میرے نانکِیں وِیاہ سی۔ اسِیں بۄتے اُتے بہِ کے گالِب نُۄں چلّے ساں۔ باپُۄ نیں بۄتے دی مُہار پھڑی ہۄئی سی۔ بیبے٬ گۄدی وِچلی میری بھَیݨ تے مَیں کاٹھی اُتے بَیٹھے ساں۔ اُدۄں بۄتے دی سواری بڑی ٹَۄئہر والی گِݨی جاںدی سی۔ پِںڈّ کَۄںکے تے گالِب وِچالے ریل دی لائیِن لںگھّدی ہَے۔ اسِیں لائیِن لںگھّݨ لگّے تاں ریل گڈّی آ گئی۔ اِںجݨ دِییاں چِیکاں سُݨ کے بۄتا ڈر گِیا۔ باپُۄ نیں بچاء کرن لئی مُہار کھِچّی تاں بۄتا کھڑھا کھڑۄتا بُڑھکݨ لگّ پِیا۔

مَیں اُدۄں پںجّ کُ سالاں دا ساں تے میری بھَیݨ دۄ ڈھائی سالاں دی سی۔ میرے چیتے دا اُہ پہِلا خَۄفناک ہادسا سی پر ہادسا واپرِیا نہِیں۔ مُہار تۄں کابُۄ کِیتا بۄتا بُڑھک رِہا سی تے مَیں کاٹھی دے ڈُۄڈݨے نُۄں گھُٹّ کے پھڑی بَیٹھا ڈِگّݨۄں بچ رِہا ساں۔ میری بھَیݨ دِییاں لتّاں ہی بیبے دے ہتھّاں `چ رہِ گئیِیاں سن تے اُہ اِکّ پاسے تۄری واںگ لٹک گئی سی۔ پتا نہِیں بیبے نیں آپݨے آپ نُۄں تے سانُۄں کِویں سمبھّالِیا کِہ اسِیں سارے ہی بچ گئے تے گڈّی اگّے لںگھّ گئی۔

ڈھُڈِّیکے تۄں جگرائۄں جاںدے آئُںدِیاں مَیں کئی وار اُہ تھاں ویکھی ہَے تے سۄچِیا ہَے٬ جے اُدّݨ بۄتا ریل گڈّی مُۄہرے آ جاںدا جاں مَیں ہی بُڑھک کے لائیِن اُتّے ڈِگّ پَیںدا تاں بچپن وِچّ ای بھاݨا ورت جاݨا سی۔ میری جِیون کہاݨی دا اُتھے ای بھۄگ پَے جاںدا!

کدے کدے اِہ سۄچ کے ہَیران وی ہۄئیِدَے کِہ کِنّے ہادسے ہن جۄ منُکھّ دے آس پاس ہُںدّے رہِںدّے ہن تے اُہ اِکّ ہتھّ دی وِتھّ اُتے ای بچِیا رہِںدّا ہَے۔ ناں سِرپھ بچِیا رہِںدّا ہَے بلکِہ ہادسِیاں وِچّ ہی اُمر دے اسّی نبّے سال کٹّ جاںدا ہَے۔ جِہڑے ہادسِیاں تۄں ڈردے اںدّرِیں وڑ بہِںدّے ہن کئی وار اُہ وی بہُتا چِر نہِیں جِئۄُںدے۔ جگت تماشا اُہی ویکھدے ہن جِہڑے ہادسِیاں تۄں نہِیں ڈردے۔

