی پکّا کر دِتّا سی۔ اسل وِچّ شاپِںگّ دے جنُۄنی دیو درد نُۄں آپݨے جھلّ دا پتا سی۔ مَیں اتے بلدیو سِںگھّ سڑکناما نیں تاں اَیویں نِشانی جاں تۄہفے دیݨ کھاتر اِکّ دۄ چِیجاں-وستاں کھرِیدݨِییاں سن۔ دُنِییاں گاہُݨ پِچھّۄں میرا تذربا تاں اِہی آکھدا ہَے کِہ نویں یُگّ دی ہریک وست اجّ-کلّہ ہریک تھاں ہی مِلدی ہَے٬ اَیویں بھار چکّݨ دا کۄئی پھائِدا نہِیں ہُںدّا۔ ہاں کُجھّ اِکّ روائِتی چِیجاں ذرُۄر کِسے کھاس تھاں ہی مِلدِییاں ہن٬ جِویں کسُۄری جُتّی کسُۄر تۄں ہی مِلدی ہَے۔

دیو درد دے ذۄر پائُݨ تے اِسہاک سویرے سویرے ہی کار لَے کے آ ہاذِر ہۄئِیا۔ وَیسے لاہَۄر وِچّ سویرے دا متلب وی گِیاراں-باراں وجے ہی ہُںدّا ہَے۔ اِس تۄں پہِلاں تاں باذار وِچّ وی دُکاناں ساف کردے جھاڑُۄیاں نال اُڈدی گرد نال ناساں بھرائُݨ والی گلّ ہی ہۄݨی سی۔

پہِلی تکّݨی انارکلی باذار وی آم باذاراں ورگا ہی جاپِیا٬ اِکّ واہوا وڈّے ایرِیئے وِچّ جُڑتّ جِہِییاں دُکاناں ہن۔ اگاںہ گلی وِچۄں گلی نِکلی جاںدی ہَے۔ اِنہاں بھِیڑِییاں گلِییاں وِچّ کۄئی سائِکل-سکُۄٹر جاݨ دی گُںجّائِش نہِیں۔ اسل وِچّ اِہ تھاں پَیدل گلِییاں گاہُݨ دے لاہَۄری شَۄکِیناں لئی ہَے۔ چارے پاسے لِشلِش کردِییاں بھاںت-سُبھاںتے مال نال بھرِییاں دُکاناں اتے للچائیِیاں نذراں والے لِشکے-پُشکے گاہک۔ بہُتی گِݨتی اَۄرتاں دی ہُںدّی ہَے اتے ودھیرے دُکاناں وی اُنہاں دے کمّ دے سمان والِییاں ہی ہن۔

بلدیو سِںگھّ سڑکناما نیں آپݨے کِسے یار دی پھرمائِش پُۄری کرن لئی اپھٹر-شیو کرِیم کھرِیدی اتے بسّ اُس دی ۄشاپِںگّ‘ پُۄری ہۄ گئی۔ مَیں پتنی لئی دۄ باذارُۄ لاہَۄری جُتِّییاں٬ بیٹے لئی پٹھاݨی کُڑتا-سلوار اتے لاہَۄری کُڑتا (کلِییاں والا) کھرِیدے اتے مَیں وی فارگ ہۄ گِیا۔ اسِیں تاں ہُݨ اَیویں شَۄںک دے گیڑے ہی کڈھّݨے سن٬ لاہَۄرنا دے درشن-دِیدار لئی مٹرگشتی کرنی سی۔ دیو درد نیں کھُلّہے دِل نال کارںسّی وٹائی اتے ہُݨ واورۄلے واںگُۄں باذار `چ گھُمّݨ لگِّیا۔ جُتِّییاں والی دُکان اۄ-تّے گِیا تاں اٹسٹے والے میچے نال پںجّ-چھے جُتِّییاں پَیک کروا لئیِیاں۔ سُۄٹاں والی دُکان وِچّ وڑدا تاں اِکّ تۄں بائد اِکّ اُتے اُںگل رکھّی جاںدا۔ اِکّ جرنل سٹۄر تۄں پںجّ-چھے شِیشِییاں پْرپھِئۄُم دِییاں لَے لئیِیاں۔ اِسہاک وار وار سمجھائُںدا رِہا کِہ اِتھے ریٹ دا ادھّۄ-ادھّ دا پھرک ہُںدّا ہَے٬ ۄبارگَینِںگّ‘ کرنی پَیںدی ہَے٬ پر دیو درد دا ترک ہۄر سی۔

“بابِئۄ پَیسِیاں دی چھڈّۄ تُسِیں٬ آہ پِشَۄری سلِیپر ہۄر کِتھّۄں مِلنے نیں بھلا؟ باٹے دِییاں دُکاناں تاں امّْرِتسر وی ہَے نیں پر اُنہاں کۄلے آہ ورائِٹی کِتھّے؟ چار جۄڑے کھڑ لَینے آں۔ َۄ بیکابُۄ ہُںدِّیاں دیو نیں باٹے والی دُکان تۄں وکھّ وںکھ ونّگِییاں دے بُۄٹ-سَیںڈل بھرپُۄر ماترا وِچّ لَیںدِیاں ترک دِتّا۔

دیو درد دے دۄواں ہتھّاں وِچّ وڈّے وڈّے لِپھاپھِیاں دا تھبّا جُڑ گِیا سی۔ جے اُس دے نکّ تے مکھّی آ بَیٹھدی تاں کھبرے اُہ وی سِر جھٹک کے اُٹھائُݨی پَیݨی سی۔ باکی لِپھافے پِچھّے بھجّے پھِردے اِسہاک نیں سمبھّالے ہۄئے سن۔ کِسے نوِیں دُکان وِچّ وڑدے تاں اِہ پھِکر پَے جاںدا کِہ کِتے ہۄر نواں کھرِیددے٬ پہِلاں کھرِیدِیا ناں اُتھے بھُلّ جائیِئے۔ دیو مساں ہی ہتھّ وِہلا کرکے پَیںٹ دی جیبھ وِچۄں اِگھڑ-دُگھڑ ہۄئے نۄٹاں دی دتھّی کڈھدا اتے کئی وار ہیٹھاں ڈیگ لَیںدا۔ پاکِستانی کارںسّی ہتھّ ناں لگدی تاں ہربڑی وِچّ بھارتی ہی چلا دِںدّا۔ اُس نُۄں کݨک وٹّے جَۄں وٹائُݨا وی مہِںگّا سَۄدا نہِیں سی لگّ رِہا۔ اُس نُۄں دُپہِر دے کھاݨے لئی پُچھدا اِسہاک وی ہار کے چُپّ ہۄ گِیا سی۔ اُسدی شاپِںگّ ساہمݨے بھُکھّ-تیہ کۄئی ارتھ نہِیں سی رکھدی۔ اسِیں سارِیاں نیں ذۄر دے کے مساں اُسنُۄں انارکلی باذار دے مشہُۄر دہِیں-بھلّے کھاݨ اتے کین-جُۄس پِیݨ لئی کُجھّ مِںٹّ اٹکائِیا۔

“تُۄں تاں شاپِںگّ دا جنُۄنی اَیں یار٬ پتا نٔہِیں کِتھّۄں تیرے `چ تِیوِییاں آلی رُۄہ آ گئی٬ آںہدے ہُںدّے اےَ رجّی مہِں چھپّڑ `چۄں تے شَۄکِین تِیوی باذار `چۄں ڈںڈِّیاں نال کڈھّݨِییاں پَیںدِیئَں۔ َۄ سڑکناما نیں ٹۄٹا لائِیا پر دیو نیں اُس دی گلّ اِکّ کنّۄ سُݨ کے دُۄجِئۄں کڈھّ دِتّی۔ اُہ چُپّ-چاپ جُۄس دے وڈّے گھُٹّ بھردِیاں للچائیِیاں نذراں نال ساہمݨے جنرل سٹۄر ولّ جھاکدا رِہا۔

“ہۄر کی اَینے پَیسے تاں انارکلی نی پٹدی ہۄݨی٬ نالے جیبھ جہاںگِیر دی ہُںدّی ہۄݨی اَیں۔ َۄ مَیں گلّ ناں گلّ جۄڑی۔ پر دیو ساڈے ولّۄں اجے وی بیدھِیانا سی۔ اُس نیں پُۄرا دہِیں بھلّا اِکۄ واری اںدّر سُٹِّیا اتے پھیر باذار `چ گُمّ گِیا۔

مَیں تے بلدیو سِںگھّ سڑکناما نیں افذل ساہِر نُۄں اَیف۔ اَیم ریڈِیئۄ دے پْرۄگرام ۄمَۄج-میلا‘ لئی وکت دِتّا ہۄئِیا سی۔ انارکلی باذار ویکھݨ دا ساڈا جھسّ پُۄرا ہۄ چُکِّیا سی پر دیو درد نیں پھۄن اُتے ہی ساڈے نال جاݨۄں جواب دے دِتّا۔

“بابِئۄ مَیں تے ہَیران آں! تُسِیں کِویں جھٹّ الوِدا کہِ چھڈّی اے انارکلی باذار نُۄں٬ میرا تے ایہ سۄچ کے ای جِیء گھٹدا اے٬ مَینُۄں جاپدا اے میرے تۄں تاں رات تکّ وی کُجھّ کھاس نی کھرِید ہۄݨا۔ ویکھۄں کھاں کِویں دُکاناں بھرِییاں پئیِیاں نیں لِش-لِش کردے سمان دِییاں٬ سمجھ نِیں آئُںدی کی لواں تے کی چھڈّاں؟ ہائے! اُئے میرِیا ربّا! کَیسِییاں کَیسِییاں شَییاں بݨا چھڈِّییاں نیں تُۄں۔ َۄ اُہ پھۄن اُتے ہائُکے لَے رِہا سی جِویں کۄئی جہاںگِیر٬ انارکلی تۄں وِچھڑن لگّا ہۄوے۔ مَینُۄں جاپِیا ذِںدّگی تاں دیو ورگے جنُۄنی ہی جِئۄُںدے ہن اتے لۄک یاد وی اُنہاں جہاںگِیراں اتے انارکلِییاں نُۄں ہی کردے ہن۔ ساڈے ورگے مدھّمارگی تاں جمہاں-گھٹائۄ وِچّ اُلجھے بسّ دِن پُۄرے کر جاںدے ہن۔

 

باذار-اے-ہُسن

ۄواہ جی واہ٬ پڑھنِییاں پۄتھِییاں تے کمّ کرنے آہ۔ ’ لاہَۄر دی ہِیرا مںڈّی دے خِیال آئُںدِیاں نال ہی اِہ اکھاݨ میرے چیتے وِچۄں لںگھّ جاںدا۔ اںدّر کُجھّ نمۄشی ورگا اہِساس سِری چُکدا جِویں کِسے نیں میری چِٹّی پگّ اۄ-تّے کالی سِیاہی دی دوات اُلدّ دِتّی ہۄوے۔ ۄکِسنُۄں کہاں٬ کِویں کہاں؟ سُݨ کے کی سۄچُۄگا اگلا؟ ’ اںدّر سُیالاں دا جلذلا آ جاںدا۔ کِسے نیں اِہ گلّ کِتھّے منّݨی سی کِہ مَیں تاں سِرف اُس گلی٬ جِسنُۄں ۄباذار-اے-ہُسن‘ آکھدے سن٬ دی باہرۄں باہرۄں جھلک ویکھݨی سی٬ بسّ سِرپھ جلوا ہی تکّݨا سی اِکّ نذر٬ کۄئی اَیسی-وَیسی بھاونا نہِیں سی میری۔ پر ادھّی رات نُۄں اِکّ سردار پۄچوِیں پگّ بنّہی اجنبِییاں واںگ جھاکدا ۄلُچّ-پہُ‘ لئی مشہُۄر گلِییاں-باذاراں وِچّ اوارا پھِردا ہُںدّا تاں پُلس دی شکّی-نذر تۄں کِویں بچ جاںدا؟ ۄئُتھے مۄئِیاں پُچھّݨا اے کِہ مَیں کھُد جلوا ویکھݨ آئِیا ہاں کِہ کۄئی بمبّ-بُمبّ چلا کے وَیری مُسلماناں نُۄں جلوا وِکھائُݨ? ’ اِہ سۄچدِیاں مَینُۄں کۄٹ لکھّپت جیلہ دی کۄٹھڑی `چ بَیٹھا سربجِیت دِسّݨ لگّ پَیںدا۔ کںگّرۄڑ وِچۄں سِیت دی لہِر گُذردی پْرتِیت ہُںدّی۔

ۄچھڈّ پرہے مناں لالچ اَیویں ہۄر جاہ-جاںدی کروا بَیٹھیںگا۔ ’ مَیں دلِیلِیں پئے من نُۄں سمجھائُݨ لگدا۔

“چلۄ اجّ راتِیں دھالِیوال نُۄں کھڑدے آں نال٬ جلوا وِکھائُںدے آں بھرا نُۄں۔” تلوِںدّر نیں میرے ولّ اکھّ دبدِیاں دیو درد نال سلاہ کِیتی۔ اُہ ساڈے ٹِکاݨے تۄں وکھّ مِسذ دِیپ ہۄراں دے گھر ٹھہِرے ہۄئے سن۔ پتا لگِّیا سی کِہ رۄذ رات نُۄں تِنّ وجے گھر مُڑدے سن۔ مَینُۄں شکّ سی ذرُۄر اِہۄ جِہے ۄجلوے‘ ویکھݨ ہی جاںدے ہۄݨگے۔ اُنہاں دی سُلہا نال میرے اںدّر دا ادھ-سُتّا ناگ پھِر چھجلی چُکّ کھلۄتا۔

رَے-ڈّ-لائیِٹ ایرِیئے دا جن-جِیون ویکھݨ دی میری تاںگھ چِرۄکی سی۔ امرِیکا٬ یُۄرپ وِچّ وی مَیں اجِہِییاں تھاواں دی جھات پائِیا ساں۔ لںڈّن وِچّ تاں مَیں جپانی گِیشا نال گلّاں-باتاں مارن دا نذارا وی لَے چُکّا ساں۔ مَینُۄں یاد ہَے٬ جدۄں مَیں چںڈِّیگڑھ اَیم۔ اے کرن گِیا ساں تاں اِکّ واری ٹُۄر تے گِیا مَیں آگرے دا رَے-ڈّ-لائیِٹ ایرِییا ویکھ آئِیا ساں۔ مَیں اتے میرا دۄست اِکبال مُکتسری رات نُۄں آپݨے نال گئے ادھِیاپکاں نُۄں چکما دے کے نِکل گئے ساں۔ بڑا ادبھُتّ تذربا سی۔ جِویں پھِلماں `چ ویکھدے ساں اُویں ہی چکلے وِچّ پان چبدی مَۄسی دربار لائی بَیٹھی سی۔ کُجھّ کامُک اداواں وِکھائُںدِییاں مُٹِیاراں اُس دے آلے-دُیالے ہرل ہرل کردِییاں پھِردِییاں سن۔ گلاں `چ رُمال بنّہی اتے ڈبّاں `چ چاکُۄ ٹُںگّی پھِردے دلّے گھُۄردِییاں اکھّاں نال ہریک آئُݨ والے نُۄں جۄںہدے جاپدے سن۔ بہُت ہی بھڑکِیلا٬ بھرمائُݨا٬ گلاذتی٬ باذارُۄ اتے سِلّہا-سِلّہا جِہا ماہَۄل سی۔

پچھّمی دیشاں دے رَے-ڈّ-لائیِٹ ایرِیئے وِچّ کُجھّ کُجھ دفتری جِہا وتِیرا سی۔ اِکّ ساف-سُتھرے ویٹِںگّ رُۄم وِچّ سَیکس-ورکر دی سَیکٹری گاہک نال گلّ-بات کردی شرتاں تہِ کردی۔ گاہک دا سبھ کُجھّ کاگذاں وِچّ نۄٹ کردی۔ پھِر آپݨِییاں شرتاں دسدی اتے مِلنی دا پکّا وکت نِسچت کردِیاں سلِپّ کٹّ کے دِںدّی۔ اِئۄں جاپدا جِویں رَے-ڈّ-لائیِٹ ایرِیئے دی تھاں کۄٹ ڈرائیِکلِین کرن لئی پھڑائُݨ آئے ہۄئیِئے۔

لاہَۄر دی ہِیرا مںڈّی دا اکس میرے من وِچّ کُجھّ وکھّرا سی۔ کُجھّ کُجھ پھِلم ۄئُمرائۄ جانۄ `چ ویکھے ماہَۄل والا اکس جِتھے مُذرا چلّ رِہا ہۄوے اتے امِیر نوابی شان نال بَیٹھے ویکھ رہے ہۄݨ۔ سبھ تۄں پہِلاں مَیں ہِیرا مںڈّی دا ناں اُدۄں پڑھِیا سی جدۄں مَیں بی۔ اے دَۄران پںجّابی آنرذ دے سِلیبس وِچّ کُلوںتّ سِںگھّ وِرک دی کہاݨی ۄنویں لۄک‘ `چۄں اِہ واک پڑھِیا سی: مَیں آپݨے مِتّر نُۄں کِہا٬ “جدۄں اسِیں تیرے جِڈّے ہُںدّے ساں تاں کِسے اۄپری ذنانی نال اینِییاں گلّاں کرن لئی سانُۄں لاہَۄر ہِیرا مںڈّی جاݨا پَیںدا سی۔”

اِس تلِسمی واک دے اسر ہیٹھ مَیں کئی دِن ہِیرا مںڈّی دے نکش چِتودا رِہا ساں۔ مںٹّۄ دِییاں کہاݨِییاں پڑھدِیاں اُہ نکش ہۄر گُۄڑھے ہُںدّے رہے۔ پھِر بہُت لمّے سمیں بائد پھَۄجِییا سئیِد دی کِتاب آئی ۄہِیرا مںڈّی لاہَۄر دِیۄ۔ اُہ پڑھن دی تھاں جِویں مَیں گھۄل کے پی لئی ہۄوے۔ اِہ لِکھت سہی مائنِیاں وِچّ اُنہاں لۄکاں دے اںدّر دی تسوِیر وِکھائُݨ والی ہَے۔ اُس نیں لِکھِیا ہَے: “شاہی مُہلّا (ہِیرا مںڈّی لاہَۄر) جِسمفرۄشی لئی دکھّݨی ایشِییا دے مشہُۄر کھیتراں وِچّ اِکّ رِہا اے۔ جِسمفرۄشی نال سںگِّیت اتے ناچ پیشکارِییاں نُۄں جۄڑن دِییاں پْراچِین جڑھاں دکھّݨی ایشِییا نال جُڑِییاں ہۄئیِیاں نیں۔ اُنہاں نیں بہُت سارے مشہُۄر پیشکاری کلاکار پَیدا کِیتے نیں۔ اِہ کھیتر٬ پچھّم دے لال بتّی کھیتراں تۄں اَین وکھّرے٬ سدِییاں تۄں رچناتمکتا دا دھُرا اتے کوِییاں٬ گائِکاں٬ اداکاراں اتے گُرُۄیاں٬ کلاسکی سںگِّیت دے سجِںدِّیاں اتے لِکھارِییاں لئی ماہَۄل تِیار کردے رہے نیں۔ اِہ مَۄجُۄدا رُجھاݨ والے گھٹِییا رںڈِّیکھانِیاں تۄں وی بھِنّ نیں جِہڑے اِس ویلے لاہَۄر اتے ہۄر پاکِستانی شہِراں وِچّ وڈّی گِݨتی وِچّ اۄ-بھّر رہے ہن۔ روائِتی جِسمفرۄشی پْربںدھّ وِچ٬ وِشیش نسلی سمُۄہ اِس دھںدّے نُۄں آپݨے پرِوارک کارۄبار دے رُۄپ `چ کردے نیں جِویں کںجّر۔ اِہ نسلی سمُۄہ آم تَۄر تے جِسمفرۄسی نال سدِییاں تۄں جُڑِیا ہۄئِیا اے۔ مِراسی اِکّ ہۄر نسلی سمُۄہ اے جۄ سِدھّا جِسمفرۄشی دے دھںدّے وِچّ نہِیں پر اِہ کںجّراں لئی سںگِّیت مُہئیِّیا کردا اے جدۄں اُہ آپݨے گاہکاں دا منۄرںجّن کردے نیں۔ سمُچّے دکھّݨی ایشِییاں وِچّ کئی نسلی سمُۄہ آپݨے روائِتی پرِوارک وِرسے وجۄں اِنہاں دھںدِّیاں نُۄں اپݨائُںدے ہن۔ پاکِستان وِچّ کںجّر اتے مِراسی وِشیش رُۄپ وِچّ نیں۔”