نِکّا ہُںدّا مَیں اُۄٹھ تۄں ڈِگݨۄں بچِیا ساں۔ پھِر وی بچپن وِچّ مَیں بہُتی سواری اُۄٹھ دی ہی کِیتی۔ گھۄڑے گھۄڑِییاں اُتے چڑھن دا مَینُۄں مَۄکا نہِیں مِلِیا۔ پَیںڈا مارن لئی پَیر سن٬ گڈّا سی تے بۄتا سی۔ کدے کدے کھیت وِچّ سُہاگے دا جھُۄٹا مِل جاںدا سی۔ مال چاردِیاں کٹّے کٹّی جاں مجھّ اُتے بَیٹھ جائیِدا سی۔ پر مَیں بھارت دے سابکا کیںدری مںتّری سُکھدیو سِںگھّ ڈھِیںڈسا واںگ مجھّ تۄں ڈِگّا کدے نہِیں۔ اُہنے تاں کھالا چڑھدی مجھّ تۄں ڈِگّ کے باںہ تُڑوا لئی سی جۄ وِںگّی بجھّ جاݨ کارن وذِیر بݨ جاݨ پِچھّۄں وی وِںگّی ہَے۔ دھِیان نال ویکھۄ تاں اجے وی دِس جاںدی ہَے۔ 1977 وِچّ جدۄں اُہ پںجّاب دا ٹراںسپۄرٹ مںتّری بݨِیا تاں مَیں اُہدے بارے آرٹِیکل لِکھِیا جِس دا سِرلیکھ سی-مجھّ دی سواری تۄں جھںڈّی والی کار تک۔

اُدۄں مَیں کِسے کمّ چںڈِّیگڑھ گِیا تے پشُۄ پالݨ وِبھاگ دے مںتّری جتھیدار دلِیپ سِںگھّ تلوںڈّی نُۄں مِلِیا۔ اُس نیں آپݨے ساتھی مںتّری سُکھدیو سِںگھّ ڈھِیںڈسا بارے میرا آرٹِیکل پڑھِیا ہۄئِیا سی۔ اُہ کہِݨ لگّا٬ “اُہ تاں مجھّ تۄں کاراں تک پہُںچّ گِیا۔ آہ مَینُۄں ویکھ لَے٬ کاراں تۄں مجھّاں `تے آئِیا پھِرداں!”

نِکّے ہُںدّے دا میرا منبھائُںدا شَۄک بۄتے اُتے چڑھن دا ہی سی۔ بۄتا مَیں بھجائُںدا وی بہُت ساں۔ آپݨے جاݨے ریل گڈّی بݨا دِںدّا ساں۔ ساڈے تِرکاں والے کھیت ملّہے دی ہدّ نال سن۔ اِکّ دِن اُتھۄں پٹھِّیاں دی چِلّی لدّ کے لِیائُݨی سی۔ مَیں تںگّڑ چُکِّیا تے بۄتے `تے سوار ہۄ گِیا۔ پِچھّۄں بگّڑاں دی بۄتی مگر لگّ گئی۔ مُکابلے لئی کُدرتی ڈھۄء ڈھُکّ گِیا۔ بۄتی دے من `چ پتا نہِیں کی آئی کِہ اُہ ساڈے بۄتے دی پُۄچھ اُتے دںدّی وڈھّ بَیٹھی۔ پھیر کی سی بۄتا اِئۄں نٹھِّیا جِویں راکٹ چھُٹّدَے۔ مَینُۄں سمبھّلݨا اَۄکھا ہۄ گِیا۔ آسے پاسے کݨکاں دی گۄڈی کردے کامے رمبّے چھڈّ کے اُٹھ کھڑھے ہۄئے تے رَۄلا پائُݨ لگّے٬ “بۄتے نُۄں رۄکۄ اۄئے٬ بۄتے نُۄں رۄکۄ۔” پر رۄکݨا کِیہنے سی؟ بۄتا تاں بمبُّۄکاٹ بݨِیا جاںدا سی۔ میرے آلے دُیالے دھرتی گھُمّ رہی سی٬ رُکھّ گھُمّ رہے سن تے لگدا سی جِویں بھُچال آ گِیا ہۄوے!