پھَۄجِییا سئیِد دی گلپی وارتک دِییاں پاتر لَیلا٬ چںدّا٬ شالۄ٬ نرگس اتے کئی ہۄر میرے من-مستک وِچّ اٹکِییاں ہۄئیِیاں سن۔ جِنّہاں گلِییاں اتے کۄٹھِیاں وِچّ پھَۄجِییا سئیِد ورہِیاں بدھّی گھُمّدی رہی سی اتے جِنّہاں دی نکش-نُہار اُسنے اَینے سجِیو دْرِشاں راہِیں ساکار کِیتی سی٬ اُنہاں دْرِشاں وِچۄں کُجھّ نمُۄنے ماتر مَیں آپݨے لاہَۄر دے اِس گیڑے دَۄران ذرُۄر ویکھݨے چاہُںدّا ساں۔ پر کِویں ویکھدا؟

اںتّ سببّ بݨن تے آئِیا تاں بِنا کِسے ہِںگّ-پھٹکڑی لگّݨ تۄں اکھّ دے پھۄر وِچّ ہی بݨ گِیا۔ گلّ اِئۄں واپری٬ اِکّ افسانانِگار نادِر الی دے گھر بَیٹھے شام رںگِّین کر رہے ساں کِہ کہاݨِیکار پْریم پْرکاش نیں مںٹّۄ دے ہوالے نال ہِیرا مںڈّی دا ذِکر چھیڑ لِیا۔ میرے اںدّر بُجھی پئی چںگِّیاڑی نُۄں پھیر ہوا مِل گئی۔ پھِر رات دے کھاݨے لئی فِلم پْرۄڈِئۄُسر امان چَۄدھری دے سدّے اُتے جِس ہۄٹل پہُںچّے اُہ اُسے اِلاکے ولّ سی۔ اُتھۄں ادھّی رات نُۄں وِہلے ہۄئے تاں کُدرتی ہِیرا مںڈّی دی گہِما-گہِمی دا وکت ہۄ گِیا سی۔ واپسی تے اسِیں سںگّدِیاں-سںگّدِیاں آپݨے ساتھی اتے سارتھی اِسہاک نُۄں ہِیرا مںڈّی ولّۄں کار کڈھّ لَیݨ دی پھرمائِش کِیتی۔

“واہ جی واہ!” کہِکے چَۄڑِییاں ہۄ گئیِیاں اکھّاں نال اُہ میرے ولّ جھاکِیا٬ پر اُسنے اکھاݨ دا اگلا ہِسّا ۄپڑھنِییاں پۄتھِییاں۔۔ ۔ ’ ناں بۄلِیا۔

“بڑی ہَیرانی دی گلّ اے٬ مَینُۄں تے پتا ای کۄ-نی سُۄ پئی ساڈے ادِیب بھرا ایتراں دے شَۄںک پھرما لَیںدے نیں۔   مَیں سںگّ-شرم پارۄں دھانُۄں سُلہا ای نی مار سکِیا۔ کسم نال پتا ہُںدّا تے دھانُۄں کدے دا لَیلا تُفانی دے کۄٹھے چا کھڑدا٬ مائیِں کہِر اے نِرا٬ بڑی بھُلّ ہۄئی اے بھا-جی٬ من `چ ہِرکھ رہیگا ہمیشا۔” اُہ پچھتاوے وِچّ سِر مارن لگِّیا۔

“اۄئے نٔہِیں بھرا اسِیں رذائیِیاں نٔہِیں بھرنِییاں٬ بسّ کھِڑی کپاہ وِچۄں لںگھّݨا اے٬ کار اُس گلی وِچۄں کڈھّ لَے۔” مَیں باکِییاں دی سہِمتی نال منشا دسّی۔

“بسّ؟ اینی کُ گلّ اے؟ , بھا جی پھِر تے گھاݨی کۄ-نی کے٬ من اے تاں چار ٹھُمکے وی ویکھ چھڈّنے آں۔” لاہَۄر دی گلی گلی دے بھیتی اِسہاک نیں کار ہِیرا مںڈّی دی مُکھّ گلی وِچّ پا لئی۔

کۄئی چمک-دمک نہِیں سی۔ شہِر دے پُراݨے مُہلِّیاں ورگی دِکھّ سی۔ بیمتلب جِہی بھِیڑ ایدھر-اۄدھر تُری جا رہی سی۔ تھۄڑھا اگّے گئے تاں ہِیرا مںڈّی دی کُجھّ کُجھ جھلک نذر آئُݨ لگّی۔ کِسے کِسے سڑک ولّ کھُلہدے کمرے دے نِمّے جِہے لال چانݨ وِچّ مہِین پردِیاں دے پِچھّے سجِّییاں-سںوّرِییاں کُڑِییاں بَیٹھِییاں دِسدِییاں۔ کلپنا کِیتی کِہ گاہک اِنہاں وِچۄں ہی چُݨ کے آپݨی من-پسںدّ جگہا چلے جاںدے ہۄݨگے۔ دھںدّے دے سِکھر دا وکت سی٬ اںدّر پُۄری گہِما-گہِمی ہۄویگی۔ پر اسِیں کار دے شِیشے چڑھا کے گلی وِچۄں لںگھّ رہے الۄکاری درشک اِس ترہاں اُنہاں اسلی رںگّاں نُۄں ویکھ نہِیں ساں سکدے٬ سِرپھ انُمان ہی لا سکدے ساں۔ کِتے کِتے کار دے بںدّ شِیشِیاں وِچۄں وی گھُںگّرُۄیاں دی چھݨکار اتے تبلے دی تھاپ دی آواذ اںدّر لںگھّ آئُںدی٬ جِویں ساڈے مچّ مرے والے سرِیراں نُۄں کُتکُتاݨ آئی ہۄوے۔

وڈّی گلی وِچۄں نِکلدِییاں چھۄٹِییاں گلِییاں دے مۄڑاں تے ڈھاکاں اُتے ہتھّ رکھّی کھڑھے دلّے وی آم وِکھائی دِںدّے۔ اُہ کار نیڑے آئی تۄں رمذی جِہِییاں سَینتاں وی ماردے پر پھِر کار دے شِیشے چڑھے ویکھ کے تھۄڑھے شکّی جِہے ہۄ کے پِچھاںہ ہٹ جاںدے۔ پتا نہِیں اِتھے کَیسے کَیسے لۄک آئُںدے ہۄݨگے٬ اُنہاں دا تاں نِتّ دا وِہار سی۔ شائِد اُنہاں نیں سانُۄں کھُفِیئے سمجھ لِیا ہۄویگا جاں ساڈے تِلاں وِچّ تیل ناں ہۄݨ دا انُمان وی لا لِیا ہۄویگا٬ تاں ہی کار ولّ لپک کے نہِیں آئُںدے سن۔ اُہ کِہڑا اݨجاݨ سن کِہ کار نُۄں بںکّر بݨا کے لںگھّ رہے بیذائِکا لۄک کِتھّۄں اُنہاں کمّ دے گاہک ہۄݨے سن؟

کِتے کِتے دُکان دے متھّے اُتے وڈّا اِشتِہاری بۄرڈ لگِّیا وی دِسدا٬ جِس اُتے کۄئی گدّر جِسم اتے چکّوِییاں اداواں والی نرتکی مُذرے دی مُدرا وِچّ کھڑھی نذر آُٔدی۔ پِچھّے ساذِںدِّیاں دی ڈھاݨی بَیٹھی ہُںدّی۔

“بھا-جی اِہ مُذرے-مذرے تاں اجّ-کلّہ ہاتھی دے باہر دِسدے دںدّ ای نیں سمجھۄ٬” اِسہاک نیں ہۄرڈِںگّ ویکھ کے تبسرا کِیتا٬ “پُراݨے وکتا `چ ہُںدّے سی اِہ تاں٬ اہِلکار لۄک ویکھدے سُۄ٬ ہُݨ تے اسلۄں کھچّ ہۄ گئی اے ہِیرا مںڈّی٬ خاندانی کںجّر ہُݨ وِرلے-ٹاویں ہۄݨگے٬ بہُتا تاں چالُۄ مال بھر گِیا اے مںڈّی `چ۔ دھانُۄں مَیں دسّاں ساڈے کامیڈی شۄیاں دِییاں کُڑِییاں اِتھۄں ای سپلائی ہُںدِّییاں نیں۔ جِنہاں `چ اسلۄں کۄئی ہُنر نٔہِیں ہۄںدا اُہ٬ دھانُۄں کِہڑا بھُلّ اے٬ اِتھے ای ایڈذ دے گپھّے وںڈّدِییاں نیں۔” کہِکے اِسہاک بیرںگّ جِہی ہاسی ہسِّیا۔

کۄئی وکت ہۄویگا جدۄں اِتھے کلاسکی کلاکار ہُںدّے ہۄݨگے٬ ٹِکی رات دی کھامۄشی نُۄں سارںگّی نال لئے الاپ٬ بۄل بکھشدے ہۄݨگے٬ رائیِسجادِییاں اِتھے تہِذِیب دے گُر سِکھّݨ آئُںدِییاں ہۄݨگِییاں۔ مںڈّی دی اُہ شاہی روائِت ہُݨ پَیسے دی مںڈّی وِچّ گُمّ-گُیاچ گئی سی۔ ہُسن دا باذار ہُݨ مہِک دی تھاں بدبۄ ورگا اہِساس دے رِہا سی۔ دھںدّے نیں ہُنر دی گِچّی دبّ لئی سی۔

کِنّی تاںگھ سی ہِیرا مںڈّی دی اِکّ جھلک ویکھݨ دی٬ ناں آئُںدا تاں پچھتاوا رہِݨا سی٬ ہُݨ آ کے جاپدَے اُس تۄں وی وڈّا پچھتاوا پلّے پا لِیا سی۔

 

کْریجی کِییا رے

اِک دِن مَیں اتے دیو درد آپݨے میذبان دۄستاں اِسہاک اتے ارشد نال آرٹ دی سرکاری سںسّتھا الہمرا `چ نُمائِش ویکھ کے واپس آ رہے ساں۔ میذباناں نیں آپس وِچّ گھُسر-مُسر کِیتی اتے کار اِکّ کۄٹھی اگّے رۄک لئی۔ کَینال پارک٬ گُلبرگ-II دا پتا سی۔ اِہ اِکّ گھریلُۄ جِہا فِلم سٹُۄڈِیئۄ سی جِتھّے امان چَۄدھری ناں دا نَۄجوان سِٹکم ماپھِییا دے بَینر ہیٹھ ٹَیلِیفِلماں بݨوائُںدا سی۔ ارشد وی اِسے گرُپّ نال سَے-ٹّ-ڈِذائِنر دا کمّ کردا سی۔

بھارتی مِہاں-آکاری فلم سٹُۄڈِیئۄذ نُۄں دھِیان وِچّ لِیائیِئے تاں اِہ سٹُۄڈِیئۄ دا بچّا لگّدا سی۔ اِکّ درمِیانے اکار دی کۄٹھی وِچّ کمّ سارِیا جا رِہا سی۔ دۄ بَے-ڈّ-رُۄماں نُۄں وڈّے کمرے `چ بدل کے شُۄٹِںگّ-رُۄم بݨائِیا ہۄئِیا سی۔ اُتھے ڈائِنِںگّ ٹیبل دُیالے بَیٹھے کلاکاراں نال کۄئی سِین وی پھِلمائِیا جا رِہا سی۔ نال والا کمرا امان دا دفتر سی اتے ڈرائِںگ رُۄم نُۄں وںڈّ کے کلاکاراں دا رَیسٹ ایرِییا اتے ڈبِںگّ-رُۄم بݨائِیا ہۄئِیا سی۔

امان چَۄدھری نیں ساڈا نِگھّا سُیاگت کِیتا۔ فِلمکار آم کرکے رُجھیویں دے بھنّے٬ اُنِیںدے مارے اتے کمّ دے یار ہُںدّے ہن۔ اکھّاں دے پپۄٹے سُجّے ہۄئے٬ ہیٹھ کالے گھیرے٬ شیو-وِہُۄݨے چِہرے٬ بیترتِیبے پہِراوے والے فِلم پْرۄڈِئۄُسر ہی میری کلپنا وِچّ وسّے ہۄئے سن۔ پر امان اِس دے بِلکُل اُلٹ سی۔ نَۄجوان اوستھا٬ گۄرا رںگّ٬ تِکھّے نَیݨ-نکش اتے تاذگی بھرپُۄر چِہرا٬ اُہ پْرۄڈِئۄُسر دی تھاں ہِیرۄ لگدا سی۔ اُس دے چِہرے اُتے رُجھیویں دا کۄئی تݨاء وی نہِیں سی٬ اُہ سہِج ڈھںگّ نال آپݨے وِدیش تۄں آئے دۄست سرپھراذ اوان نال گلِّیں رُجھِّیا ہۄئِیا سی۔

“اِہ سردار ہۄرِیں وی بڑے تکڑے ادِیب نیں جی۔” ارشد نیں پْراہُݨچاری دے لِہاذ نال آپݨے ولّۄں میری بھلّ بنائُݨی چاہی۔

“کِنّے کُ ڈرامے لِکھ چُکّے اۄ سردار جی؟” امان نیں سچّمُچّ وِشیش رُچی لَیںدِیاں پُچھِّیا۔

“ڈرامے نٔہِیں٬ افسانے لِکھدا آں جی مَیں تاں٬ اُںج وَیسے میرِییاں تِنّ-چار کہاݨِییاں تے ڈرامے اتے ٹَیلِیپھِلماں بݨِییاں نیں۔” مَیں ول-پھیر پا کے ارشد ولّۄں کِیتی پرسںسّا دے تُلّ ہۄݨ دی کۄشِش کِیتی۔

“پھیر تے تُسِیں ساڈے کمّ آون والے سخش اۄ٬ ساڈے لئی وی لِکھِیا کرۄ سکْرِپٹاں٬ سردار جی۔”

“تُسِیں بݨائُںدے اۄ پںجّابی فِلماں؟”

“نٔہِیں اجے تے اُردُۄ وِچّ ای بنائُݨے آں۔ اُںج ایتھے پںجّابی فِلماں واہوا چلدِییاں نیں٬ کھاس کر چھۄٹے شہِراں تے کسبِیاں وِچّ گرِیب تبکا ویکھدا اے۔ لاہَۄر ورگے شہِراں دی رجّی-پُجّی کلاس نئیِں جاںدی تھِیئیٹراں `چ۔ اُنہاں اَیل۔ سی۔ ڈی۔ ٹَیکنالۄجی دے ہۄم تھِیئیٹر گھرِیں لا رکھّے نیں۔ سچّی گلّ وے اسِیں تاں اۄسے کلۄج ڈۄر سُسائِٹی لئی ٹَیلِیپھِلماں بݨائُںدے آں جی۔”

“پھِر لاہَۄر دے سِنمِیاں وِچّ کی چلدا اے؟” دیو درد نیں پُچھِّیا۔

“فِلماں تاں گھٹّ ای چلدِییاں نیں جی٬ اسل وِچّ تے کَۄمیڈی شۄ چلدے نیں٬ بسّ ہا-ہا٬ ہی-ہی۔۔ ۔۔” امان دی تھاں ارشد نیں لاچڑ کے دسِّیا۔

“ساڈے ایتھے تاں فِلم اِںڈسٹری نُۄں کئی بنِّئۄں مار پئی ہۄئی اے٬ بَۄمبے ورگی گلّ نٔہِیں بݨ سکی ایتھے۔ بالِیوُڈّ دِییاں پھِلماں تاں بڑے وڈّے بجّٹ دِییاں ہُںدِّییاں نیں٬ سبھ کُجھّ ہی گرَیںڈ سٹائیِل۔ اُنہاں دی ایدھر وی بڑی پُچھّ اے۔ ساڈی نوِیں جنریشن تاں سمجھۄ کْریجی ہۄئی پئی اے بھارتی سٹپھّ دی۔ مسلن چۄپڑا جی دی ۄوِیر ذارا‘ نیں ایتھے بہُت کرائۄُڈ کھِچِّیا۔ تُسِیں لاہَۄر وِچّ ہۄرڈِںگّ تکّے ہۄݨگے۔ اجّ-کلّہ وی ایتھے تارے جمِیں پر٬ ریس٬ وَے-لّکم بڑے ذۄراں-شۄراں نال چلّ رہِییاں نیں۔ کھَیر اُنہاں دی کی مُکابلا اے جی۔”

“امان ساہِب تُسِیں وی کۄئی گْرَیںڈ سٹائیِل تذربا کِئۄں نٔہی کردے؟”

“من تے ہَے وے پئی بَۄمبے جا کے کۄئی فِلم-شِلم کراں جیہڑی دۄویں بنّے ۄکھُدا کے لِیئیۄ جاں رام چںدّ پاکِستانی واںگراں پاسے ہِٹّ ہۄوے٬ بسّ سببّ نئیِں بݨِیا۔ اجے تے جی ساڈا ایہ مُختسر دارۄ-مدار اے۔ اِس نِکّے جِہے سٹُۄڈِئۄ وِچّ دِہاڑی دِییاں اِک-دۄ ٹَیلِیفِلماں بݨا چھڈِّیدِییاں نیں۔ ساڈی فِلم تاں ڈائِنِںگّ ٹیبل جاں سۄپھِیاں تے بَیٹھ کے گلّاں کردے دْرِشاں نال ای مُکمّل ہۄ جاںدی اے۔ آئۄُٹ-ڈۄر دی ذرُۄرت پوے تاں اَۄہ ساہمݨے لائن وِچّ پُۄری کر لئیِدی اے۔” امان نیں ساہمݨے میج اُتے رکھّے ہتھّاں دِییاں مُٹھِّییاں اِئۄں بںدّ کِیتِییاں جِویں کِہا ہۄوے ۄبسّ ساڈی تاں بںدّ مُٹھّی ہی لکھّ دی اے جی۔ `

“جِتراں امان ہۄراں کِہا اے٬ بھارتی فِلماں بڑِییاں گْرَیںڈ نیں٬ مَینُۄں جاپدا اے ٹَیکنِیک دے ہوالے نال تے ایہ گلّ ہںڈّرڈ پرسَیںٹ درُست اے٬ پر اُنہاں دا نذرِییا اسلۄں کاݨ والا اے۔ اِسلامی کلچر نُۄں بڑا وِگاڑ کے وِکھائُںدے نیں٬ مُسلمان نُۄں ٹَیرۄرِسٹ آکھݨ لئی مَۄکا لبھدے پھِردے نیں٬ ہۄر تے ہۄر اُہ تے سلام وی یُۄ۔ پی۔ سٹائیِل دی کرائُںدے نیں٬ جھُک کے٬ متھّے نُۄں ہتھّ لا کے٬ ہذُۄرے-آلا سٹائیِل۔ ایتھے پاکِستان وِچّ دھانُۄں کۄئی شخس ایتراں سلام کردا نذر نہِیں آئیگا۔ مُسلمان دی تاں چھڈّۄ٬ ہِںدُّۄ فِلمکار تاں سِکھّ کِردار نُۄں وی بڑا پھنی بݨا کے وِکھائُںدے نیں۔ پاکِستانی فِلماں وِچّ سردار نُۄں وفادار تے سُچِّییاں کدراں دا مالک وِکھائِیا جاںدا اے۔ مَیں تے کہاںگا کِہ ہِںدُّۄ دی سۄچ وِچّ ای کاݨ اے۔” ہُݨ تکّ چُپّ-چاپ سُݨ رِہا سرپھراذ اوان اچانک گلۄٹے واںگ اُدھڑنا شُرُۄ ہۄ گِیا۔ اُسدے چِہرے اُتے ہرکھ دی پرت گُۄڑھی ہۄئی نذر آئُݨ لگّی۔ امان چَۄدھری مُسکرائُںدِیاں اُس ولّ اِئۄں جھاکِیا جِویں کہِ رِہا ہۄوے٬ ۄپْراہُݨِیاں دا لِہاذ کرِیدا اے سرپھراذ۔ ’ اُس دی تکّݨی دے اسر نال سرپھراذ سچّمُئۄ ہی سہِج ہۄ گِیا۔

“سردار جی دھاڈے اجّ کلّہ پںجّابی ٹَیلِیفِلماں دی کِنّی کُ مارکِیٹ اے؟” امان نیں آپݨے متلب ولّ آئُںدِیاں گلّ دا وِشا بدلِیا۔

“پںجّ کُ سال پہِلاں مالوے دے اِکّ گُرچیت چِتّرکار ناں دے بںدّے نیں ۄسںدُّۄک وِچّ بںدُّۄک‘ ٹَیلِیفِلم بنائُݨ دا تذربا کِیتا سی٬ بسّ جِویں ہنیرے وِچّ چھڈِّیاں تِیر اِتپھاکن نِشانے تے جا لگِّیا ہۄوے٬ لۄکاں اَینا چںگّا ہُںگّارا دِتّا کِہ پھِر ٹَیلِیفِلماں دا ہڑھ آ گِیا۔ پھَۄجی دی پھَیملی٬ بِلُّۄ بلَیکِییا٬ لہُۄ پِیݨی بہُۄ٬ راںجھا کہِںدّا ٹَینشن نہِیں لَیݨی ورگِییاں درجناں فِلماں چںگِّییاں چلِّییاں۔ پھِر تاں بچن بیدِل٬ جرنَیل گھُمّاݨ, بھُپِںدّر برنالا ورگے کِنّے ہی پھِلمکار کھُمبّاں واںگُۄ اُگ آئے۔ اجّ-کلّہ اِنہاں دی کاپھی چںگّی مارکِیٹ اےَ۔” مَیں آپݨی تردی تردی واکفی دے ادھار تے دسِّیا۔

اِنے نُۄں نال دے کمرے `چ چلّ رہی سُۄٹِںگّ `چۄں وِہلا ہۄ کے پاکِستانی ٹی۔ وی۔ ناٹکاں دا چرچِت کلاکار رَیمبۄں آ گِیا۔ اُس نال اُس دَۄر دا خِیال آئِیا جدۄں پاکِستانی ڈرامے دا دۄہاں پںجّاباں وِچّ ہی بڑا کْریج ہُںدّا سی۔ جلںدھّر تۄں اگّے پاکِستانی ٹی۔ وی۔ دی ریںج کھتم ہۄݨ لگدی تاں لۄک وِشیش تۄں وِشیش اَیںٹِینے لُیا کے اُنہاں ناٹکاں نُۄں ویکھݨ لئی ترلے لَیںدے۔ ہُݨ تاں کمیڈی شۄیاں نیں اُنہاں ڈرامِیاں نُۄں وی دبّ لِیا سی اتے رَیمبۄ ورگے کلاکار سرکاری ٹی۔ وی۔ دی تھاں کھُلّہی مںڈّی وِچّ آئُݨ لئی مجبُۄر ہۄ گئے سن۔

“ارشد سردار ہۄراں نُۄں وِکھائِئَے نمُۄنا کۄئی کامیڈی شۄء دا؟” امان نیں کُجھّ اچانک یاد آ جاݨ واںگ پُچھِّیا۔

“اجّ ای وِکھا دیںدے آں سر جی واہوا چیتا دُیا چھڈِّیا اے۔” ارشد نیں اُتشاہی ہۄ کے کِہا اتے اُس وکت ہی اِسہاک نال پْرۄگرام بنائُݨ لگّ پِیا۔

اسِیں امان ہۄراں دِییاں مںگّوائیِیاں وِشیش پیسٹرِییاں کھا کے وِدا لَیݨ لئی اِجاذت مںگّی۔ اُسنے سانُۄں تۄہفے وجۄں آپݨِییاں فِلماں-مِسٹر اَیںڈ مِسذ منِسٹر٬ کپلذ٬ چِل ہائۄُس٬ اَینی اَۄر اَیما - دِتِّییاں۔ امان چَۄدھری واکِیا ہی مُہبّتی بںدّا لگِّیا۔

ارشد نیں رات دے گِیاراں وجے دے کامیڈی شۄء ۄکْریجی کِییا رے‘ دِییاں ٹِکٹا بُکّ کروا لئیِیاں۔ اسِیں آپݨے ٹِکاݨے تۄں بلدیو سِںگھّ سڑکناما نُۄں وی نال لَے لِیا۔

ۄئلپھلاہ‘ ناں دا مشہُۄر تھِیئیٹر نکّۄ-نکّ بھرِیا ہۄئِیا سی جِویں کِسے وڈّے شۄء-مَین دی فِلم دا پہِلاں شۄء ہۄوے۔ درشک مرد ہی سن پر وِرلِییاں-ٹاںوِییاں اَۄرتاں وی سن۔ پرِوارک ہۄݨ دی تھاں جنانِییاں آپݨے رںگّ-ڈھںگّ تۄں مَۄج-میلے والِییاں ہی جاپدِییاں سن۔

“بھا-جی ایتھے گھریلُۄ تْرِیمتاں نٔہِیں آئُںدِییاں٬ رکھیلاں ہی لِیائُںدے نیں لۄک شُگل-پاݨی کھاتر۔” اِسہاک نیں میرے انُمان نُۄں سچّ وِچّ بدل دِتّا۔

اَۄرتاں کی اِتھے تاں اسِیں وی بَیٹھے شرم جِہی مہِسُۄس کر رہے ساں۔ مَیں دِلّی سپرُۄ ہائۄُس دے کُجھّ اُہ ناٹک وی ویکھے ہۄئے سن جِنہاں وِچّ دۄ-ارتھے پںجّابی شبداں٬ کامُک آداواں اتے نںگّیذ بھرپُۄر دْرِشاں والِییاں ہاسۄہِیݨِییاں ستھِتِییاں نال درشکاں دا منۄرںجّن کِیتا جاںدا ہُںدّا سی۔ اِہ کامیڈی شۄء تاں اُس تۄں وی چار رتِّییاں ودھّ ہۄݨ دے چرچے سُݨے سن۔ ارشد ہۄراں نیں سانُۄں چُںکّنے کرن لئی دسِّیا کِہ کامیڈی شۄء دے کلاکار وِچّ وِچ درشکاں نال وی نۄک-جھۄک کرن لگّے جاںدے ہن٬ سرداراں نُۄں ویکھ کے تاں ہۄر وی چامبھل جاںدے ہن۔

شۄء شُرُۄ ہۄئِیا۔ اِکّ میماں ورگی گۄری-چِٹّی اتے چُلبلی کُڑی مںچّ تے آئی۔ درشکاں نیں تاڑِییاں دی گُںجّار٬ چِیکاں-سِیٹِییاں اتے رُماںٹِک جُملِیاں نال اُسدا سُیاگت کِیتا۔ اگّۄں کُڑی نیں وی پھلائیِںگ کِسّ سُٹّ کے ہُںگھّارا بھرِیا۔ اُس دے مگر اِکّ مرد کلاکار سٹیذ اُتے اِئۄں آئِیا جِویں اُس کُڑی نُۄں ہی بھالدا-ٹۄلدا پھِردا ہۄوے۔ اُس مذمیباذ دی نذر کُڑی تۄں وی پہِلاں ساہمݨے بَیٹھے اسِیں پگّاں والے چڑھ گئے۔

“ساسری کال سردارۄ٬ جی آئِیا نُۄں٬” اُس نیں اکھّاں اُتے چپّے دی چھتری تاݨ کے مُشکڑِیئیں ہسدِیاں کِہا٬ “دِل نُۄں رتا ہتھّ پا کے بہِݨا٬ ایس چںدّری دا جھٹکا بڑا ذالم اے۔” اُس دے پہِلے جُملے نال ہی درشکاں وِچّ ہاسڑ مچّ گِیا۔

“تُۄں اَیدھر میرے ولّ تکّ نی ماں دِیئے چام چڑِکّے٬ سرداراں ولّے کی بِٹر بِٹر ویکھنی ایں؟ اۄدھر لاٹُۄ پئے جگدے نیں؟” اُس نیں تپے-تاء اِکّ ہۄر ہاس-باݨ چھڈِّیا۔ درشک نِہال ہۄ گئے اتے اسِیں نِرئُتر٬ ساڈے تۄں کۄئی مۄڑا ناں سرِیا۔ ساڈے تے بِگانی تھاں دا چھپّا کُجھّ ودھیرے ہی پَے چُکّا سی۔

دس کُ مِںٹّاں پِچھّۄں کِتے کھاݨ-پِیݨ دا ہوالا آئِیا تاں کلاکار نُۄں پھِر ٹۄٹکا سُجھّ گِیا۔ “کھُدا کسم٬ کھاݨ-پِیݨ دے شُکِین ساڈے سردار بھائی وی بڑے ہُںدّے نیں٬ اِکیراں اِکّ سردار جی چَۄراہے `چ کھڑھا چاںگراں پِیا مارے٬ کھرُۄد پائی جاوے۔ کِسے آ کے پُچھِّیا٬ سردار جی پِیتی ہۄئی اےَ؟ کہِںدّا نہِیں اجے تاں نال والا ساہمݨے ٹھیکے تے لَیݨ گِیا ہۄئِیا اے۔” درشک پھِر چامبھڑاں پائُںدے ہسّے۔

اِہ کامیڈی شۄء دۄ-ڈھائی گھںٹّے دا سی۔ اِہ کِسے اِکّ وِشے اُتے بجھّوِیں٬ سِلسِلیوار کہاݨی پیش کرن والا نہِیں سی۔ کِسے لۄک-پْروان ہلکے-پھُلکے وِشے٬ جِویں ور دی بھال٬ گھریلُۄ نَۄکراں دِییاں ہرکتاں٬ پُلس دا روئیِّیا آدِ نُۄں وِیہ-پچّی مِںٹّاں وِچّ وِکھائِیا جاںدا سی۔ اُس بھاگ دا اںتّ کِسے چِئُںدے-چِئُںدے گِیت-ڈاںس نال ہُںدّا۔ نسِیبۄ لال دے گِیت اتے کُجھّ نوِییاں بھارتی پھِلماں دے ڈھُکّویں گاݨے وِشیش تَۄر تے اِس مںتّو لئی ورتے جاںدے ہن۔ جِویں بہُتِییاں ٹَیلِیپھِلماں ڈرائِںگ-رُۄم وِچّ ہی مُکّ جاںدِییاں ہن٬ اِہۄ ہال کامیڈی-اِکاںگِییاں دا سی۔ اِنہاں دے پاتر وی سٹاک-کۄٹے والے ہی ہُںدّے ہن٬ جِویں گھر دا مالِک چَۄدھری٬ ٹھاکُر جاں جاگِیردار٬ گھر دے نَۄکر٬ نَۄجوان نُۄںہ جاں دھی٬ نرتکی٬ کھُسرے آدِ۔ اَیکشن دی تھاں اۄور-اَیکٹِںگّ٬ دۄ-ارتھے شبد اتے بھڑکِیلی چُہل-مُہل اِنہاں کامیڈی شۄیاں دی چُۄل بݨدی ہَے۔ اِہ نہِیں کِہ اِنہاں وِچّ پاکِستانی سماج دا یتھارتھ پیش نہِیں ہُںدّا٬ پر اُہ بہُت پیتلا ہُںدّا ہَے اتے پھارس دی وِدھی نال وِکھائِیا جاںدا ہَے۔ پاکِستانی بںدّے دی تِیوِیں دے جِسم لئی تابڑتۄڑ ہوس٬ وڈّے لۄکاں دی ہِپۄکریسی٬ تِیوِییا دے چلِتّر٬ نَۄکراں دی بدنِیتی٬ پُلس دا اہِمکانا تے ڈںڈّا-مارکا رُۄپ پاکِستانی سماج دا یتھارتھ تاں ہَے پر سِرف اِہی یتھارتھ نہِیں۔ آم پاکِستانی درشک دی اجِہی مںگّ وی کۄئی نہِیں کِہ کٹھۄر واستوِکتا نُۄں یتھارتھک شَیلی نال وِکھائِیا جاوے٬ اُہ ہلکے-پھُلکے اتے سستے منۄرںجّن نال ہی باگۄ-باگ جاپدا ہَے۔

“ارشد تُۄں کِنّے کُ کامیڈی شۄء ویکھدا ہُنَّیں؟” مَیں ہاف-ٹائیِم وِچّ اِکّ آم درشک دا من ٹۄہݨ دی کۄشِش کِیتی۔

“بھا-جی جدۄں داء لگّ-جے لا ای لئیِدَے٬ بہُت شۄء ویکھے نیں٬ باجے والۄں کی برات٬ یارا ڈھۄل وجا کے٬ نواں آئِئَں سۄہݨِیا٬ مَۄکا مِلے کدی کدی٬ مہِبُۄب ہاذِر ہۄ٬ ڈبل شاہ٬ جھُۄم برابر جھُۄم٬ پھِیکا اِن امرِیکا٬ بسِیم اِن ٹْربل٬ جنم جنم کی مَیلی چادر٬ ڈبل سٹۄری۔۔ ۔ تے ہۄر وی کئی ہُݨ یاد نٔہِیں آ رہے۔”

“کامیڈی شۄیاں دے کِہڑے کلاکار لۄکاں `چ جِیادا ہِٹّ نیں؟”

“بڑے نیں جی٬ ٹھاکُر٬ سُہیل اہِمد٬ تارِک تَیڑی٬ امانت چنّ ہۄراں نُۄں لۄک واہوا پسںدّ کردے نیں٬ جنانِییاں `چۄں دِیدار٬ نرگس٬ کھُشبۄ٬ لَیلا ورگِییاں نیں ڈاہڈھی دھُمّ مچائی ہۄئی اے٬ آہ دِیدار دا دِیدار تاں ماشا-الّا تُساں کر ہی لِیا اے جِہڑی نسِیبۄ لال والے گاݨے ۄسۄہݨِیاں چنّ گُجرِیۄ تے ڈاںس کر رہی سُۄ۔ َۄ ارشد نیں آپݨی بھرپُۄر واکفی دا مُجاہرا کِیتا۔ اُس نال مَینُۄں انُمان ہۄ گِیا کِہ آم لۄک کِس ترہاں کامیڈی شۄیاں نال جُڑے ہۄئے سن۔

ہاف-ٹائیِم تۄں بائد شۄء دُبارا شُرُۄ ہۄئِیا۔ دِیدار اِکّ ویر پھیر اُسے گِیت دی تیذ تال تے تھِرکݨ لگّی۔ ۄدُدھّ مکھّݨاں دی پلی سۄہݨِیاں٬ مَیں مِشری دی ڈلی سۄہݨِیاں چنّ گُجری۔۔ ۔۔ ’ اُہ کۄئی اگّ دا بھمبُّۄکا سی جِس دِییاں اُںگلاں اگّ دِییاں لپٹاں واںگ آلے-دُیالے نُۄں آپݨی لپیٹ وِچّ لَے لَیݨ لئی لپک رہِییاں سن۔ باورِیاں ہار سٹیذ تے گیڑے کڈھّدی اُہ جِویں آپݨے اںگّاں نُۄں تۄڑ تۄڑ سِٹّ رہی سی٬ اُہ ہَیران کرن والا سی۔ وڈّے دائِرے وِچّ گھُمّدی گھُمّدی اُہ اِکّ دم چھال ماردِیاں٬ پٹّ اُتے تھاپی لا کے سٹیذ دے وِچالے آ کھڑھی۔ اُسنے جان-سُۄتواں ہائۄکا بھردِیاں بُلّاں اُتے جِیبھ پھیری جِویں مِشری دا چُۄسا لِیا ہۄوے۔ پھِر اِکدم بِپھری٬ چھاتی ہُلاردِیاں٬ لکّ مٹکائُںدِیاں٬ بھاری پِچھّے نُۄں گُلائی وِچّ گھُمّائُدِیاں اُہ پھِر میلہݨ لگّی۔ درشکاں دِییاں تاڑِییاں نیں کنّ پاڑواں تیذ-ترار سںگِّیت وی مدھّم پا دِتّا۔

سماج دِییاں بںدھّشاں دے مدّے-نذر نرتکی نیں کپّڑے پُۄرے پائے سن پر بڑی چُستی نال سرِیر دے پْردرشنیۄگ اںگّاں اُتے سکِنّ کلر والا کپّڑا ورت لِیا سی٬ جِس نال پردے دا پردا٬ نںگّیذ دا نںگّیذ والے دۄویں کمّ سںوّر گئے سن۔ رہِںدّی-کھُںہّدی کسر کامُک اداواں نال پُۄری کر لئی سی۔ مرد کلاکار ساتھِییاں نال ڈاںس کردے سمیں وی اَۄرت-مرد دی پْرسپر چھۄہ دی مناہی سی پر اُہ دۄویں جپھِّییاں پائُݨ اتے چُمّݨ-چٹّݨ دے سُیاںگ راہِیں اِہ گھاٹ پُۄری کر لَیںدے سن۔ مَینُۄں لگِّیا بھاویں کِنِّییاں وی پابںدِّییاں ہۄݨ شَیتان دی ٹُۄٹی بںدّا کۄئی ناں کۄئی جُگاڑ کرکے من-آئیِیاں کر ہی لَیںدا ہَے۔

میری سمجھ مُتابک جے پاکِستانی پںجّاب وِچلی راٹھوادی٬ آدھُنِک اتے اُتر-آدھنِک سۄچ دا گںڈھّ-چِتراوا ہۄئِیا ویکھݨا ہۄوے تا کامیڈی شۄیاں دا ادھِئَن بہُت لاہیوںدّ ہۄ سکدا ہَے۔ مسلن شۄء دی اِکّ جھاکی وِچّ اِکّ ڈکَیت آپݨے راٹھوادی لہِذے وِچّ کِسے گھرۄں اِکّ کُڑی نُۄں اُدھالݨ واستے آئُںدا ہَے۔ اُہ آدھُنِک ترذے-ذِںدّگی انُسار اُس مُٹِیار نال آپݨے سُپنِیاں دا گھر وسائُݨا چاہُںدّا ہَے۔ اُس دے اَیکشن وی ڈاکُۄیاں دی تھاں مدھّورگی ڈرپۄک بںدّے والے ہن۔ اُسدا تکِییا کلام ہَے گھِیسی کرکے۔ اُہ ہوا `چ بںدُّۄک لہِرا کے٬ اکھّاں چَۄڑِییاں کرکے٬ مُچھّاں نُۄں تاء دے کے للکاردا ہَے٬ ۄئۄئے ایہنُۄں میرے ہوالے کر چھڈّۄ٬ نٔہِیں تے اگّاں لا دِیاںگا اۄئے٬ گھِیسی کرکے۔ َۄ کئی وار تاں اُہ سٹیذ اُتے سچّمُچّ گھِیسی کرن لگّدا ہَے۔ اِئۄں پیشکاری دی پُۄری وِدھی اُتر-یتھارتھوادی بݨ جاںدی ہَے جِس وِچّ پھارس اتے پھَیںٹسی نُۄں پْرمُکھّتا ہاسل ہُںدّی ہَے۔ درشک اِہ سبھ کُجھّ ویکھ کے ہسدے رہے اتے میرے اںدّرلا آلۄچک نال نال کامیڈی شۄء دی وِدھا دِییاں گُںجھّلاں کھۄلہݨ دا یتن کردا رِہا۔

شۄء کھتم ہۄئِیا۔ چار بائُںسر-ٹائیِپ ہٹّے-کٹّے نَۄجوان درشکاں ولّ نُۄں سٹین-گنّاں تاݨ کے کھڑھ گئے۔ اُہ اُنہاں منچلِیاں لئی سن جِہڑے شۄء دے دَۄران وی سٹیذ اُتے نۄٹاں دِییاں دتھِّییاں سِٹّدے رہے سن اتے آپݨِییاں کُرسِییاں اگّے کھڑھے ہۄ کے نرتکی دے نال نال بھںگّڑا پائُݨ لگدے سن۔ اںتّ بائُںسراں نُۄں گھُرکی دے کے بِٹھائُݨے پَیںدے سن۔ اِہ چامبھلے تے کُلچھّݨے درشک اِس تۄں گھٹّ کِتھّے وسّ `چ آئُݨ والے سن۔