مَیں بُلِّٹ مۄٹرسائیِکل اُتے گھںٹّے دی سَۄ کِلۄمِیٹر تے کار اُتے سوا سَۄ کِلۄمِیٹر دی رفتار نال سفر کِیتا ہَے پر چیتا کراں تاں اُس بۄتے دی رفتار دِییاں کِیا باتاں! پُۄچھ دی پِیڑ دا وِنّہِیا بۄتا واورۄلا بݨِیا جاںدا سی تے مَیں کُہاںٹھ نال جۄک واںگ چمبّڑِیا ہۄئِیا ساں۔ تںگّڑ ڈِگّ پِیا سی٬ پگّ اُڈ گئی سی٬ جُۄڑا کھُلّہ گِیا سی پر اشکے میرے کِہ مَیں ڈِگِّیا نہِیں ساں۔ بۄتا کھیت جا کے رُکِیا۔ سِیال دی رُتّے وی بۄتے دے پِںڈّے تۄں مُڑھکے دِییاں تتِیرِییاں وگی جاںدِییاں سن تے میری کَۄڈی وی دھڑکی جاںدی سی۔ پھِر وی مَیں بۄتے اُتے چڑھن تۄں تۄبا نہِیں کِیتی تے اُدۄں تک بۄتے اُتے چڑھدا رِہا جدۄں تک بۄتا ساڈے گھر رِہا جاں مَیں پِںڈّ آپݨے گھر رِہا۔ جے کِسے نیں میرا ریکھا چِتّر لِکھݨا ہۄوے تاں اُہدا ڈھُکّواں سِرلیکھ ہۄ سکدَے-بۄتے دی سواری تۄں ہوائی جہاذ دی اُڈاری تک۔

ہُݨ تک مَیں سَیںکڑے ہذاراں کھیڈ مُکابلے ویکھے ہن۔ جے مَیں چیتے کراں کِہ سبھ تۄں پہِلاں کِہڑِییاں کھیڈاں ویکھِییاں تاں مَینُۄں بچپن `چ ویکھی باذی یاد آئُںدی ہَے۔ مَیں اُدۄں چھے کُ سالاں دا ساں۔ ساڈے پِںڈّۄں مُسلماناں دا اجے اُجاڑا نہِیں سی ہۄئِیا۔ کۄٹھے اُتے اسِیں فاتاں گھُمِیاری کۄل بَیٹھے ساں۔ لگّدَے اُہدا اسلی ناں فاتما ہۄویگا جۄ گھس کے فاتاں رہِ گِیا ہۄویگا۔ اَین اُویں جِویں لارڈ دا لاٹ تے مَیڈم دا میم رہِ گِیا ہَے۔

جِتھے ہُݨ ساڈے اگواڑ دی دھرمشالا ہَے اُتھے اُدۄں کھُلہی تھاں ہُںدّی سی۔ اسِیں اُتھے گُلّی ڈںڈّا تے کھِدّۄ کھُۄںڈی کھیڈِیا کردے ساں۔ آلے دُیالے کۄٹھے سن۔ اسِیں آپݨے باہرلے گھر دے کۄٹھے اُتے بَیٹھے ساں۔ ساہمݨے باذِیگر ڈںڈّ ٹپُۄسِییاں لا کے جُسّے گرماء رہے سن۔ اُنہاں دِییاں مالشاں کِیتِییاں ہۄئیِیاں سن تے بھکھے ہۄئے پِںڈّے دھُپّ وِچّ لِشکاں مار رہے سن۔ ڈھۄل وجّ رِہا سی۔ بُڑھِییاں تھالِییاں تے پراتاں وِچّ داݨے٬ گُڑ تے گھِئۄ لئی آئُںدِییاں سن تے وِچھائے ہۄئے دۄڑے اُتے ڈھیری کر کے بنیرِیاں اُتے بَیٹھی جاںدِییاں سن۔ کۄل ای اِکّ پِپّل سی جِس دے پتّے ہِلّ رہے سن تے پںچھّی اُڈارِییاں مار رہے سن۔ دِن ڈھلے دی کۄسی کۄسی دھُپّ سی۔ اسِیں خُشی `چ اُںج ای چامبھلے ہۄئے ساں تے کِلکارِییاں مار رہے ساں۔

ویکھدے ویکھدے باذِیگر پُٹھِّییاں سِدھِّییاں چھالاں دے کرتب وِکھائُݨ لگّے۔ پھِر اُنہاں نیں دَۄڑ کے ڈھیری تۄں چھالاں لائُݨِییاں شُرُۄ کِیتِییاں۔ ڈھیری دے اگّے شتِیر ورگی پٹڑی گڈّی ہۄئی سی۔ باذِیگر دَۄڑ کے آئُںدے٬ پٹڑی دے سِرے اُتے پَیر ماردے تے پٹڑی لِف کے لفارا دِںدّی۔ اُتھۄں اُہ ہۄر اُچے بُڑھکدے تے پَۄڑی اُتے بنّہے مںجّے اُتۄں دی گھُکوِیں چھال لائُںدے۔ سانُۄں نِکّے نِیاݨِیاں نُۄں پھڑ کے رکھِّیا ہۄئِیا سی متاں اسِیں وی باذِیگراں دی رِیسے بنیرِیاں تۄں چھالاں مار بہِیئے!