“سردار جی بَیٹھے رہۄ تُسِیں ہالے۔ َۄ اِکّ گارڈ نیں سانُۄں اۄ-ٹھّݨ لگِّیاں نُۄں اپݨتّ نال کِہا۔ اُس نُۄں مہِماناں دی سُرکھِّیا دا فِکر سی۔ اُس دا اِہ نِگھّا رُۄپ بڑا چںگّا لگِّیا۔ اسِیں سبھ تۄں پِچھّۄں باہر نِکلے۔ اُس سمیں تکّ کلاکار وی باہر نِکل کے اِکّ پاسے کھڑھی آپݨی وڈّی گڈّی ولّ آئُݨ لگّے۔ ارشد نیں اگاںہ ودھ کے آپݨے جاݨُۄں اتے کامیڈی شۄء دے نائِک کلاکار اِفتکھار ٹھاکُر نال سانُۄں مِلائِیا۔ اُس نال پھۄٹۄ کھِچوائُݨ لگّے تاں آلے-دُیالے کْریجی لۄکاں دا ہجُۄم جُڑ گِیا۔

مَینُۄں پچھتاوا ہۄئِیا سی کِہ مَیں ہِیرا مںڈّی نُۄں سِرپھ باہرۄں ہی ویکھ سکِیا ساں٬ اںدّرلے دْرِش دی جھلک تۄں واںجھا رہِ گِیا ساں۔ ہُݨ اُہ پچھتاوا نہِیں سی٬ مَینُۄں جاپِیا کِہ ہِیرا مںڈّی تاں تھِیئیٹر وِچّ آ گئی سی٬ اسِیں تاں اَیویں ہی اُس نُۄں کِدھرے ہۄر بھالدے پھِردے رہے ساں۔

 

اسلی لاہَۄر ویکھدِیاں

Àبابِئۄ اَیہ کاراں–مۄٹراں جِییاں دا کھہِڑا چھڈّۄ٬ گۄلی مارۄ پرہے آرام–پسںدّی نُۄں جے اسلی لاہَۄر ویکھݨا اے تاں٬ کی ایہ مائیِں اہِیں اِلِیٹاں والِییاں سَیراں کرن ڈہے آں؟ چلۄ کھاں جرا میرے نال٬ مَیں وِکھائُݨا اِیاں دھانُۄں اِکّ ہۄر لاہَۄر۔ اسلی تے اۄہۄ ویکھݨ آلا اے۔ Á کھِجھ دیو درد دے متھّے تے اُکری نذر آئی۔ اُسدا تائنا سچّا سی۔ پاکِستان آئے اسِیں اٹھّے جݨیں جپانی اے۔ سی۔ کۄسٹر ناں دی گڈّی وِچّ چڑھے وڈّے گھراں اتے سںسّتھاواں دِییاں دائوتاں وِچّ اُلجھے پئے ساں۔ گِݨتی دے دِن اۄ-ڈّے جا رہے سن اتے اسِیں اجے سَیر والی سیر `چۄں پُۄݨی نہِیں کتّی سی۔ ہُݨ تلوِںدّر٬ ستِیش ورما٬ جِںدّر٬ ہربھجن ہُںدّل ہۄرِیں چار جݨے واپس بھارتی پںجّاب پرت گئے سن۔ پْریم پْرکاش آپݨے مِتّر کہاݨِیکار نادر الی دے گھر جا ٹِکِیا سی۔ بلدیو سِںگھّ سڑکناما دُلّے بھٹّی دا پِںڈّ ویکھ کے مُڑ ساڈے نال آ رلِیا۔ کہِںدّے نیں تِیجا رلِیا تے کمّ گلِیا٬ پر نہِیں ساڈا تاں سگۄں سںوّر گِیا سی۔ ٹرکّاں دے دھںدّے `چ پَے کے دِلّی–دکھّݨ گاہِیا ہۄݨ کرکے اُہ آپ سَیر–سپاٹے دا چاسڑُۄ بںدّا ہَے اتے ہِمّتی وی پُۄرا۔

Àاۄ دھالِیوال آپݨے ونّی بھائۄُ گالہ نہِیں کڈھدے ہُںدّے اکھے تَینُۄں۔۔ ۔۔ ۔ تھاݨِیں لاہَۄر دِسدَے٬ دیو درد نیں کِتے اۄہی لاہَۄر تاں نہِیں وِکھائۄݨاں؟ چلّ بھائی اجّ اۄس پاسِئۄں اسلی لاہَۄر وی ویکھ لَینے آں۔ Á بلدیو سِںگھّ نیں آپݨی ٹْراںسپۄرٹراں والی شَیلی `چ ٹۄݨاں لائِیا۔

Àچلّۄ جی اجّ سارے ادھِکار آپݨے مُکھّ مںتّری دیو درد سِئۄں ۄبادل‘ نُۄں دِتّے۔ Á مَیں اِکمتّ ہۄݨ دا اَیلان کِیتا تاں دیو درد دے متھّے اُتے کھِجھ دی تھاں مُسکان کھیڈݨ لگّی۔

Àکمال ہۄ–گی اے بابِئۄ اجّ تاں واہ! Á اُہ وِسمادی ہۄ گِیا۔

آپݨے ٹِکاݨے تۄں نِکل کے اسِیں پَیدل ہی وڈّی سڑک تکّ گئے۔ دیو درد نیں ہتھّ کرکے آٹۄ رۄک لِیا۔ اُہ مُۄہرے ہۄ کے آگُۄ دے پھرذ نِبھائُݨ لگّا۔

Àکِدھر جاݨَیں سردار جی؟ Á آٹۄ والے نیں مۄنے دیو درد نُۄں وی ساڈے کھاتے پا دِتّا جِویں چڑھدے پںجّابۄں آئِیا بںدّا سردار تۄں بِنا ہۄر کُجھّ ہۄ ہی نہِیں سکدا سی۔

Àایس سردار جی دے ڈھِڈّ `چ پگّ اےَ۔ Á بلدیو سِںگھّ پُۄرے رَۄں `چ سی۔

Àپُراݨے لاہَۄر لَے چلّ پُتّر۔ Á دیو درد نیں اٹسٹے نال مںذِّل دسّی۔

Àآہا٬ اکھے گھگرے دی مَۄج بڑی سِدھّی واء۔۔ ۔۔ ۔۔ نُۄں آوے۔ Á بلدیو سِںگھّ نیں کاراں–گڈِّییاں دی تھاں آٹۄ دی ہواہاری سواری دی چۄݨ دا ۄجشن‘ منائُںدِیاں ہیک لا کے کِہا٬ Àاۄئے پتںدّرا ہَۄلی چلّ کِئۄں دھرن پائُݨَے۔ Á تیج–سپِیڈ آٹۄ پُراݨے لاہَۄر نُۄں جاںدی سڑک `چ پئے کھڈّے وِچۄں بُڑکِیا۔

Àلئۄ سۄڈا تاں بݨ گِیا سڑکناما٬ اجّ دیو درد دی پْرۄلتارِییاں والی سَیر کئی نویں رںگّ وِکھائۄُ آپاں نُۄں٬ آگے آگے دیکھِیئے ہۄتا ہَے کِیا۔ Á بلدیو سِںگھّ سڑکناما دے مُکابلے مَیں پھُسپھُسی شُرلی چھڈّی۔

Àکِئۄں پرواہ کردے اۄ بھاء جی٬ اکھے دانا کھاک میں مِل کر گُلۄ–گُلذار ہۄتا ہَے٬ ویکھِئۄ کھاں اجّ مذا آئُںدا خاکسار لۄکاں نُۄں مِل کے۔ Á دیو درد آپݨی کُلمبّس والی کھۄج اُتے باگۄ–باگ سی۔ آٹۄ دے ہُجھکے اتے واہوا اۄ-چّا ہۄ آئے سُۄرج دی تپش اُس دے چاء وِچّ وِگھن پائُݨ دے سمرتھّ نہِیں سن۔

آٹۄ والے نیں سانُۄں دِلّی درواذے کلّ اُتار کے ساہمݨے باںہ لمّی کرکے دسِّیا٬ “ایدھرۄں اگاںہ نُۄں لگے جائۄ سردار جی٬ ایہ پُۄرا اِلاکا پُراݨا لاہَۄر اے جی۔” اُس نیں سَۄ دا نۄٹ پھڑھدِیاں گُجھّا جِہا ہسدِیاں اِئۄں کِہا جِویں پھںڈّر گاں دا رسّا لاہ کے پرہے رۄہی–بِییابان ولّ ہکّ دِتّا ہۄوے۔

Àچلۄ بئی بھو–ساگر ترِیئے تے اسلی لاہَۄر ویکھِیئے۔ Á ٹاںگے والے گھۄڑِیاں دی لِدّ اتے مُترال دی چھپڑی جِہی تۄں چھڑپّا مار کے لںگھّدِیاں بلدیو سِںگھّ نیں ہوہاڑ رۄکݨ لئی نکّ دی کۄٹھی نُۄں پلۄسِیا۔

دِلّی درواذے دِییاں ڈاٹاں نِہاردا دیو درد ساڈی اگوائی کردِیاں رہِبراں والی چال اگّے تُر رِہا سی۔ من آئی پُگّ جاݨ نال اُس دے چِہرے اُتے کۄئی کھیڑا اُبھر آئِیا سی۔ پُراݨِییاں دُرلبھّ وستاں (اَیںٹِیک) دِییاں تلبگار اُسدِییاں نذراں راڈار واںگُۄں آلے–دُیالے گھُمّ رہِییاں سن۔ باذار دے دۄنۄں پاسے دِییاں دُکاناں تمبّاکُۄ دِییاں بیڑاں بنّہ کے بݨائے مۄٹے سُبھّڑاں نال تھُنِّییاں پئیِیاں سن۔ ویچݨ والے دُکاندار وی روائِتی کِسم دے پگّڑدھاری مُسلمان سن۔ باݨِیئیں دُکانداراں نُۄں ویکھݨ ہِلِییاں میرِییاں اکھّاں نُۄں تاں اِہ دُکاندار ہی نہِیں لگدے سن۔ اِئۄں لگدا سی جِویں کِرپال سِںگھّ دے سِکھّ–اِتِہاس نُۄں چِترن والے چِتّراں وِچۄں کڈھّ کے جرواݨے مُگل–سِپاہی اِتھے لِیا بِٹھائے سن۔ پکرۄٹ چِہرے٬ باج اکھّاں٬ بُلّہاں دُیالِئۄں مُچھّاں–داڑھی سفا–چٹّ٬ خت کڈھّ کے تِکھّی کِیتی چپّا کُ داہڑی٬ گل اتے تیڑ بھارے پٹھاݨی سُۄٹ–سلواراں۔ جے کِسے دا سِر نںگّا ہُںدّا تاں سرۄں دے تیل نال چۄپڑِییاں چِپکِییاں بۄدِییاں دُۄر تکّ لِشکدِییاں۔ کِسے کِسے دے سِر تے جالِیدار چِٹّی ٹۄپی وی ٹۄٹݨ دی ٹِیسی نُۄں ڈھکی بَیٹھی دِسدی۔

تمبّاکُۄ دی تِکھّی بۄء نال نکّ وِچّ جلُۄݨ جِہی چھِڑ پئی۔ چھِکّ آئُݨ آئُݨ کردی پر کِتے مگذ وِچّ ہی پھس گئی لگدی۔ دُکاناں وِچّ بھرِیا مال دسّدا سی کِہ پاکِستان وِچّ اِسدے کھرِیددار کِنّی وڈّی گِݨتی وِچّ ہۄݨگے۔ آئُݨ سمیں سمجھَۄتا اَیکسپْرَیس وِچۄں وی ویکھِیا سی٬ شام نُۄں پِںڈّاں وِچّ ہُکّے دُیالے بجُرگاں دِییاں ڈھاݨِییاں جُڑِییاں ہۄئیِیاں سن۔

Àدسمے گُرُۄ دا گھۄڑا تمبّاکُۄ دے کھیت `چ وڑنۄ اِنکاری ہۄ گِیا سُݨدے آئے آں٬ پر پتںدّرا تُۄں تاں اجّ تمبّاکُۄ دے گُدام `چ ای لَے وڑِئَں٬ ہُݨ ایہ ناں آکھدِیں گُڑ–گُڑ وی کر کے ویکھ لِیئے ماڑی جی۔ Á نکّ دی کُۄمبلی مسلدا بلدیو سِںگھّ رںگّ `چ سی۔

Àآئۄ سردار جی لسّی پِیںدے جائۄ۔ Á اِکّ مۄکلے ہڈّاں–پَیراں والے دُکاندار نیں آواذ ماری۔

Àاۄئے بھراوا ساڈی تاں اگلی پِیتی باہر آئُݨ نُۄں پھِردی اےَ۔ Á بلدیو سِںگھّ نیں میرے ولّ کُنکھّا ویکھدِیاں کِہا۔ پر دیو درد دے پَیر تاں پہِلاں ہی دُکان ولّ مُڑ پئے سن۔

Àبابِئۄ ویکھۄ کِیا کںگّنی والا گِلاس اےَ٬ واہ! Á دیو درد دا اَیںٹِیکوادی من پِتّل دے گِلاس اُتے اُکرِییاں ویل–بُۄٹِییاں ویکھ کے رِیجھ گِیا۔

Àلَے ہُݨ لگّے اےَ گِلاس نُۄں چار چنّ۔ Á گۄڈے جِڈّے لسّی–بھرے گِلاس وِچّ مکھّݨ دا پیڑا سِٹّدے دُکاندار ولّ ویکھدِیاں مَینُۄں دھُرتڑی آئی۔

Àآہ جے اسلی لسّی تاں٬ واہ! سُیاد آ گِیا بابِئۄ۔ Á دیو درد نیں پْرسنّ–چِتّ ہۄ کے پَیسے دِںدِّیاں وڈّا ڈکار مارِیا۔ گاہک اتے اُہ وی چڑھدے پںجّابۄں آئے گاہک دے چِہرے تے رجّ ویکھ کے دُکاندار وی ماݨ نال بھر گِیا پر اُس نیں پَیسے ناں لَیݨ دی کۄئی سُلاہ نہِیں ماری جِویں سُݨدے ساں کِہ اجِہا اکسر ہُںدّا ہَے۔

Àمںدّر ویکھݨ چلّے اۄ سردار جی؟ Á اُس نیں اپݨتّ نال پُچھِّیا۔

Àاِتھّے کِتھّے وے مںدّر؟ Á گُۄڑھ مُسلمانی اِلاکے وِچّ مںدّر بارے سُݨ کے دیو دے کنّ کھڑھے ہۄ گئے۔

Àاَۄہ وے لاگے ای۔ Á دُکاندار نیں اِکّ کھستا اِمارت دے دھُۄڑ–بھرے درواذے ولّ اِشارا کِیتا۔ نکّاشِیدار بُۄہے تۄں تاں اُہ کۄئی پُراݨا رِیاستی گھر ہی لگدا سی۔ اسِیں بُۄہا کھڑکائِیا۔ اںدّرۄں کِسے ناں گَۄلِیا۔ اسِیں وی کھہِڑے ہی پَے گئے۔ واہوا چِر پِچھّۄں اِکّ مَیلے–کُچَیلے کپّڑِیاں والے نَۄجوان نیں بیدِلی جِہی نال درواذا کھۄہلِیا۔ پگّاں ویکھ کے کُجھّ پُچھݨا مُناسِب ناں سمجھدِیاں سانُۄں اںدّر لںگھّا لِیا۔ مںدّر تاں کِتے وی نہِیں سی دِسدا٬ گرِیب–گُربے دے گھر ورگا گھر سی۔ اُس نیں اِکّ کمرے دا جِںدّا کھۄہلِیا۔ گھُسمُسے جِہے کمرے وِچالے کبر–نُما تھڑھا سی جۄ گۄٹیدار ہری چادر نال ڈھکِیا ہۄئِیا سی۔ ساہمݨی کںدھّ اُتے ۄنانک پِیر‘ دی وڈّی پھریم کِیتی تسوِیر ٹںگّی ہۄئی سی۔ پتا لگِّیا اِہ مںدّر نہِیں سگۄں گُردُیارا سی جِہڑا پہِلی پاتشاہی نال سبںدھِّت سی پر اُسدے اِتِہاس بارے نَۄجوان نُۄں کۄئی اِلم نہِیں سی۔ اِس انۄکھے گُرُۄگھر دا ذِکر اِکبال کَیسر دی کھۄج آدھارِت پُستک ۄپاکِستان وِچّ سِکھّاں دے اِتِہاسک پوِتر استھان‘ وِچّ اِس ترہاں کِیتا گِیا ہَے کِہ اِتھے سْری گُرُۄ نانک دیو جی 1570 ای۔ وِچّ آپݨے اِکّ پْریمی دُنی چںدّ دے گھر آئے سن۔ اِہ چُہٹا مُپھتی باکر اِلاکے وِچّ ہَے۔

جے دُکاندار نُۄں مںدّر تے گُردُیارے وِچّ پھرک کرن دی لۄڑ نہِیں سی پئی تاں اِس مُسلمان لڑکے نُۄں سِکھّاں دے اِتِہاس وِچّ بھلا کی دِلچسپی ہۄ سکدی سی؟

Àمیرا والِد ایہدی سمبھّال کردا اے جی۔ Á مُںڈّے نیں چِڑی–پُۄںجھا چھُڈائُݨ دے لہِذے وِچّ کِہا۔ اُسدا راشِد ناں دا باپ کِدھرے باہر گِیا ہۄئِیا سی۔

Àتُہاڈے کۄل پْرکاش کرن لئی گُرُۄ گرںتھّ ساہِب دی بِیڑ ہَے؟ Á میرے تۄں ناں چاہُںدِّیاں وی اِہ مُۄرکھانا سُیال پُچھِّیا گِیا۔ شائِد گُردُیارے دی کھستا ہالت ویکھ کے میرے اںدّرۄں سُتّا سِکھّ جاگ پِیا سی۔

Àنٔہِیں جی آہ کاپی پڑھ کے والِد ہۄرِیں گائُںدے اےَ کدے کدے.Á مُںڈّے نیں پرہے چَۄںکی تے کپّڑے ہیٹھۄں اِکّ پھٹی–پُراݨی بِن جِلدی کاپی کڈھّ کے وِکھائی۔

Àپڑھ کھاں بھلا٬ کی لِکھِیا اے ایںہدے وِچ؟ Á سِفتی دا گھر کہے جاںدے شہِر دے واسی دیو درد دی جگِیاسا ہۄر بھڑک اۄ-ٹھّی کِہ شائِد کاپی وِچّ گُرباݨی لِکھی ہۄوے۔ اسِیں جٹّ دے پَیر ہیٹھ بٹیرا آئُݨ واگُۄں سُتے-سِدھّ اِکّ دُرلبھّ کھذانا کھۄج لِیا جاپدا سی۔

مُںڈّے نیں اکھّر جۄڑ–جۄڑ پڑھنا شُرُۄ کِیتا۔ کاپی وِچّ یسُۄ مسِیہ دی مہِمّا وِچّ لِکھے ساد–مُرادے گِیت سن۔ پتا لگِّیا راشِد تاں مسِیہ سی۔

Àپاکِستانی وکف بۄرڈ والے سامبھ–سمبھّال نی کردے اِس اِتِہاسک استھان دی؟ Á پُچھّ کے مَیں جِویں مُںڈّے دی دُکھدی رگ چھیڑ بَیٹھا۔

Àککھّ نِیں دِںدّے جی٬ کۄئی نِیں سِیاݨدا پِیا اساں نُۄں٬ بسّ وڈِّیاں گُردُیارِیاں تۄں سۄٹ کری جاںدے نیں۔ Á ہرکھ وِچّ سِر جھٹکدِیاں نَۄجوان دا چِہرا تمتما اۄ¿ٹھِّیا٬ Àتُہِیں کرۄ کُش۔ Á ہرکھ چھیتی ہی بیبسی وِچّ بدل گِیا اتے اُس نیں کِسے وڈّی آس نال ساڈِییاں دستاراں ولّ ویکھِیا۔