ڈھۄل وجّی جاںدا سی٬ باذی پئی جاںدی سی تے لۄک بلّے بلّے کری جاںدے سن کِہ سُۄلی دی چھال لائُݨ دی تِیاری ہۄ گئی۔ ساڈے نیڑے ہی پَۄڑِییاں جۄڑ کے بہُت اُچّا منہا جِہا تِیار کِیتا گِیا سی۔ اُہدے اُتے پٹڑا بنّہِیا ہۄئِیا سی جِس دے اِکّ پاسے رںگّ برںگِّییاں چُنِّییاں والا جھںڈّا لہِراء رِہا سی۔ لۄک ٹِکٹِکی لائی پٹڑے ولّ ویکھ رہے سن۔

اِک باذِیگر جِیہنُۄں لائِلپُرِییا ناگ کہِںدّے سن پَۄڑی اُتے چڑھن لگّا۔ اُپر پٹڑے اُتے کھڑھ کے اُس نیں نںگّی تلوار چُکّی۔ اُہدے سِرِیاں `تے مِٹّی دے تیل نال بھِجِّییاں لِیراں لپیٹِییاں ہۄئیِیاں سن۔ اُس نیں سِیکھ گھسا کے لِیراں نُۄں اگّ لا لئی۔ لِیراں `چۄں اگّ دِییاں لال لپٹاں اُٹھِییاں۔ اُہ نںگّی تلوار دںدّاں `چ پھڑ کے تے اکھّاں مُںدّ کے آپݨے گُرُۄ پِیر نُۄں دھِیائُݨ لگّا۔ ہیٹھۄں کِسے دی رُدنمئی آواذ آئی-چلۄ سہیلِیئۄ ویکھݨ چلِّیئے جِتھے آشک سُۄلی چڑھدے …۔

اُسے ویلے لۄکاں نیں رَۄلا پا دِتّا۔ چار چُپھیرِئۄں آواذاں اُٹھِییاں بئی جُیان نُۄں سُۄلی دی چھال لائُݨۄں بچائۄ۔ کِسے نیں کڑا کَیںٹھا اِنام دے کے باذِیگر نُۄں سُۄلی دی چھال لائُݨ تۄں پہِلاں ہی بھُںجّے اُتار لِیا۔ ساڈا نِیاݨِیاں دا سارا سُیاد مارِیا گِیا۔ پر بائد `چ پتا لگّا٬ اُدۄں کۄئی وی پِںڈّ نہِیں سی چاہُںدّا کِہ کۄئی باذِیگر سُۄلی دی چھال لائُںدِیاں ڈِگّ پوے تے اپاہج ہۄ کے پِںڈّ نُۄں سراپ دیوے۔

نِکّے ہُںدِّیاں مَینُۄں پِںڈّۄں باہر جاݨ دے بڑے گھٹّ مَۄکے مِلے سن۔ ساڈا جدّی پُشتی کِتّا کھیتِیباڑی سی۔ کھیتِیباڑی کرن والِیاں دا آئُݨ جاݨ ودھ تۄں ودھ گھر تۄں کھیتاں تک سی۔ سال مگرۄں جدۄں پۄہ سُدی ستّوِیں دا گُرپُرب آئُںدا تاں تِنّ پِںڈّ رل کے نگر کِیرتن کردے۔ اُدۄں نگر کِیرتن نُۄں جلُۄس کڈھّݨا کہِںدّے سن۔

اُدۄں سانُۄں نال لگّدے پِںڈّ رامے تے مِینِییاں جاݨ دا مَۄکا مِل جاںدا۔ راہ وِچّ مِراسِییاں دے مُںڈّے شبد گائُںدے جاںدے تے اسِیں ملہِیاں دے بیراں نال کھِیسے بھر لَیںدے۔ رامُۄوالِیئے کوِیشر کرنَیل سِںگھّ ’پارس‘ دا جتھا نگر کِیرتن دے پڑاواں اُتے کوِیشری کردا۔ اُہ باہاں کڈھّ کے گائُںدے-پٹنے `چ چڑھِیا سچّ دا چںدّرما آشک آذادی دا …۔ کوِیشر رݨجِیت سِںگھّ سِدھّواں والے دی آواذ ٹلّی واںگ ٹݨکدی۔