ساڈے ورگے سِکھّ بھلا کی کردے؟ اُںج وی ککھّۄں ہَۄلے پردیسی بںدّے دا کی اُجر ہُںدّا ہَے؟ نِراشا دے آلم وِچّ باہر ولّ تُردِیاں پِچھّے بھئۄں کے ہسرت جِہی نال پھِر بابے دی تسوِیر ولّ ویکھِیا۔ کِنِّییاں مذبُۄت پَیڑاں سن بابے دِییاں٬ انیکاں چںدّرِییاں کالِییاں بۄلِییاں ہنیرِییاں نال وی نہِیں مِٹِییاں سن۔ پر بسّ نِشان ہی بچے سن٬ پَیڑاں کرن والے نال جُڑِیا کِنّا کُجھّ تاں گُیاچ گِیا سی۔ آکھری چِنّہ وی آپݨی ہِپھاذت لئی پرِوار دے وسیبے دی گرذ نال جُڑے جاپدے سن۔

باہر آ کے شربت والی دُکان تۄں گلی دا ناں پُچھِّیا تاں اُسنے چُہٹا دی تھاں جھۄٹا باذار دسِّیا۔ ساہمݨے گُردُیارے بارے اُس نُۄں کۄئی واکفی نہِیں سی۔ کھَیر آم لۄک اِئۄں ہی ہُںدّے ہن۔ سانُۄں پڑھِیاں–لِکھِیاں نُۄں وی مُسلِم اِتِہاس بارے بھلا کِنّی کُ جاݨکاری ہَے؟ آپݨے اںدّر جھاتی ماردِیاں شرم دی ذِلّت ہی ہتھّ لگّی۔

Àواہ! کِیا شربت اےَ بابِئۄÁ دیو درد نیں رںگّ–بِرںگِّییاں بۄتلاں دی کتار ولّ ویکھدِیاں مُۄںہ `چ بھر آئِیا پاݨی سںگھّۄں لںگھّائِیا۔ مَیں اتے بلدیو سِںگھّ سڑکناما اِکٹھّے ہی بۄتلاں ولّ اِئۄں جھاکے جِویں اُنہاں وِچّ ہَیپیٹائیِٹس اے٬ بی٬ سی دے کِٹاݨُۄں مچھِّییاں واںگ تردے پھِردے ذاہرا دِس گئے ہۄݨ۔ ساڈا وہِم ساڈے سُیاد اُتے بھارُۄ ہۄ گِیا اتے سانُۄں سبر دے شربت نال ہی کلیجا ٹھارنا پِیا۔

Àمذا آ گِیا کے۔ Á کچّ دا وڈّا گِلاس ڈِیک لا کے پِیݨ پِچھّۄں ڈکار لَیںدِیاں دیو درد نِہال ہۄ کے بۄلِیا۔ سُیاد دا ورنݨ کردِیاں اُہ پَیپسی٬ کۄک٬ لِمکا تۄں پہِلاں دے اُنہاں بتِّیاں نُۄں یاد کرن لگِّیا جِنہاں وِچّ گُلاب دا رس ہُںدّا سی۔ سانُۄں وی اُہ دیسی بتّے پا کے بݨائے جاںدے دُدھّ–سۄڈھے دی یاد آ گئی جِہڑا بھلے ویلِیاں وِچّ کدے جوائی–بھائی آئے تۄں نسِیب ہُںدّا سی۔ ہُݨ ساہمݨے نِیامت پئی سی پر خُد ہی ناں چکھّݨ دی لکِیر ہتھیلی وِچّ واہ لئی سی۔

Àسردار جی تاڈہے کمّ دی شَیء اَۄدھر والے باذار ولّے وی ہَے جے۔ Á شربت والے نیں پگّاں ویکھ کے سانُۄں اگّے دی دسّ پا دِتّی۔ اُس دی اُںگل دی سیدھ وِچّ دیو درد پھیر واہۄ–داہی وگ پِیا۔

اگّے بجاجی دے تھۄک دا بھِیڑا جِہا باذار سی۔ سِرپھ پَیدلاں دا لاںگھا سی۔ دُپہِرا ہۄݨ نُۄں سی پر اِس وِچّ اجے دُکاناں ہُݨے ہی کھُلّہِییاں سن اتے چلّ رہی ساف–سپھائی نال گردۄ–غُبار سی۔ اںدّر–باہر کھڑھے دُکاندار سانُۄں کُجھّ کُجھ ہَیرانی جِہی نال تاں تکّدے رہے پر بۄلِیا کۄئی ناں۔ من لۄچدا سی کِہ اُہ کۄئی دُیا–سلام کرن پر۔۔ ۔۔

Àبچِئۄ سردار جی٬ متے مۄڈھا مار جائے٬ بڑی اَۄںتری ہُںدّی اے ایہ نسل۔ Á ساڈے پِچھّۄں آئُںدے کھچّراں والے نیں مشکری کِیتی تے ہسدا ہسدا کۄلۄں سمان بھرِییاں کھُرجِییاں والِییاں کھچّراں لںگھّا کے لَے گِیا۔ اسِیں اگّۄں کۄئی مۄڑا ناں دِتّا۔ سںگھّݨی مُسلمانی آبادی والے اِلاکے دا چھپّا ساڈے مناں اُتے ڈر دی ہدّ تکّ پَے گِیا سی۔

باذار وِچّ دُکاناں دے وِچّ لُکِیا جِہا اِکّ لۄہے دا کھالسائی رںگّ دا گیٹ سی جِس اُتے گُۄڑھے نِیلے رںگّ نال کھںڈّے دے چِنّہ بݨے ہۄئے سن۔ اسِیں آپݨے گھر واںگ نِجھکّ اںدّر لںگھّ گئے۔ اگّے اۄ-چّے تھاں اِکّ آلِیشان گُردُیارا سی۔ ۄجنم استھان سْری گُرُۄ رام داس جی‘ بارے دسدی اِبارت مُکھّ اِمارت دے مُکھّ تے شۄبھ رہی سی۔ نال دی اِمارت وِچّ کار سیوا چلّ رہی سی۔ اِہ ستھان چُۄنا مںڈّی باذار وِچّ ہَے۔ مُکھّ سیوادار سْر۔ جسبِیر سِںگھّ پُۄرے سِکھّی–جۄش نال مِلِیا۔ چاہ دے لںگّر لئی اُہ سانُۄں ہیٹھاں تہِکھانے وِچّ لَے گِیا۔

Àہۄر کی ہال چال اےَ کھالسا جی۔ Á گلّبات شُرُۄ کرن دے لہِذے وِچّ دیو درد نیں پُچھِّیا۔

Àسِکھّ دا ہال تاں گُرُۄگھر نال ہی ہُںدَّے٬ اجّ کلّہ سیوا نِروِگھݨ چلّ رہی اے گُرُۄ دی کِرپا نال تے سمجھۄ ساڈا ہال وی ٹھِیک اے۔ Á پہِلی گلّ تۄں ای جاپِیا کِہ سیوادار نُۄں ولا پا کے گلّ کرن دی جاچ ہَے۔ جے سِکھّی دے لڑ ناں لگِّیا ہُںدّا تاں ذرُۄر ساڈے ورگا پںجّابی دا ٹُٹِّیا-بھجِّیا کہاݨِیکار ہۄݨا سی۔ اِس لئی اُس نیں سہِج ہی ۄساکھی‘ اگّے تۄر لئی٬ Àایس گُرُۄگھر `چ کار–سیوا دی وی بڑی لمّی کہاݨی اے٬ سردار سَیہب٬ پہِلاں تے دۄواں دیشاں وِچّ اُںج اِٹّ–کھڑکّا ہُںدّا رِہَے٬ پِچھلے مہِینِیاں تۄں رتا ٹھںڈّ–ٹھںڈھّۄلا ہۄئِئَے تاں ساڈا کمّ چلِّئَے٬ آہ جیہڑا سارا ماربل لگّ رِہَے٬ آپݨے اۄدھرۄں ای آئُںدا جے۔ ڈِئۄُٹی پھْری لںگھّدا اے ایدھر باڈر تۄں٬ سارا کُجھّ پاکِستانی سرکار دے سہِیۄگ اُتے ای نِربھر ہُںدّا اے۔ Á

Àآہ آلے–دُیالے والِیاں دا سہِیۄگ کِنّا کُ مِلدَے جی؟ Á بلدیو سِںگھّ نیں پُچھِّیا تاں جسبِیر سِںگھّ گُجھّا جِہا ہسِّیا جِویں پُچھّ رِہا ہۄوے٬ ۄسِکھّاں دے مُہلّے کۄئی مسِیت بݨن لگّ پئے تاں اُہ کِہۄ جِہا سہِیۄگ دیݨگے بھلا؟ ’ پر اُس نیں ہَۄلی جِہے بھیت ساںجھا کِیتا٬ Àایہ مُسلماناں دی سںگھّݨی آبادی والا ایرِییا اے٬ اَۄکھ تاں بڑی مندے نیں پر اجے کُۄںدے کۄ–نی٬ کھَیر اُںج تے اسِیں مَۄکا ای نی دِںدّے کُۄݨ دا٬ رات نُۄں باراں–اِک وجے باذار بںدّ ہُںدّا اے تے ساڈا کمّ شُرُۄ٬ اسِیں کھچّراں نال پتھّر٬ اِٹّاں٬ سِیمِںٹّ تے بجّری وگَیرا ڈھۄݨ ڈہِ پَیںدے آں۔ سویراں نُۄں دُکاناں کھُلّہݨ تکّ گلی دی ساف–سفائی کروا چھڈدے آں۔ بسّ بۄچ بۄچ چلّݨ والی گلّ اے بھائی سَیہب۔ اگلِیاں تے سۄچِیا ہۄویگا کِہ اِںچ اِںچ اگّے ودھدے ودھدے٬ اںتّ نُۄں ساری جگہاں ہڑپّ لواںگے٬ پر اسِیں ایہ منسُۄبا سِرے نٔہِیں چڑھن دِتّا۔ Á آپݨی دںدّاں وِچالے جِیبھ واںگ رہِݨ دی کلا اُتے کھُش ہُںدِّیاں جسبِیر سِںگھّ نیں تہِکھانے دی اِکّ نُکّر ولّ اِشارا کِیتا۔ اِکّ دُکان دا پِچھّا کھاسا اگاںہ ودھ کے گُردُیارے دی تھاں ملّی بَیٹھا سی۔

Àایدھر تاں اسِیں پھرش ولّۄں لِجا کے کںدھّاں `چ وی مۄٹے سرِییاں دا جال پائِیا ہۄئِیا اے٬ ایہ تے جاݨۄ بںکّر ہی بݨا چھڈِّیا اے٬ اگاںہ نُۄں خترا ناں ہۄوے کۄئی۔ Á جسبِیر سِںگھّ نیں دُۄر–دْرِشٹی دی گلّ کِیتی۔

Àمردانے تے مِییاں مِیر ہۄراں دی تاسِیر والا کۄئی وِرلا تاں ہۄویگا ای ایتھے وی۔ Á بلدیو سِںگھّ نیں وِرسے تے جھات پائُںدِیاں آس دی کِرن بھالݨی چاہی۔

Àکھَیر اِئۄں ہرِیا بُۄٹ تے ہُںدّا ای اے٬ ہنِیف ناں دا مُسلمان اے اِک٬ ایتھے باذار وِچّ ریہڑی لائُںدا ہُںدّا سُۄ٬ نیڑلِییاں دُکاناں والِیاں اُس وِچارے گرِیب نُۄں گھُرک چھڈِّیا٬ اُس دی تھاں کھۄہ لئی۔ پھِر اسِیں اَیدھر گُرُۄگھر اگّے ریڑھی لُیا دِتّی٬ تُہاں ویکھِیا ہۄݨا ایں ہنِیف کھڑھا٬ وِچارا بال–بچّیدار اے۔ بسّ اُس دِن تۄں اُہ گُرُۄ گھر دا پکّا سیوک بݨ گِیا اے۔ Á جسبِیر سِںگھّ نیں تۄڑا جھاڑِیا تاں اسِیں چلّݨ لئی اۄ-ٹھّ کھڑھے ہۄئے۔

ۄسِکھّی دی سیوا وی کھںڈّے دی دھار تے تُرن ورگا کمّ ہی اےَ‘ واپسی تے اِہ خِیال مَینُۄں وار وار آئُںدا رِہا۔ سِکھّی دے جگت وِچّ مَیں تاں کدے اِئۄں جھات ہی نہِیں پائی سی۔ چڑھدے پںجّاب وِچّ تاں سِکھّی کِسے ساںجھے پرِوار دے پیںڈُۄ بچّے واںگ آپݨے آپ ہی پلی جاںدی ہَے پر بِگانے مُلک وِچّ تاں سِکھّی دے بُۄٹے نُۄں پَیݨ والِییاں سَییاں بلائیِں سن۔

مُڑدِیاں نُۄں گلی دے اںتّ اُتے نانبائی دی اِکّ وڈّی دُکان سی۔ دھڑا دھڑ نان پکّ رہے سن۔ لاہَۄر دے بہُتے گھراں وِچّ رۄٹی دی تھاں اِہ باذارُۄ نان ہی پْردھان ہن۔ کھا تاں پِچھلے کئی دِناں دے رہے ساں پر اِئۄں کلاکاری نال بݨدے اجّ پہِلی واری ویکھے سن۔ مَیں پھۄٹۄ کھِچدِیاں اُنہاں دی کلا نُۄں نیڑِئۄں ویکھݨ لئی اۄدھر نُۄں ہۄئِیا۔

Àدیو ہُݨ ایتھے نان کھاݨ ناں بہِجِیں٬ ہر تھاں ٹُٹّ کے پَے جانَے پتںدّرا۔ Á بلدیو سِںگھّ نیں آر لائی۔

Àبابِئۄ واہ! کِیا کلا ہَے۔ میری تے ویکھ کے سچِّیں بھُکھّ چمک آئی اے٬ لَے لئیِئے دۄ چار؟ Á دیو درد نان بݨدے ویکھدِیاں مںتّر–مُگدھ ہۄ کے بۄلِیا۔

Àچاراں نُۄں کھاݨ لئی تاں آپݨے ورگے سۄلاں بںدّے چاہِیدے اےَ پھِر۔ Á مَیں آپݨا پِچھلے دِناں دا تذربا ساںجھا کِیتا۔ چپّا بھر نان ہی نِشا کرا دِںدّا سی میری تاں۔

دیو درد نُۄں نان کھرِیدݨۄں مساں ہی رۄکِیا۔ ہُݨ دھُپّ پُۄری تِکھّی ہۄ گئی سی۔ سُۄرج اَین سِر تے آ کھڑھا سی۔ اُتۄں بھِیڑے باذار دا بدبۄدار ہُمّس۔ من اُتھۄں نِکلݨ لئی کاہلا سی۔ پر نِکلدے کِویں؟ دیو درد دے پَیر مسالا باذار ولّ ودھ گئے۔ دۄویں پاسے دِییاں دُکاناں وِچّ بھاںت–سُبھاںتے مسالِیاں دے امبّار لگّے ویکھے۔ دُکاندار سانُۄں گاہکاں دی تھاں تۄرے–پھیرے والِیاں واںگ ہی ویکھ رہے سن۔ اِنہاں لئی سردار ویکھݨا کۄئی اچمبھّا نہِیں جاپدا سی۔ شائِد گُرُۄ گھراں دے درشن–دِیدار دے بہانے جتھے نال آئُݨ والے پْرچُۄن مال دے وپاری اِتھۄں مسالے کھرِیدݨ آم آئُںدے ہۄݨگے۔

اسِیں لاہَۄر دی نِشانی وجۄں پائیِیا پائیِیا کاہوا کھرِیدِیا تاں دُکاندار ساڈے ولّ اِئۄں جھاکِیا جِویں کہِ رِہا ہۄوے٬ ۄئیہدے `چۄں کی کمائُںگے بھۄلے پاتشاہۄ؟ ’ چِٹّے رںگّ دے مۄٹے مۄٹے سلّرے سن٬ لگدا ہی نہِیں سی اِہ اُبال کے وی آپدا جائِکا دیݨگے۔ دُکاندار نیں کاہوے دا سُیاد ودھائُݨ لئی کئی ہۄر مسالے وی پیش کِیتے پر اسِیں نواباں والی برِیکی وِچّ ناں پئے۔

اُہ وی سمجھ گِیا کِہ اسِیں ۄئُس کِسم‘ دے گاہک نہِیں دِلّی مارکے والے۔ پُراݨے لاہَۄر وِچّ باذاراں دی تاں اٹُٹّ لڑی سی۔ اچار باذار٬ واݨ باذار٬ گُڑ مںڈّی تے ہۄر کئی کُجھ٬ پر ساڈی باںء بۄل گئی سی۔ اَیںٹِیک دا کھۄجی دیو درد کۄئی پُراݨے بھاںڈِیاں والی جاں کباڑی دی کھاس دُکان دی تلاش وِچّ سی پر اسِیں اُس دی پیش ناں جاݨ دِتّی۔ ہُݨ مَۄجُۄدا ہالات دے مدّے–نذر تھکّے–ٹُٹّے دۄ بلدیواں دا ایکا ہۄ گِیا۔ اسِیں دیو درد دا دردے–اے–دِل ودھائُںدِیاں اُسنُۄں دِلّی درواجے ولّ کھِچّ لِیاںدا۔

Àہُݨ نئیِں جے دھاڈہی منّݨی مَیں کۄئی٬ ادھّ–وِچالِئۄں مۄڑ کھڑِیا جے۔ Á دیو نِکّے نِیاݨِیاں واںگ رُسّ کے پرہے اِکّ ریڑھی والے دے چھتر ہیٹھ جا کھڑھا۔ اُس دے پِچھّے اسِیں وی منائُݨ لئی گئے۔

Àہائے! مَیں مرجاں کاںجی <Á کاںجی دے مٹّ ویکھ کے اُہ سارا رۄسا بھُلّ گِیا۔ اُس نیں مٹّاں دے مُۄںہ کۄلے نکّ کرکے کاںجی دی مہِک دا سُیاد لِیا۔ اِشارا مِلدِیاں ریہڑی والے مُںڈّے نیں دۄ گلاس بݨا دِتّے۔ اسِیں نمُۄنا ویکھݨ کھاتر ڈردِیاں ڈردِیاں اِکّ اِک گھُٹّ بھری۔ دیو نیں پَۄݨے دۄ گِلاس پی کے آپݨِییاں داہڑی رلِییاں کترِییاں مُچھّاں نُۄں تاء دِتّا۔

Àکمال اےَ بابِئۄ٬ اسلی کاںجی تاں اجّ پِیتی اُۄ٬ واہ! Á اُس نیں ڈکار مارِیا۔

Àاجّ تاں سارا اسلی لاہَۄر ڈھِڈّ `چ پا لِئَے دیو نیں٬ اُدۄں پتا لگُّۄ جدۄں کھُفِییا پُلِس نیں ڈاکٹری مُیائِنا کرا کے تفتِیش کِیتی۔ Á بلدیو سِںگھّ نیں ہسدِیاں اِکّ ہۄر ٹۄݨاں لائِیا۔