کوِیشری سُݨدِیاں میرے من `چ ترںگّ اُٹھدی کِہ مَیں وی وڈّا ہۄ کے کوِیشر بݨاںگا۔ جدۄں ماسٹراں نُۄں ساپھ سُتھرے کپڑے پائی کُرسِییاں اُتے بَیٹھے ویکھدا تاں من `چ ماسٹر بݨن دی رِیجھ جاگدی۔ چاہ تے لسّی دے جھگڑے دا چِٹھّا پڑھِیا تاں من نیں آکھِیا٬ آپاں وی وڈّے ہۄ کے چِٹھّے جۄڑاںگے۔ مَینُۄں اِہ تُکبںدّی بڑی پسںدّ سی جۄ اجے تک نہِیں بھُلّی:

-جِس ویلے چُلّہے `تے پتِیلا چمکدا

گۄدی والا جُیاک تھلّے نُۄں لمکدا

اِک جُیاک آںودا مگر رُڑھدا

مارِییاں چپیڑاں اُہ پِچھّے نی مُڑدا

مجال کی اُہ ویلا کدے جاوے اُکّ نی

چکّ دیواں دیہی دے تمام دُکھّ نی

مَینُۄں پِیںدے لاٹ اتے لپھٹَیݨ نی

مَیں تاں پِیݨ سار کر دِیاں چنَیݨ نی

املی منائُںدے نِتّ میری سُکھّ نی

چکّ دیواں دیہی دے تمام دُکھّ نی

لسّی نیں تاں مارِیا کھِچّ کے لپھیڑا جی

ڈِگّ-پی دھڑکّ چاہ تاں کھا کے گیڑا جی

چاہ نیں دۄ کُ اُچّی اُچّی چاںگاں مارِییاں

املِییاں دے ہتھِّیں چھوہِییاں شِںگّارِییاں

جِنّا چِر چاہ دے امل چڑھے سی

اۄنا چِر املی بہُت لڑے سی

جِس ویلے چاہ دے امل ٹُٹّگے

وِچۄں دۄ کُ املی الگّ اُٹھّگے

سچّی گلّ آکھی سِںگھّ گُردِتّ جی

لسّی والے وِیرن گئے نیں جِتّ جی

اِہ چِٹھّا مَینُۄں تکھتُۄپُرے دے میلے `چۄں چُرائے چِٹھِّیاں وِچۄں مِلِیا سی۔ تکھتُۄپُرا ساڈے پِںڈّۄں دس باراں کِلۄمِیٹر ہَے۔ اُدۄں اسِیں پںجّ کۄہ کِہا کردے ساں۔ اُتھے آئے سال ماگھی دا میلا بھردا تے بڑِییاں رَۄݨکاں لگّدِییاں۔ میلی گیلی آپݨِییاں پگّاں رںگّائُںدے تے ماوے لُیائُںدے۔ تلے جاںدے پکَۄڑِیاں دِییاں سلُۄݨِییاں مہِکاں چںڈّۄلاں تے چکرچُۄںڈِیاں تک کھِلر جاںدِییاں۔ پۄنے گنّے ویچݨ والے اڈّ ہۄکے دِںدّے۔ دھُۄڑاں اُڈدِییاں٬ گھۄڑِییاں ہِݨکدِییاں تے بۄتے بُکّدے۔ کئی بۄتے مستی `چ آئے مگھّے کڈھّدے۔ مَینُۄں بۄتے دے سوار نُۄں بۄتے ویکھݨے چںگّے لگّدے۔ جِیء کردا اُتھے وی بۄتے دی سواری کراں۔