Àمکھاں کھَیر ہۄوے سۄہݨے سرداراں دی٬ سلاما–لیکم۔ Á اِکّ کٹّی لتّ والے بجُرگ دی دُۄرۄں ہی چلاوِیں سِٹّہی سلام نیں ساڈا دھِیان کھِچِّیا۔ کچھّ ہیٹھ پھَۄہڑی دے کے تُردا اُہ پہِلی نذرے بھِکھاری جاپِیا۔ نیڑے آ کے اُس نیں آپݨی پچھاݨ Àمیرا ناں کھان مُہمّد اے جیÁ کہِ کے پُۄرے گڑھکے نال کرائی تاں اُہ کۄئی جبہے والا گھَیںٹ بںدّا مالُۄم ہۄئِیا۔ ساڈے ۄگراں‘ پُچھّ کے اُس نیں پھِر آپݨے بارے ہُبّ کے دسِّیا٬ Àسردار جی اہِیں وی سُلتانپُرِیئے آں پِچھّۄں٬ کپُۄرتھلے لاگے ہُںدّا سُۄ ایہ٬ وںڈّ ویلے ایدھر شیکھُۄپُرے ولّے آ بَیٹھے واں۔ بھٹّی راجپُۄت سدِیںدے آں٬ اۄدھر دھاڈہے وڈّے سردار لۄکاں نال لِہاذدارِییاں ہُںدِّییاں سُۄ ساڈِییاں٬ بڑا ایکا سُۄ الّا دی میہر نال٬ رل کے شِکار کھیڈدے ساں٬ اِکّ ویراں مَیں تیراں تِتّر پھڑھ لئے٬ وڈّے سردار ہۄرِیں آکھݨ لگّے تِنّ کُ سانُۄں دے–جا٬ مَیں ہاسے–کھیلے `چ شرت لائُݨ نُۄں آکھِیا پئی بھجّ کے پھڑھ لَے٬ سارے تِتّر تیرے۔ کِتھّۄں پھڑھ سکنا سُۄ٬ مَیں چُۄںگِییاں بھردا اَۄہ دُراڈے نِکل گِیا٬ بڑی جان ہُںدّی سُۄ اُدۄں اینہاں جںگھِّییاں `چ۔ Á اُس نیں وڈھّی لتّ دا ٹُںڈّ پلۄسدِیاں کِہا٬ Àپھِر رذامںدّی نال ادھّے پھڑا آئِیا سردار ہۄراں نُۄں٬ ہا––– ہا––– ہا۔ Á ہسدِیاں اُس نیں پھَۄہڑی اُتے بھار اُگاس کے تھکّی لتّ نُۄں آرام دُیائِیا۔ واہوا رَۄݨکی بںدّا سی۔

اُسنُۄں آپݨے پِچھّے دا دریگ تاں سی پر اُہ رۄںدُۄ بںدّا نہِیں سی۔ کُلوںتّ سِںگھّ وِرک دی کہاݨی ۄکھبّل‘ دی پاتر واںگ ہریک تھاں جڑھاں لا سکݨ والا سِرڑی بںدّا سی کھان مُہمّد۔ پُراݨے پںجّاب دی رُۄہ دھڑکدی سی اُس وِچ۔ شہِری پںجّاب تۄں وِیہ کُ ورہے پِچھاںہ کھڑھا سی اُہ۔

Àایدھر وی آپݨا چںگّا وسیب اے٬ اٹھاراں کُ کِلّے پَیلی الاٹ ہۄ گئی سُۄ٬ پھِر وی جِتراں آںہدے نیں٬ پردیس گِیاں نُۄں مِلے بھاویں پاتشاہی پر دِل وتناں نُۄں چاہُںدّا اے۔ کھَیر ہُݨ تے ایہ وی آپݨا دیس ہۄ گِیا٬ اُدۄں تاں پردیس ای دِیںہدا سُۄ ایہ۔ مَیں تے پِںڈّ جاݨ کھاتر ٹاںگے `چ چڑھ بَیٹھا سُۄ٬ پھِر تُہِیں نذرِیں پَے گئے٬ مَیں آکھِیا بھراواں نُۄں مِلدا جاواں۔ ربّ-سببِّیں میلے ہُںدّے نیں۔” اُہ اپݨتّ دی مُۄرت بݨِیاں کھڑھا سی۔

Àباپُۄ کدے پھیر چکّر نہِیں لگِّیا سُلتانپُر دا؟ Á دیو درد نیں اُسنُۄں کِسے پُراݨی دُرلبھّ وست واںگ نِہاردِیاں بجُرگ نُۄں پُچھِّیا۔

Àنٔہِیں سببّ بݨِیاں پُتّرا٬ اَیویں جھُۄٹھ آکھاں٬ ہُݨ تے رہِںدّی ہیاتی ایتھے ای چۄگ چُگݨِیں اے٬ جِتراں آکھدے نیں:

مۄر کُۄںجاں نُۄں دیݨ تاہنے دیس بگانے تِیاری

جاں تے دھاڈہا دیس کُچجّا جاں کِسے ناں یاری

اگّۄں کُۄںجاں آںہدِییاں نیں:

ناں ای ساڈا دیس کُچجّا ناں کِسے ناں یاری

چُگ چُگݨ لئی آئیِیاں ایتھے ساڈی مَۄلا چۄگ کھِلاری

آپݨے من دی گلّ کاوِ–بۄلاں راہِیں کہِ کے اُہ جاݨ لئی آہُلِیا٬ Àچںگّا سردار جی جُگ جُگ جِیئۄ٬ وسیب تے ہُݨ آپۄ–آپݨا ای رہِݨا ایں٬ بس مِلدے–گِلدے رہۄ۔ Á کہِںدِّیاں اُہ تُر پِیا۔ دۄ کُ کدم جا کے پِچھّا بھئۄں کے ویکھݨ لگِّیا جِویں کُجھّ ہۄر یاد آ گِیا ہۄوے۔

Àہاں سچّ٬ بڑی کۄتاہی ہۄ گئی اے٬ پْراہُݨِیاں نُۄں سدّا دیݨۄں تے اۄ-کّ ای گِیا سُۄ٬ بڈھیپے نیں متّ مار چھڈّی اُۄ۔ سردار جی لاہَۄر تے الّا دے فذل نال تُہاں خُۄب ویکھ چھڈِّیا ہۄݨَیں٬ ہُݨ کدے اۄدھر ساڈے وی پھیرا پائۄ٬ اہِیں دھانُۄں اِکّ ہۄر لاہَۄر وِکھالاںگے٬ دھاڈے لئی مَیں پہِلے تۄڑ دی شِیشی کڈھّ کے رکھّ چھڈّݨی ایں٬ وڈّے سرداراں ناں رہِ کے بتھیری جاچ سِکھّ لئی ہۄئی اے٬ مَۄکا دِئۄ خِدمت دا٬ اسلی لاہَۄر تاں ساڈے اَیتھے وے۔۔ ۔ اَیتھے۔۔ ۔ اِمان دی گلّ اے۔۔ ۔ اَیتھے ای اے اسلی لاہَۄر۔۔ ۔۔ Á آپ–مُہارا بۄلدِیاں سجّے ہتھّ نال آپݨی چھاتی دا کھبّا پاسا ذۄر نال تھاپڑدا اُہ سڑک لںگھّ گِیا۔ اسِیں بھُچکّے کھڑھے اُس نُۄں دُۄر تکّ ویکھدے رہے۔

Àبابِئۄ کمال اےَ٬ ایہ وے اسلی۔۔ ۔۔ واہ! Á دیو درد نیں وِسمادی نِگاہاں نال ساڈے ولّ ویکھِیا۔ اسِیں مُۄک شبداں نال اُس دی ہاں `چ ہاں مِلائی۔ جے اجّ ناں آئُںدے تاں سچِّیں لاہَۄر آ کے وی اسلی لاہَۄر ویکھݨ تۄں کھُںجھّ جاݨا سی۔

 

دہِکدے جذبِیاں دی لۄء

لاہَۄر وِچّ بتھیرا کُجھّ ویکھݨ, جانݨ اتے ہَیراݨ کرن والا ہَے٬ پر مَینُۄں تاں سبھ تۄں ودھّ اچمبھّا ہۄئِیا آگا نوِید نُۄں ویکھ کے۔ کئی وار آپݨِییاں اکھّاں نال ویکھے سچّ تے وی یکِین نہِیں آئُںدا۔ مَینُۄں وی نہِیں آئِیا۔ اِہ مںجّے نال مںجّا ہۄئِیا بںدّا اتے اُس دِییاں اِنِییاں ادبھُت پْراپتِییاں۔ اِنسان کاہدا نِرا اجُۄبا ہَے۔

آپݨی پاکِستان یاترا دے آکھری دۄ کُ دِن اسِیں (دیو درد اتے بلدیو سِںگھّ سڑکناما) آگا نوِید ہۄراں دے گھر مُکام کِیتا۔ اُہ ٹکسالی چھڑا ہَے پر پُۄرا گھرباری۔ لاہَۄر وِچّ آپݨا مکان٬ وڈّی ارامدائِک کار٬ سالم ڈرائِور٬ گھریلُۄ کمّاں لئی اٹَیڈَے-ںٹّ وکھّرا٬ کمپِّئۄُٹر لَیب لئی ہۄر ماہر نَۄجوان سہائِک٬ گھر وِچّ ورتۄں دی ہریک چِیج-وست مَۄجُۄد٬ ہۄر گھرباری کی ہُںدّا ہَے؟ اِہ سارا کُجھّ ویکھ کے جدۄں دُۄجی اکھّ بںدّا آگا نوِید نُۄں تکدا ہَے تاں ہَیراݨ-پریشان ہۄئے بِناں نہِیں رہِ سکدا۔

اُہ جۄ نَۄں کِتاباں دا لیکھک ہَے٬ فِلمکار٬ گِیتکار٬ پتّرکار٬ چِتّرکار٬ بھاشݨکار اتے ہۄر پتا نہِیں کی کی۔۔ ۔ کار ہَے٬ سبھ تۄں ودھّ سِیاستکار ہَے۔ ہَیرانی والی گلّ اِہ وی نہِیں کِہ اُہ اِکۄ سمیں اَینا کُجھّ کِویں ہَے۔ دُنِییاں وِچّ کئی ہۄر اِس تۄں وی ودھیری سمرتھّا والے شخس ہۄݨگے۔ ہَیرانی تاں اُس دی سرِیرک ہالت ویکھ کے ہُںدّی ہَے۔ پُلس تشدّد نال اُس دی رِیڑھ دی ہڈّی بُری ترہاں ذرب کھا گئی سی٬ اُسدا لکّۄں ہیٹھلا ہِسّا نکارا ہۄ گِیا سی۔ اُسنُۄں باتھرُۄم وی اٹَیںڈَے-ںٹّ چُکّ کے لِجاںدا ہَے۔ آپݨی بَیٹھک وِچّ بَے-ڈّ اُتے بَیٹھے نُۄں لۄڑ دِییاں چِیجاں-وستاں مُہئیِّیاں کرنِییاں پَیںدِییاں ہن۔ اِس ترہاں دے اپاہج بںدّے دُۄجِیاں دے آسرے دِن کٹّدے٬ گھر دی کِسے سُنّی نُکّر وِچّ وادھُۄ سمان واںگُۄں سِٹّے پئے تاں آم ویکھے ہن پر اگّ دے بھبُۄںکے والی ۄپَیشنئیٹۄ ذِںدّگی جِئُںدے آگا نوِید کۄئی وِرلے ہی ہۄݨگے۔ آگا نوِید کِسے بھنّے-تۄڑے سرِیر دا ناں نہِیں سگۄں دگ-دگ مگھدی الۄکاری سپِرٹ دا ناں ہَے۔

پںجّاب یُۄنِیورسِٹی٬ لاہَۄر دے گَۄرمِںٹّ کالج وِچّ پڑھدِیاں آگا نوِید پِیپلذ سٹُۄڈَیںٹس پھَیڈریشن وِچّ سرگرم ہۄ گِیا سی۔ آپݨے کھبّے-پکھّی وِچاراں اتے دھڑلّیدار مُداخلت کارن اُہ بُنِیادپْرستاں دِییاں اکھّاں دا کݨ بݨ گِیا۔ وِدِیارتھِییاں وِچّ آپݨی ہرمن پِیارتا کرکے اُسنے 1980 وِچّ اِسلامی جمِیئت-اے-تلبا ناں دی جتھیبںدّی دے پْرتِینِدھ نُۄں ہرا کے جنرل سَیکٹری دا اہُدا ہاسِل کِیتا۔ مارشل لاء والے پاکِستان وِچّ جۄ کھبّے-پکھّی وِچاراں والے بںدّے نال واپر سکدی ہَے٬ اُہ بائد وِچّ آگا نوِید نال وی واپری۔ آئی۔ اَیس۔ آئی دے اِشارے تے گْرِفتاری پا کے اُسنُۄں شاہی کِلے وِچّ ۄئِںٹَیرۄگیٹ‘ کِیتا گِیا۔ اُہ جدۄں باہر آئِیا تاں منۄں بھاویں ہۄر تکڑا سی پر سرِیر پکھّۄں ادھّا-ادھُۄرا ہی آئِیا۔ آپݨے دِل-کمبّائۄُ انُبھواں نُۄں اُسنے ناول ۄدُۄسرا جنم‘ راہِیں نشر کِیتا ہَے۔

آپݨے سرِیر دی سِیماں نُۄں آگا نوِید نیں من-مستک دی سِیماں نہِیں بݨن دِتّا۔ اُسنے سُپنے لَیݨے نہِیں چھڈّے٬ خِیالی پُلائۄ وی نہِیں پکائے٬ املی سِیاست دا اںگّ بݨ کے پاکِستان پِیپلذ پارٹی وِچّ سرگرم ہۄ گِیا۔ اُتاںہ اکاش ولّ ویکھدا اُہ نِتّ نویں کدم پُٹدا رِہا اتے 1994-96 دَۄران ٹَیلِیکامنِیکیشن مںتّرالے وِچّ مِیڈِییا کںسّلٹَیںٹ نِیُکت ہۄئِیا۔ اُسنُۄں اِکّ وار مُتاہِدا کَۄمی مُۄمَیںٹ (التاف ہُسَین) نیں پارٹی دا ٹِکٹ وی دِتّا۔ سِیاسی ذِںدّگی دے نال نال آگا نوِید کلا نال آپݨے پہِلے پِیار دی لجّ وی پالدا رِہا۔

آگا نوِید نال کھُلّہ کے بَیٹھݨ اتے گلّاں کرن دی میری رِیجھ تاں خَیر رِیجھ ہی بݨ کے رہِ گئی۔ سویر دے گھرۄں نِکلے اسِیں رات نُۄں دۄ-ڈھائی وجے مُڑدے۔ پھِر وی سویرے بریکپھاسٹ کردِیاں اتے رات نُۄں سَۄݨ لئی جاݨ تۄں پہِلاں آگا نوِید دی بَیٹھک وِچّ کُجھّ سماں ذرُۄر گُذاردے۔ اُہ ٹی۔ وی۔ ویکھدِیاں نال نال گلّبات وی کردا رہِںدّا۔ بَیٹھک دِییاں چِتّراں نال بھرِییاں کںدھّاں ولّ گہُ نال تکدے نُۄں مَینُۄں ویکھ کے اِکّ دِن آگا نوِید کھُد ہی دسّݨ لگّݨ پِیا۔

“ایہ میرے ہذار کُ دے کرِیب چِتّراں وِچۄں کُجھّ چۄݨویں نیں جی٬ آپݨے کمرے وِچّ مَیں اِنہاں دی پکّی نُمائِش ہی لا چھڈّی اے۔ میرا خِیال اےَ تُسِیں اَۄہ سجّی باہی ولّ لگّے چِتّراں نُۄں ودھیرے گہُ نال تکدے پئے سۄ۔ ایہ ہَے وی ڈِپھرَیںٹ سٹائیِل دے نیں٬ اِسلام وِچّ الّا دے ناں لئی جۄ نائیِنٹی نائیِن اَیڈجَیکٹِو اِستیمال کِیتے جاںدے نیں٬ مَیں اُنہاں دے ہوالے نال چِتّر بݨائے نیں۔ اِہ اسل وِچّ مُسوّرانا ختّاتی شَیلی یانی کَیلِیئۄگْرافی سٹائیِل والے نیں۔” اُس نیں ہُبّ کے دسِّیا۔ اُس کۄل بہُت کُجھّ دسّݨ والا سی٬ بسّ سرۄتِیاں کۄل سمیں دی گھاٹ سی۔ پھِر وی مَۄکا بݨدِیاں ہی اُہ کُجھّ ناں کُجھّ نواں دسّݨ لگدا٬ “آہ ذرا وِیڈِیئۄذ ویکھۄ٬” اُس نیں رِمۄٹ نال ڈی۔ وی۔ ڈی۔ پلیئر چلائُںدِیاں ساڈا دھِیان کھِچِّیا٬ “مُہمّد رفی٬ لتا جی٬ آشا جی٬ نُۄر جہاں ورگے کلاکاراں دے کلاسکی گِیتاں نال مَیں وِیڈِیئۄذ تِیار کروائیِیاں نیں٬ کُجھّ نویں کلاکاراں تے وی کمّ چلّ رِہا جے٬ اِہ ساڈی آپݨی آگا نوِید پْرۄڈکشنذ ولّۄں سبھ کُجھّ کِیتا گِیا جے۔” اُسنے آپݨی اِکّ ہۄر پرت کھۄلہی۔ اسِیں اچمبھِّت جِہے اِکّ دُۄجے دے مُۄںہاں ولّ جھاکے۔

“آہ سُݨۄں ذرا نمُۄنے ماتر٬ میرے گِیتاں نُۄں میرے ڈرائِور مُںڈّے نیں گائِیاں اے٬ بڑی مِٹھّی آواذ اے ایس کمبّخت دی۔” نوِیں پرت ہۄر کھُلّہ گئی اتے نال ہی انۄکھی پرت ہۄر٬ “اجّ رات دھانُۄں اِکّ ٹَیلِیفِلم ۄکروٹیں‘ وِکھاںوگا۔ کلاکاراں تۄں اِلاوا ایس دا سارا کُجھّ مَیں خُد کِیتا جے٬ پاکِستان وِچّ کال گرلذ دے دھںدّے بارے ہَے وے٬ پر مَیں اِس مسائِل نُۄں اِکّ ہۄر نذرِیئے نال ویکھِیا اے٬ بںدّے دی اِڈَیںٹِٹی دے ہوالے نال ساری گلّ بُݨِیں اے٬ ویکھاںگے اجّ رات۔”

رات نُۄں آپݨے ولّۄں کاہل نال مُڑدِیاں وی اِکّ وجّ گِیا۔ ساڈے آئُںدِیا نُۄں آگا نوِید بَیٹھک وِچّ آپݨے مِتّر جُبَیر راݨا نال بَیٹھا گھُٹّ لائُںدِیاں ساڈا اِںتذار کر رِہا سی۔ گُسّے اتے کھِجھ دی کۄئی تِئُڑی اُس دے متھّے اُتے نجر ناں آئی۔ اُہ پُۄرے ترارے وِچّ سی اتے پُۄرے-سُۄرے مرد لۄکاں واںگ جبہے نال گُفتگُۄ کر رِہا سی٬ ۔۔ ۔ “اوام نُۄں ہُݨ ہۄر بیوکُۄپھ نٔہِیں بݨائِیا جا سکدا٬ پھَۄجی ہکُۄمت نُۄں لامبھے ہۄݨا ای پَیݨا ایں٬ ڈَیمۄکریسی تۄں بِناں پاکِستان دا کۄئی مُستکبِل نٔہِیں ہۄ سکدا۔ مَیں آپݨے کالم وِچّ وار وار ایہ گلّ پِیا لِکھنا واں٬ ہُݨ ماکُۄل وکت ہَے وے٬ ترکِّیپسںدّ لۄکاں نُۄں ہُݨ پُۄرے ذۄر نال آپݨی گلّ کہِݨی بݨدی اےَ٬ نٔہِیں تے اُہ لۄکاں دے مُدئّی اخوائُݨ دا ہکّ گوا بَیٹھݨگے۔۔ ۔۔” اُسدے دہِکدے راجسی جذبِیاں دا جلوا آگا نوِید دے بۄلاں وِچۄں نمُۄدار ہۄ رِہا سی۔ اِہ اُس دا اِکّ ہۄر نواں رںگّ سی۔

سانُۄں تھکّے جاݨ کے اُس نیں فِلم ویکھݨ لئی کۄئی ذِد ناں کِیتی۔ پر اِہ نہِیں کِہ اُہ بھُلّ گِیا سی۔ سویرے ساڈے تِیار ہۄݨ تکّ کمپِّئۄُٹر لَیب وِچّ شۄء دا پْربںدھّ ہۄ چُکّا سی۔ نوِید ہۄراں نُۄں بَیلٹ لا کے اِکّ وڈّی آرام کُرسی اُتے بِٹھائِیا ہۄئِیا سی۔

فِلم ۄکروٹیںۄ شُرُۄ ہۄئی۔ نمبّرِںگّ وِچّ ہر واری آگا نوِید دا ناں آئُںدا کِئُںکِہ ہِیرۄ-ہِیرۄئِن تۄں اِلاوا ساری کارکردگی اُس شخس دی ہی سی۔ اِکّ کال-گرل گاہک دی تلاش وِچّ اِکّ اجِہے شخس دے سمپّرک وِچّ آئُںدی ہَے جِہڑا کُجھّ وکھّری ترہاں دا گاہک ہَے۔ اُس نُۄں جِسم دی کۄئی بھُکھّ نہِیں۔ اُہ آپݨے سُہِرد یتناں نال کُڑی نُۄں اِذّتدار لۄکاں دے اِکّ نویں سںسّار ولّ لَے جاݨ لگدا ہَے۔ اُہ اُسنُۄں گْرہِݨی دے رُۄپ وِچّ ڈھالدا ہَے۔ اُہ سپھل ہۄ جاںدا ہَے پر اِتھے فِلم نُۄں ناٹکی پلٹا وجدا ہَے۔ کُڑی آپݨی اِس نوِیں پچھاݨ نال سگۄں بیچَین ہۄ جاںدی ہَے اتے مُڑ کے پہِلی پچھاݨ ولّ جاݨا لۄچدی ہَے۔

واکِیا ہی اِکّ نواں نذرِییا سی۔ فِلم کال-گرلذ بارے سی پر اُس وِچّ اِکّ وی نںگّیذ والا جاں کام-اُتیجنا والا دْرِش نہِیں سی۔ ودھیرے ذۄر بںدّے دے استِتّوی مسلِیاں دی سمجھ اُتے سی۔ آگا نوِید دا نذرِییا کٹّڑ کھبّے-پکھِّییاں تۄں اگاںہ ڈُۄںگھے مانوی سرۄکاراں والا سی۔ اِس لئی اُس نیں کال-گرلذ دے دھںدّے نُۄں کیول آرتھِک-سماجِک بُرائی وجۄں سِیمِت ڈھںگّ نال پیش نہِیں سی کِیتا۔

آگا نوِید دے اِکّ تۄں بائد اِکّ رںگّ ساہمݨے آ رہے سن۔ اسِیں اجے پہِلے رںگّ تۄں اچمبھِّت ہۄ رہے ہُںدّے تے اچانک چلّے انار واںگ اِکّ ہۄر وِکھالی دے جاںدا۔ جدۄں آگا نوِید نیں دسِّیا کِہ اُہ ڈَینمارک دا سِٹِیذن ہَے اتے اُتھۄں دی کلچرل منِسٹری وِچّ بتَۄر پیںٹر کمّ کر چُکِّیا ہَے تاں ساڈی ہَیرانی سارِییاں ہدّاں پار کر گئی۔ من نیں اِہ منّ لِیا کِہ اِہ بںدّا ۄکُشۄ وی ہۄ سکدا ہَے۔

اِک دِن ای-میل چَے-کّ کردِیاں مَیں اَیویں گُۄگل دے سرچ اِںجن تے آگا نوِید لِکھ کے ۄئِںٹر‘ دبّ دِتّا۔ اِکّ جگرِیتا ناں دے بلَۄگ وِچّ آگا نوِید دا اِکّ اسلۄں اچھۄہ پکھّ نذرِیں پِیا۔ پھلرّٹ والے کالم راہِیں اُسنے اِکّ پارٹ-ٹائیِم ۄپارٹنر‘ دی مںگّ کِیتی ہۄئی سی۔ پڑھ کے مَینُۄں آپݨے کنّاں وِچّ ساں-ساں دی آواذ سُݨدی مہِسُۄس ہۄئی اتے مَیں ہَیران-در-ہَیران ہُںدّا اِکلّا ہی ہسدا رِہا کِہ آگا نوِید دی تھاں اِس کَۄتکی بںدّے دا ناں تاں ۄبیئںتّ سِںگھّ‘ ہۄݨا چاہِیدا سی۔

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

اِکّ گُجری ربڑ دا باوا

اجّ واپسی دا دِن سی۔ سویرے اٹھّ وجے لاہَۄر دے ریلوے سٹیشن تۄں سمجھَۄتا اَیکسپْرَیس نیں چلّݨا سی۔ ساڈا ستّ وجے تکّ سٹیشن اُتے پہُںچّݨا لاذمی سی۔ کِتے گڈّی پھڑھن تۄں پچھڑ ہی ناں جائیِئے٬ اِہ وہِم اتے ڈر بیوجہا دھَۄݨ تے تلوار بݨ کے لٹک گِیا سی۔ جے چَۄوی ترِیک والی گڈّی کھُںجھّ گئی تاں اگلی نیں شائِد ستائی نُۄں جاݨا سی٬ پر ساڈا تاں وِیذا پچّی نُۄں ہی مُکّ جاݨا سی۔ بِدیش اتے اُہ وی پاکِستان ورگے دیش٬ وِچّ بِن وِیجِئۄں رہِݨا کِنّا وڈّا جُرم بݨ جاݨا سی٬ اِس دی تاں کلپنا کرکے ہی دِل دہِل جاںدا سی۔

لاہَۄر وِچّ آپݨی آکھری رات دۄستاں-مِتّراں نُۄں مِلدِیاں-گِلدِیاں نُۄں رات دے دۄ-ڈھائی وجّ گئے۔ آپݨے ٹِکاݨے پہُںچّ کے تِنّ وجے ساڈھے چار دا الارم لا کے سُتّے؛ پر بیچَینی نیں وِچارے الارم نُۄں وجّݨ دا مَۄکا ہی ناں دِتّا٬ سوا چار وجے ہی پٹکّ دیݨے اکھّ کھُلّہ گئی۔ اۄ-ٹھّݨ لگّے تاں بِجلی گُلّ ہۄ گئی۔ جاپِیا وہِم سچّ ہۄݨ لگّا سی۔ بہانے بݨنے شُرُۄ ہۄ گئے سن۔ آپݨے پِچھلے دِناں دے تذربے کرکے سمجھ گئے کِہ گھںٹّے دا کٹّ ہۄویگا۔ اِنا اُڈِیکݨ دا وکت کِتھّے سی۔ بلدیو سِںگھّ سڑکناما پہِل کردِیاں آپݨے ٹرکّ ڈرائِوری دے اَۄکھے دِناں نُۄں یاد کرکے مۄڈھے اُتے سافا سِٹّ کے ہنیرے `چ ہتھّ پَیر ماردا نہائُݨ لئی تُر پِیا۔ اُسدی ہِمّت تۄں پْریرݨا لَے کے مَیں اتے دیو درد وی مَیدان وِچّ کُدّ پئے۔ مۄبائِل دی رَۄشنی وِچّ اسِیں وی ہَۄلی ہَۄلی تِیار ہۄݨ دا مَیدان مار لِیا۔ اِنے نُۄں کمّبخت بتّی وی آ گئی۔

“آ گئی ہُݨ پتِیائۄرے دِیئے٬ اِہ وی چھۄٹی سالی واںگُۄں اجّ جھیڈاں کردی اےَ۔” سڑکناما نیں ہسدِیاں کِہا۔ وکت سِر تِیار ہۄ کے تُرن نال چِہرِیاں اُتے رتا ٹہِک آئی۔ اگّۄں آگا نوِید ہۄراں دا ڈرائِور تِیار-بر-تِیار کھڑھا سی۔ اُسنے ساڈا سمان گڈّی وِچّ رکھائِیا۔ بسّ ہُݨ نوِید ساہِب نُۄں پھتہِ بُلائُݨی سی اتے جاںدِیاں راہ وِچّ نسرِین اںجُّم بھٹّی دے گھر ناشتا کرنا سی۔

“نوِید سہِب تاں ہُݨے ای باتھرُۄم گئے نیں جی٬ ادھّا کُ گھںٹّا لگّ جاوے شائِد۔” باتھرُۄم اگّے کھڑھے اٹَیںڈَیںٹ مُںڈّے دی گلّ نیں ساڈے پَیراں تھلّے اگّ مچّݨ لا دِتّی۔ پںجّ کُ مِںٹّ کھڑھے پَیر ملدے رہے٬ اںتّ ڈرائِور نُۄں چلّݨ لئی کِہا۔

“بھا-جی کِئۄں بیوجہا بیچَین ہۄ رہے اۄ٬ ایتھۄں سِرپھ دس مِںٹّ دا رستا ہَے سٹیشن تکّ٬ اجے ساڈھے چھے ہۄئے نیں مساں۔” بھٹّی ہۄراں سانُۄں ہربڑی وِچّ ناشتا اںدّر سِٹدِیاں نُۄں شاںت کرن دی کۄشِش کِیتی۔ اِہ جاݨدے ساں کِہ بیچَینی بیوجہا ہَے پر کۄئی اُکھڑے من نُۄں کِویں سمجھاوے۔

ادھّا ادھّا کپّ چاہ سُڑھاک کے سٹیشن ولّ چلّ پئے۔ سویرے سویرے ناں کۄئی ٹْرَیپھِک سی٬ ناں کار پَیںچر ہۄئی٬ ناں پُلس نیں تفتِیش لئی رۄکِیا٬ یانی اُہ کۄئی وی اڑِکّا ناں پِیا جِس دی کلپنا کرکے اسِیں بھَیبھِیت ہۄ رہے ساں۔

“اَینے لیٹ ہۄ گئے تُسِیں؟ مَیں تاں چھے وجے دا سٹیشن تے آئِیا بَیٹھَیں۔” نادِر الی دے گھرۄں سںدّیہاں ہی آ پہُںچِّیا پْریم پْرکاش بیچَینی وِچّ سانُۄں وی مات پا گِیا۔

نسرِین ہۄراں نیں ساڈے ولّۄں آگ نوِید تۄں مُیافی مںگّ کے سانُۄں بِناں مِلے تُر آئُݨ دے گُناہ تۄں وی مُکت کروا دِتّا۔ ہُݨ اسِیں پُۄری ترہاں شاںت-چِتّ ساں۔

اسِیں نسرِین اںذُّم بھٹّی نُۄں الوِدا کہی تاں من بھر آئِیا۔ تھۄڑھے دِناں دے ساتھ وِچّ ہی اسِیں کِنّا گھُل-مِل گئے ساں۔ اِکّ پاسے اِہۄ جِہے آپݨِیاں ورگے لۄک سن جِہڑے ساڈِییاں بیچَینِییاں دِییاں بلاواں نُۄں کھُشی کھُشی آپݨے سِر لَے بیٹھَے سن اتے دُۄجے پاسے سرکاراں دی اُہ کٹھۄرتا سی جِسنے ساڈا چَین کھۄہ کے سانُۄں بیوجہا ڈر دا مانسِک رۄگ چمیڑ دِتّا سی۔

گڈّی وِچّ آ بَیٹھݨ نال یکِین بجھِّیا کِہ ہُݨ ذرُۄر بھارت پہُںچّ جاواںگے۔ ہُݨ سہِج نال بَیٹھِیاں نُۄں آلا-دُیالا وی چںگّا لگّݨ لگّ پِیا۔ ساڈے ساہمݨے والی سِیٹ اُتے بَیٹھی کھُۄبسُۄرت مُٹِیار نیں رۄٹِییاں والا پۄݨا کھۄہل لِیا۔ گھِئۄ-گُنّہے نرم پرَۄٹھِیاں اُتے چھۄلِیاں دی دال نال بھر کے بݨائے کریلے رکھّ کے اُسنے آپݨے نال بَیٹھے پتی٬ سہُرے اتے تِنّ بچِّیاں نُۄں ناشتا پرۄسِیا۔ شائِد ساڈے واںگُۄں سویرے تُرن ویلے اُنہاں دے مُۄںہِیں وی بُرکِییاں پھُلّ گئیِیاں ہۄݨگِییاں اتے رِشتیداراں نیں کھاݨا نال لِجاݨ لئی بنّہ دِتّا ہۄویگا۔ اُنہاں نیں دسِّیا سی کِہ مُٹِیار دی اِکّ بھَیݨ لاہَۄر وِیاہی سی جِس نُۄں اُہ مِل کے آئے سن۔ آپ اُہ ہرِیاݨے `چ کرنال نیڑلے کِسے پِںڈّ دے سردے-پُجدے مُسلمان جِمِیںدار سن۔

“وِیر جی ناشتا کرۄگے؟” مُٹِیار نیں سانُۄں بھارتی بھرا سمجھ کے ماݨ نال کِہا۔ اُس دی اپݨتّ ویکھ کے مہِسُۄس ہۄئِیا جِویں کہِ رہی ہۄوے٬ ۄوِیرۄ اِنہاں نال تاں ہُݨ کدے-کدائیِں دے میل-گیل والی گلّ ای اےَ٬ دُکھّ-سُکھ دے اسلی ساںجھی تاں ہُݨ آپاں ای آں۔ ۄ

رۄٹی کھا کے بچّے ساڈے نال گھُلݨ-مِلݨ لگّے۔ بلدیو سِںگھّ سڑکناما نال لِکھݨ-لِکھائی دی کھیڈ کھیڈݨ لگّے۔ اُنہاں چاک نال ڈبّے دی کںدھّ اُتے گُرمُکھی وِچّ لِکھ دِتّا٬ ۄچکّ دے پھٹّے`, پھِر اِہی دیو ناگری٬ شاہمُکھی اتے رۄمن وِچّ لِکھ کے وِکھائِیا۔

“لئۄ مَینُۄں وی شاہمُکھی `چ لِکھݨ دا سبک سِکھائۄ۔” چَۄڑ چَۄڑ وِچّ سڑکناما نیں بچّا بݨدِیاں چاک پھڑھن لئی اگّے ہتھّ ودھائُںدِیاں کِہا۔

“ہۄر ہُݨ تَینُۄں بُڈھّ-بلہیڈ نُۄں کی سبک دیݨ وِچارے بچّے؟ تُۄں اَۄہ کںدھّ تے لِکھِیا نی پڑھ سکدا؟” پْریم پْرکاش نیں ہاسے ہاسے وِچّ ہی بڑی گہِری گلّ کر دِتّی۔ سُݨ کے اسِیں مُسکرائُںدے ہۄئے اُس ۄسبکۄ بارے سۄچݨ لگّ پئے۔

بچّے بڑی بیپرواہی نال کھیڈ رہے سن۔ ساڈے واںگُۄں اُنہاں نُۄں کۄئی ڈر نہِیں سی ستا رِہا۔ بارڈر وی اجے اُنہاں لئی کۄئی بھَیء-بھِیت کرن والی تھاں نہِیں سی۔ بچِّیاں نیں تاں پل دی پل سانُۄں وی بیفِکرے بݨا دِتّا سی۔

واگھا بارڈر اُتے وی کۄئی اڑِکّا ناں پِیا۔ پاکِستانی کرمچارِییاں نال دُیا-سلام کردے اسِیں اِمِیگریشن دِییاں پھارمَیلٹِییاں بھُگتا کے پھِر آپݨے ڈبّے وِچّ آ بَیٹھے۔

“سردار جی سلاما-لیکم٬ میہربانی کرکے اِنہاں نُۄں وی آپݨے کَیبن وِچّ تھۄڑھی جگہا دے دیوۄ۔” بشِیر نیں بڑی آجذی نال کِہا۔ اِہ اُہی سِپاہی بشِیر سی جِسدی جاںدے وکت ساڈے کَیبن وِچّ بَیٹھ کے جاݨ دی ڈِئۄُٹی لگّی سی۔ اُس دے نال اِکّ آلی-بھۄلی جِہی خُۄبسُۄرت جنانی اتے اِکّ روائِتی لہِذے والا مُسلمان بجُرگ سی۔ بشِیر نیں جاݨ-پچھاݨ کرائُںدِیاں دسِّیا کِہ اُہ اسدے چاچے-تائے دی کُڑی سی اتے بذُرگ٬ کُڑی دے سَۄہرِیاں دی تھاں سی۔

“ایہ کملی اَیویں چاء-وسّ اۄدھرۄں انّہیواہ گھریلُۄ لۄڑ دِییاں چِیجاں-وستاں کھرِیددی رہی اے٬ ہُݨ ڈردی اے پئی کسٹم والے تںگّ-پریشان کرنگے۔ دھاڈہے نال ایہنُۄں آسرا رہیگا٬ کۄئی بھارتی سِپاہی کُجھّ نہِیں کہِݨ لگّا ایہنُۄں۔” بشِیر نیں اُنہاں نُۄں کَیبن وِچّ بِٹھائُݨ دا اسلی مکسد دسِّیا۔

اُہ کشمِیرن گُجری بڑی چھیتی ساڈے نال کھُلّہ گئی۔ اُس دے ہریک وِہار وِچۄں پہاڑی لۄکاں والی ماسُۄمِیئت اتے کھاںدے-پِیںدے گھراں دِییاں سُنکھِّییاں اَۄرتاں والا نکھرا ٹپکݨ لگِّیا۔ سانُۄں وی وکتکٹی لئی جِویں کھِڈائُݨا مِل گِیا۔

“تُۄں وی چۄکھا سمان کھرِید گھتِّیا اے۔” گُجری نیں میرے پٹّاں اُتے رکھّے ہۄئے گِلاساں دے ڈبّے ولّ ویکھدِیاں نکھرے نال اکھّاں م-ٹکائیِیاں اتے بُلّہ مرۄڑے۔

“خَیر چۄکھا تاں نئیِں پر ہَے وے کمال دا٬ اسِیں ایتھۄں واگھِئۄں ڈِئۄُٹی پھْری شاپ تۄں کھرِیدِیا اے٬ اِکّ اِک گِلاس پںجّ پںجّ سَۄ دا اے پُۄرا۔” میری تھاں دیو درد نیں مشکری بھری مُشکݨی بکھیردِیاں گپَۄڑ چھڈِّیا۔

“مَیں وی کۄئی ماڑا نئیِں جے کھرِیدِیا٬ سارا وی۔ آئی۔ پی۔ ہَے وے٬ مَیں پَیسِیاں دی پرواہ نٔہی کردی٬ میری مِییاں پھَۄج ما ہولادار اے۔ پر مَیں دسّاں اِتنا مہِںگّا کۄئی گِلاس نئیِں ہۄںدا٬ بڑے باذار ویکھے نیں مَیں٬ ہاں۔۔ ۔۔” اُہ بچِّیاں واںگ مُکابلے لئی اُتر آئی اتے کِسے وی ترہاں ہارنا نہِیں سی چاہُںدّی۔

“لَے ہَے کی گلّاں پئی کردی اے٬ ہُںدّے کِئۄں نئیِں پںجّ سَۄ والے گِلاس٬ چلّ مَیں وِکھا کے لِیائُںدا واں۔” دیو نیں جھُۄٹھی-مُۄٹھی تھۄڑھی اڑی کِیتی۔

“چلّ پھِر٬ جے ہۄئے تاں ویکھنا مَیں وی ذرُۄر کھرِید لَیساں۔” اُسنے برا وِچۄں مِنّی پرس کڈھّ کے ہتھّ `چ پھڑھِیا اتے اُچھل کے کھڑھی ہۄ گئی۔ دیو درد نُۄں ہُݨ سچِّیمُچِّیں نال تُرنا پِیا۔

کُجھ مِںٹّاں پِچھّۄں اُہ ماݨ-متّے ڈھںگّ نال میلہدی کَیبن وِچّ آئی۔ اُسنے دۄواں ہتھّاں وِچّ اُہی میرے نال دے گِلاساں والا ڈبّا پھڑھِیا ہۄئِیا سی۔

“دھاڈے ورگے شہِری لۄک گپّاں کے نانے ہۄںدے نیں٬ دھرم نال٬ ایہ چھے سَۄ دے چار گِلاس ہَین٬ پر مَیں تے بھاء کرکے ساڈھے چار سَۄ دے لَے آئی آں۔” گُجری نیں جیتُۄ مُسکݨی نال دھَۄݨ نُۄں ہِلۄرے دِںدِّیاں دسِّیا۔ اُس نیں جِویں میری کںڈّ لُیا کے باجی جِتّ لئی سی۔

“ایہ اسلی وی۔ آئی۔ پی۔ نٔہی ہۄݨے٬ جائلی ہۄݨگے۔” مَیں بُلّہاں `چ ہاسا دبّدِیاں پھیر چھیڑکھانی کِیتی۔