اُدۄں اسِیں پَیدل ہی میلا ویکھݨ چلے جاںدے ساں۔ ہرِییاں کچار کݨکاں وِچّ دی ڈںڈِّیئۄ-ڈںڈّی پئے ہسّدے کھیڈدے وگے تُرے جاںدے۔ لامبھ چامبھ سرہواں دے پِیلے پھُلّ کھِڑے ہُںدّے۔ ساڈے کھِیسِیاں وِچّ بھان چھݨکدی تے نال ہاسے وی چھݨکدے جاںدے۔ بچپن دا اُہ میلا وڈّے ہُںدِّیاں دا ڈِذنِیلَیںڈ ہی تاں سی۔ اُتھے اسِیں چںڈّۄلاں جھُۄٹدے٬ جلیبِییاں کھاںدے تے ٹُۄرنامَیںٹ ویکھدے۔ داء لا کے چِٹھّے وی چُکّ چُرا لَیںدے تے پھیر دِیوے دی لۄء وِچّ گھر دِیاں تۄں چۄری پڑھدے۔
مَینُۄں بچپن دے تۄرے پھیرے نیں تِنّ آدتاں پائیِیاں۔ پہِلی آدت پَیدل چلّݨ دی پئی جۄ ہالاں تک برکرار ہَے۔ اجّ وی میرے لئی چار پںجّ کِلۄمِیٹر تُرنا لتّاں ہِلائُݨ سمان ہَے۔ کدے کدے میری سَیر ستّ اٹھّ کِلۄمِیٹر تک وی چلی جاںدی ہَے۔ پںجّ چھے کِلۄمِیٹر تُرے بِناں تاں مَینُۄں نِیںد ہی نہِیں آئُںدی۔ دُۄجی آدت چِٹھِّیاں تۄں پُستکاں پڑھن دی پئی تے تِیجی میلے ویکھݨ دا شَۄںکی بݨ گِیا۔ اِنہاں تِنّاں آدتاں نیں ہی مَینُۄں ہالے تک ترۄتاذا رکھِّیا ہۄئِئَے۔ جِیہنے دُنِییاں دا میلا ویکھݨا ہۄوے اُہ ہۄر کُجھّ کرے جاں ناں کرے پر تۄرا پھیرا ذرُۄر رکھّے۔
تۄرے پھیرے وِچّ ہی جِیون دا چاء ہَے٬ کھیڑا ہَے تے انںدّ ہَے۔ کُجھّ ویکھݨ دی اِچھّا تے کُجھّ ماݨن دی رِیجھ ہمیشاں بݨی رہِݨی چاہِیدی ہَے۔ اِچھّا مُکّ جاوے تاں جِیون دے آہر ای مُکّ جاںدے نیں۔ رِیجھاں مر جاݨ تاں کلپنا وی کُملاء جاںدی اے۔ بںدّا اِچھّاواں تے کامناواں دے سِر `تے ہی پِیڑھی در پِیڑھی جِیںدا آ رِہَے۔ کُجھّ کرن دی تے کُجھّ ماݨن دی ترںگّ اتے اِس ترںگّ نُۄں پُۄری کرن لئی آہرے لگّے رہِݨا ای ذِںدّگی ہَے۔
اِک گلّ ہۄر وی ہَے۔ دھرتی٬ چںدّ٬ سُۄرج تے تارے سبھ ہرکت وِچّ ہن۔ پںکھّیرُۄ بِناں متلب ای اُڈارِییاں نہِیں بھری جاںدے۔ ہِیرے ہِرن بھلا کاہدے لئی چُںگِّییاں بھردے ہن؟ مچھِّییاں پاݨی وِچّ کِئۄں تردِییاں تے کلۄلاں کردِییاں ہن؟ درِیا وگدے رہِݨ نال ای ترۄتاذا نیں۔ کھڑھے پاݨی مُشک مارن لگّ پَیںدے نیں۔ گھُرنِیاں `چ بَیٹھے تاں شیر بگھیلے وی شِکار ناں مار سکݨ تے بھُکھّے مر جاݨ۔
ہواواں رُمکدِییاں رہِںدِّییاں ہن اتے دھُپّاں چڑھدِییاں تے لہِںدِّییاں ہن۔ بْرہِمںڈّ دا ناد سدا وجّدا رہِںدّا ہَے۔ اِہۄ تاں جِیون دا بھیت ہَے۔ ہرکت وِچّ ہی ذِںدّگی ہَے۔ کُدرت دا شُکر ہَے کِہ ہالاں ہرکت وِچّ ہاں تے گھُمّ پھِر کے دُنِییاں ویکھ رِہاں۔