“مہارے کۄ متّ سِکھا تُۄں٬ مَیں جانݨِییاں کی ہُںدّا اے وی۔ آئی۔ پی۔ , تَینُۄں دسّاں ماڑی شَے پر تۄں میری اکھّ ناں ٹِکے٬ ہاں۔۔ ۔۔ اَۄر بتائۄُں کُش؟” اُس نیں تِرچھی نذر میرے تۄں اِئۄں گھُمّائی جِویں مَیں کۄئی ٹٹِیہری٬ اُس ہںسّ نال اۄ-ڈّݨ دا پھذُۄل یتن کر رہی ہۄواں۔

“ہائے! !” دیو نیں گُجری دی ادا تۄں کُربان ہُںدِّیاں دِل اُتے ہتھّ رکھّ کے مُگلئی ہئۄکا بھرِیا۔ سارے کَیبن وِچّ ہاسڑ مچّ گئی۔

آپݨی جِتّ نال گُجری کھِڑ-کھِڑا کے ہسّی جِویں مکّی دے پھُلِّیاں دا نکّۄ-نکّ پراگا اُچھالِیا ہۄوے۔ اُس دا اِہ نِرچھل اتے بیکھَۄف ہاسا ساڈے اںدّرلِییاں دِن-بھر دِییاں سارِییاں بیچَینِییاں نُۄں ہُۄڑ دے مِیںہ واںگ رۄڑھ کے لَے گِیا۔

 

اِذرائیِل پھرِشتا

اِہ اݨہۄݨی کِتھۄں ناذِل ہۄ گئی سی؟ پُۄرے کَیبن وِچّ سہِم چھا گِیا۔ سانُۄں گُجری نال ۄکیلاں‘ کردِیاں نُۄں اِہ ۄباج‘ کِتھّۄں آݨ پِیا سی؟ ساڈا اچیت من جِہڑے کِسے ادِکھّ بھَیء تۄں سویر دا تْرہِ رِہا سی کِتے اُہ کِسے اجِہے اڑِکّے دی پیشِینگۄئی تاں نہِیں سی کر رِہا؟ اِہ بھلاماݨس جاپدا سی۔ آئی۔ ڈی۔ افسر اجِہا وِہار کِئۄں کر رِہا سی؟ کی اُس نُۄں ساڈے بارے کۄئی شکّی رِپۄرٹ مِلی سی؟ اںدّر پْرشناں دا بھُچال آئِیا ہۄئِیا سی۔

پِچھلے ہپھتے تۄں جِنّے پُلس کرمچارِییاں نال واہ پِیا سی اُنہاں سارِیاں دے ۄسردار جی سردار جی‘ کردِیاں دے مُۄںہ سُکدے سن۔ ہر نِکّے-وڈّے سںکّٹ وِچۄں اُہ سانُۄں اِئۄں کڈھّ دِںدّے سن جِویں ساڈی ہِفاجت لئی کھُدا نیں اُنہاں نُۄں وِشیش تَۄر تے مُہبّت دے پھرِشتے بݨا کے بھیجِیا ہۄوے۔ اِمِیگریشن کلِیئرِںگّ لئی اُہ آپ ساڈے پاسپۄرٹ اِکٹھّے کر کے لَے جاںدے اتے مۄہر لُیا کے لِیا ہتھّ پھڑائُںدے۔ سمان چَے-کّ کرائُݨ لئی اجے ہتھّ بَیگ کھۄہلݨ ولّ ودھݨ ہی لگدے کِہ اگّۄں مۄہ-بھرے بۄل سُݨدے٬ َۄئۄہ اۄہ سردار جی کِئۄں بھار چڑھائُݨ لگّے اۄ ہمسائِیاں تے٬ ماشا الّا کھُدا میہر کھَیر کرے٬ جُگ جُگ جِیئۄ۔” سُݨدِیاں کنّاں وِچّ سںگِّیت گھُل جاںدا٬ ماݨ نال چھاتی چَۄڑی ہۄ جاںدی۔

کھَیر شُرُۄیات تاں اِس افسر نیں وی بڑے مِٹھّے بۄلاں نال ہی کِیتی سی٬ “کی ہال نیں سردار جی٬ کھُۄب مَۄجاں کِیتِییاں ہۄݨِییاں نیں لاہَۄر٬ کھِدمت وِچّ کۄئی کمی-پیشی رہِ گئی ہۄوے تے آپݨے سمجھ کے وِسار چھڈّݨا۔” پر چھیتی ہی اُہ آپݨے اسلی رںگّ وِچّ آئُݨا شُرُۄ ہۄ گِیا۔ سبھ تۄں پہِلاں اُسنے وِچکار جِہے بَیٹھے دیو درد تۄں پاسپۄرٹ مںگِّیا۔ ایدھر-اۄدھر پنّے پلٹدِیا اُہ اِئۄں پْربھاو دیݨ لگّا جِویں اُسنُۄں وِیذا لگّے والا پنّا لبھّ ناں رِہا ہۄوے۔ نال ہی اُہ دںدّاں نال بُلّہاں نُۄں چبۄلدا سِر نُۄں اِئۄں اگاںہ-پِچھاںہ ہُلارن لگّا جِویں کہِݨا چاہُںدّا ہۄوے٬ “ہُۄں! وِیذا پِلگرِم تے پھِردے رہے اۄ کانپھرںسّاں تے٬ اُہ وی بِناں اِجاذت٬ کسُۄر دِییا سَیراں۔۔ ۔ , پِئۄ والا مُلک سمجھ رکھِّئَے پاکِستان نُۄں پئی جِدھّر مرذی تُر جائۄ مُۄںہ چکّ کے٬ مِئۄُذِیئم وِچّ مُۄوِییاں بݨائُںدے رہے٬ اَیںٹِیک دِییاں چۄرِییاں۔۔ ۔۔” وِچّ وِچّ اُہ کہِری اکھّ نال دیو درد نُۄں سِر تۄں پَیراں تکّ نِہار لَیںدا۔

اُسدا پھَیسلا اُڈِیکدے اسِیں ادھ-کھُلّہے مُۄںہاں نال چِڑی دے بۄٹاں واںگُۄں افسر ولّ جھاک رہے ساں۔ ڈرے تاں سارے ہی ساں پر گُجری دے تاں جِویں کۄئی یم پْراݨ ہی سُۄت کے لَے گِیا سی۔ اُسدا مُۄںہ اواک کھُلّہا سی٬ اکھّاں ٹڈِّییاں ہۄئیِیاں اتے رںگّ پِیلا-بھُۄک۔ آپݨے دۄویں ہتھّاں نال اُسنے چھاتی دا کھبّا پاسا گھُٹِّیا ہۄئِیا سی جِویں دِل دی بیکابُۄ دھڑکݨ نُۄں وسّ وِچّ کرن دا یتن کر رہی ہۄوے۔

افسر نیں پت-پت کرکے دیو دا بَیگ پھرۄلِیا٬ کِتاباں دے ورکے اُلدّ-پُلدّ کے ویکھے٬ مِئۄُذِیئماں دے برۄشر گہُ نال گھۄکھے٬ مہِںجّۄدڑۄ دی کھُدائی نال مِلِییاں اکْرِتِییاں دے ماڈل انُسار بݨے مسنُۄئی بُتّاں والا پَیک جاںچِیا اتے نال نال ہریک چِیج دے ویروے پُچھدا رِہا۔ اگّۄں دیو درد چِہرے اُتے آڈۄلتا دا پْربھاو لِیائُںدِیاں دسدا رِہا کِہ اِہ سارا کُش ادب اتے کلا نال سمبّںدھِّت ہَے۔ اُہ آپݨے پڑھے-لِکھے ہۄݨ, اٹاری دے سرکاری سکُۄل وِچّ ٹِیچر لگّے ہۄݨ اتے ذِمّیوار شہِری ہۄݨ دے سبُۄت وی جُٹائُںدا رِہا۔

“سر تُسِیں رکھّ لئۄ جیہڑا کُجھّ وی اِتراذیۄگ اے۔” دیو نیں اںتّ رۄس بھرے بۄلاں نال افسر دی اِذرائیِلی رُۄہ نُۄں جھںجّۄڑن دا یتن کِیتا۔

“سی۔ ڈِیذ کھڑن دی تے خَیر کِسے ترہاں اِجاذت نٔہی مِل سکدی٬ پر چلۄ تُسِیں ٹِیچر لۄک ہۄ٬ منّ لَینے آں کِہ کُجھّ اِتراذ والا نئیِں ہۄویگا اینہاں `چ٬ پر۔۔ ۔۔” اُس نیں تفتِیش بںدّ کردِیاں وی اںتّ تے ۄپرۄ اِئۄں رہسّمئی جِہا بݨا کے کِہا جِویں آکھݨا چاہُںدّا ہۄوے٬”۔۔ ۔ ٹںگّݨ نُۄں تے ایناں مسالا وی کۄئی گھٹّ نئیِں۔”

دیو درد دے نال مَیں بَیٹھا ساں۔ مَیں آپمُہارے آپݨا پاسپۄرٹ کڈھّ کے ہتھّ وِچّ پھڑھ لِیا۔ ہُݨ کۄہے جاݨ میری واری ہۄݨی سی۔ افسر پَیراں تۄں لَے کے سِر تکّ سکَینِںگّ کردِییاں نذراں نال جھاکِیا٬ پگّ تے آ کے کُجھّ پل اٹکِیا اتے پھِر میرا کِتّا پُچھِّیا۔ مَیں یُۄنِیورسِٹی وِچّ پْرۄفَیسر دے اہُدے اُتے کمّ کرن بارے دسِّیا تاں افسر مَینُۄں اݨگَۄلِیاں جِہا کرکے پرہے بَیٹھے کیسری ٹی۔ سرٹ والے بائۄُ جی ولّ ہۄ گِیا۔ اُہ سائیِں مِییاں مِیر پھائۄُںڈیشن دے سدّے اُتے گئے ڈَیلِیگیشن دا مَیمبر سی اتے چںڈِّیگڑھ دا رہِݨ والا سی۔

“آپکے لِیئے اِںتذامات کِسنے کِیئے تھے؟” افسر پںجّابی تۄں کاںٹا بدل کے اُردُۄ ولّ آ گِیا٬ “کِس کِس کۄ مِلے وہاں٬ پھائۄُڈیشن سے تائلُک کب سے ہَے؟ ۔۔ ۔ ٹھِیک ٹھِیک بتانا ورنا۔۔ ۔۔” افسر نیں پْرشناں دی جھڑی دے نال ہی دبکا مارِیا تاں بائۄُ جی دے ہۄش اۄ-ڈّ گئے۔

“ساہِب بہادُر تُسِیں اِنہاں نمبّراں اُتے پھۄن کرکے جۄ واکفی لَیݨی ہۄوے لَے سکدے ہۄ۔” بائۄُ جی نیں کمبّدے ہتھّاں نال آپݨا مۄبائِل٬ ڈائِری اتے کُجھّ وِذٹِںگّ کارڈ افسر نُۄں پھڑائُݨے چاہے۔

“وۄہ تۄں مَیں کرُۄںگا ہی٬ ییہ ججّ ساہِب آپکۄ کَیسے جاݨتے ہَے؟ ییہ تۄ ہکُۄمت کی مُخالفت کی وجہا سے آج کلّہ ہِراست مَیں ہَے٬ آپ کۄ اُنہۄ نیں کارڈ کَیسے دِییا؟ اَیسے ماسُۄم متّ بنۄ٬ ہم سے کُش چھِپا ہُۄیا نہِیں اَیں٬ مالُۄمات ہاسل کرنے کے اچھّے کھاسے ترِیکے ہَیں ہمارے پاس۔” افسر نیں چِہرے نُۄں کُرکھّتگی دی پاݨ ہۄر چاڑھ لئی۔ اُس نُۄں اِئۄں چںڈّی چڑھدی ویکھ کے ساڈے تْراہ نِکل گئے۔ جاپدا سی اُہ ہُݨے بائۄُ جی نُۄں نال چلّݨ لئی کہیگا اتے پھِر اِںٹَیرۄگیشن۔۔ ۔۔ اِس کھِیال نال میرے اںدّر ہَۄل پِیا۔

ۄوِچارا شائِد کھاہ-مکھاہ اڑِکّے چڑھ گِیا۔ اِہ ساڈے `چۄں کِسے نال وی واپر سکدی سی٬ میری شائِد پگّ نیں مَینُۄں بچا لِیا۔ شائِد اِہ ہِںدُّۄ ہۄݨ کرکے۔۔ ۔۔ جاں پگّاں والِیاں نُۄں اِہ وِکھائُݨ لئی کِہ ویکھۄ مَیں اِنہاں کمِینے ہِںدُّۄیاں دی کِویں دُرگت کردا ہاں۔۔ ۔۔ کِدھرے سچّ ہی کۄئی ماڑی اِتلاہ ناں مِلی ہۄوے؟ کھبرے کی کۄتاہی ہۄئی سی۔ جاں۔۔ ۔۔ ’ سۄچدِیاں مَیں آپ بائۄُ جی دا چِہرا پڑھِیا۔ اُس دِییاں اکھّاں وِچۄں شہِری مَۄکاپْرستی والی بھاہ تاں ذرُۄر جھلکدی سی پر سمُچّے پْربھاو تۄں اُہ کۄئی اپرادھی کِسم دا بںدّا نہِیں جاپدا سی۔ پھِر مَیں تردی تردی نذر افسر دے چِہرے تۄں گھُمّائی۔ اُہ وی کۄئی تُئسّبی نہِیں سی جاپدا پر نفرت دی ہلکی جِہی لکِیر اُس دے متھّے دی تِئُڑی وِچۄں ذرُۄر دِسدی سی۔

“ییہ ڈائِری اَۄر کارڈ لِیجِیئے٬ مَیں ییہ کُش کارڈ رکھّ رہا ہُۄں٬ ابی کئی کُش سمجھنا پڑیگا۔” کہِںدِّیاں اُہ جاݨ لئی پِچھّے مُڑِیا۔ مَینُۄں اُمِید سی کِہ جاݨ تۄں پہِلاں سانُۄں دِتّی تکلِیف لئی اُہ رسمی تَۄر تے مُیافی ذرُۄر مںگّیگا۔ اجِہا ہۄئِیا نہِیں٬ اُہ پھَۄجِییاں والی چال نال کَیبن وِچۄں باہر نِکل گِیا۔ لگدا سی جِویں دفتر جا کے اُہنی پَیرِیں واپس آ جاویگا اتے اُس دے نال پُلس دی گارد ہۄویگی۔ اُس نُۄں سلُۄٹاں ماردے سِپاہِییاں تۄں اِنا کُ اںدّاجا تاں ہۄ ہی گِیا سی کِہ اُہ کۄئی اہِم اہُدے اُتے سی۔

اُہ تاں نہِیں آئِیا٬ اِہ بھَیڑی کھبر ذرُۄر آ گئی کِہ گڈّی وِچّ اِکّ مُٹِیار گُمّ گئی سی۔ اُہ اِکّ بہُت بجُرگ دے نال سی اتے شائِد اُسدی نُۄںہ سی۔ جے لاہَۄر تۄں چڑھی سی تاں راہ وِچّ کِتھّے گُیاچ گئی سی؟ پُلس گڈّی نُۄں اِئۄں پھرۄلݨ لگّی جِویں اُہ مُٹِیار کۄئی سُۄئی-سلائی سی اتے تُۄڑی دی وڈّی دھڑ وِچّ گُیاچ گئی سی۔ بیوجہا اںدّر گِلانی بھر رہی سی جِویں مُٹِیار دے لاپتا ہۄ جاݨ وِچّ وی ساڈا ہتھّ ہۄوے۔ اُہ گھںٹّے دی سخت کوائِد پِچھّۄں مساں مِلی تاں کِتے سُکھ دا ساہ آئِیا اتے کِدھرے گڈّی تُرن دی آس ہۄئی۔ پر گڈّی اجے وی جام ہۄئی کھڑھی سی۔

“بھائی جان ہُݨ کی اہُر اےَ؟ َۄ بلدیو سِںگھّ سڑکناما نیں جیرا کر کے کھِڑکی کۄل آ کھڑھے سِپاہی تۄں پُچھّ لِیا۔

“ساڈے ولّۄں تے ماشا الّا کۄئی دیری نٔہِیں٬ پر اجے اِںڈِییا والے دھانُۄں لَیݨ لئی راذی نٔہِیں ہُںدّے پئے سردار جی٬ کھَۄرے کی ماجرا اے۔” اُسنے ہسدِیاں مُگالتا کِیتا۔ پھِر پتا لگِّیا کِہ اجے دِلّی والی گڈّی اٹاری نہِیں پہُںچّی٬ اِس لئی سِگنل نہِیں سی ہۄئِیا۔

“ہے میرے مَۄلا! خبرے کدۄں پہُںچّݨا اے٬ گھر بچّے۔۔ ۔۔ مَیں تاں اگّے نُۄں کدی ناں جاساں پاکِستان٬ بسّ اِس وار پہُںچّ جاواں بچِّیاں کۄل٬ ہائے!” بَۄںدلی جِہی گُجری نیں ہائُکا بھردِیاں دُیا مںگّی۔

بھاری ہۄئِیا وکت لںگھّائُݨ لئی پھِر ماڑی-مۄٹی گلّبات شُرُۄ ہۄئی پر ڈردِیاں ڈردِیاں٬ جِویں کںدھّاں دے کنّ سُݨ لَیݨگے۔

“اُنہاں نُۄں کیسری ٹی-شرٹ دے اِشارے نال کۄئی اِتلاہ مِلی ہۄݨی ایں٬ تائیِں سۄڈے دۄواں تۄں ودھیرے پُچھّ-گِچھّ کِیتی اے۔” پْریم پْرکاش نیں آپݨی گھۄکھ-پڑتال نال سِٹّا کڈھِّیا۔

“ایہ تے بچ گئے نیں٬ ہُݨ میری واری اے٬ ہے الّہا!” آپݨے سمان ولّ جھاکدِیاں گُجری نیں آپݨے اںدّر اُبل رہے ڈر نُۄں پْریم پْرکاش نال ساںجھا کِیتا۔

“لَے ہَے کملی٬ تَینُۄں گھیرن دِنّے آں اسِیں؟ اَۄرت ذات خاتِر اسِیں شہِید ناں ہۄجاںگے٬ ہَیں؟” پْریم پْرکاش نیں دِللگی کِیتی۔ تھۄڑھا ہاسا-ٹھٹھّا ہۄݨ لگِّیا تاں ماہَۄل کُجھّ ساواں جاپݨ لگِّیا۔

اکھِیر دِن دے چھِپاء نال گڈّی ہِلّی۔ واہگے بارڈر دا ڈر پِچھّے چھُٹدا جاپِیا۔ گڈّی دی کِیڑی-تۄر اجے وی من کاہلا پا رہی سی۔ مساں ہی اگّے اٹاری سٹیشن دا بۄرڈ نذر آئِیا۔

“شُکر اے٬ پہُںچّ گئے آں آپݨے وتن٬ ایتھے تاں کِویں ناں کِویں بچاء ہۄ ای جائیگا۔” اٹاری دا بۄرڈ ویکھ کے گُجری چائیِں چائیِں سمان سمبھّالݨ لگّی۔ کسٹم والِیاں دا بھَیء جِویں ہُݨ اُس لئی بہُت چھۄٹی گلّ سی۔

پرِوارے گئے مُردے بںدِّیاں دے مُڑ جِئُںدے ہۄݨ تے یما ولّۄں لِجاݨ اتے پھِر چھڈّݨ دِییاں گلّاں تاں کئی وار سُݨِییاں سن پر لگدا سی جِویں اجّ کھُد وی اُسے انُبھو `چۄں لںگھّے ہۄئیِئے۔ شائِد کِسے ہۄر دے بھُلیکھے اِذرائیِل پھرِشتا سانُۄں لَیݨ آ گِیا سی۔ بھاویں ساڈی جان تاں اکھِیر بخش گِیا سی پر ساڈے پْراݨاں دی اِکّ مُٹھّ بھر کے تاں پھیر وی لَے ہی گِیا سی۔ آپݨے بھارت وِچّ کدم رکھدِیاں مُڑ جِئُںدے ہۄݨ ورگا اہِساس ہۄئِیا۔