مُکّیباذ مُہمّد الی انیکاں پکھّاں تۄں الۄکار وِئکتی ہَے۔ اُس بارے وِستھار نال دسّݨا دِلچسپی تۄں کھالی نہِیں ہۄویگا۔ اُس نیں دھرم بدلِیا٬ کۄچ بدلے٬ ناں بدلِیا٬ شَۄک بدلے تے اِتھۄں کِہ پتنِییاں بدل کے چار وِیاہ کِیتے۔ اُہ وِیہ ورہے مُکّیباذی دے اکھاڑِیاں دا شِںگّار رِہا تے اُہدی کھیڈ کمائی کرۄڑاں ڈالراں تک اپڑی۔ اُہنے وِشو پدھّر دے درجناں بھیڑ بھِڑے٬ تِنّ وار مُکّیباذی دا وِشو خِتاب جِتِّیا٬ تِنّ پتنِییاں نُۄں تلاک دِتّے تے اٹھّ بچِّیاں دا باپ بݨِیاں۔ اُس دی اِکّ دھی لَیلا نیں مُکّیباذی وِچّ وِشو پدھّر `تے نامݨا کھٹِّیا۔ چُتالی سالاں دی اُمر وِچّ اُہنے اٹھائی سالاں دی یۄلںڈّا نال چَۄتھا وِیاہ کروائِیا سی۔ پِچھلے کئی سالاں تۄں اُہ پارکِنسن دی نامُراد بِماری دا شِکار ہَے تے اِس بِماری نال اُہدی مُکّیباذی جاری ہَے۔

مُہمّد الی ورگے ورلڈ چَیمپِیئن دِییاں گلّاں تاں مُکّݨ والِییاں نہِیں پھِر وی کُجھّ گلّاں اجِہِییاں ہن جۄ وار وار کرن نُۄں دِل کردا ہَے۔ کُجھّ سال پہِلاں اُہ بھارت وی گِیا سی تے بھارتی لۄکاں نیں اُہدا وِشال پدھّر `تے سواگت کِیتا سی۔ اُس سمیں اُہدے نال اُہدی تِیجی پتنی وَیرۄنِکا وی گئی سی جۄ ساڑھی لا کے دِلّی وِچّ گھُمّی سی۔ مَیں مُہمّد الی بارے لِکھِیا سی:

-مُہمّد الی بارے لِکھݨا لپھذاں نال گھُلݨا ہَے۔ اُہ ورہِیاں بدھّی دُنِییاں دا سبھ تۄں تکڑا مُکّیباذ کِہا جاںدا رِہا۔ کِںگّ مارٹن لُۄتھر نیں اُس نُۄں کالے لۄکاں دا مسِیہا تے مہان گھُلاٹِییا کہِ کے وڈِیائِیا سی۔ کئی سال اُہ کالا کسِںگّر بݨن دے سُپھنے لَیںدا رِہا۔ اُہدے اِکّ اِک بھیڑ دی کِیمت کرۄڑاں رُپِیاں تک پُجّدی رہی۔ اُہدے بارے سَیںکڑے کلماں نیں لکھّاں لفذ لِکھے تے مُہمّد الی دے ناں دِییاں ہذاراں سُرخِییاں لگِّییاں۔ جدۄں اُہدا مُکّیباذی دا مُکابلا ہُںدّا سی تاں اِکّ ارب تۄں ودھّ اکھّاں ٹی.وی.دے پردِیاں `تے اُہدا مُکابلا ویکھدِییاں سن۔ ساری دُنِییاں `چ مُہمّد الی-مُہمّد الی ہۄئی پئی سی۔

کُجھ سال پہِلاں خبراں نِکلِییاں سن کِہ مُہمّد الی نُۄں کۄئی گُجھّی بِماری وِچے وِچّ کھا رہی ہَے۔ اُہدے ہتھّ کمبّدے ہن تے آواذ بہِ گئی ہَے۔ لۄک سمجھدے سن کِہ سِر `چ کھادھے سَیںکڑے ہذاراں مُکِّیاں دا شائِد کۄئی وِگاڑ ہۄوے۔ ڈاکٹراں نیں اُس دی بِماری دا ناں پارکِنسن سائیِنڈرۄم دسِّیا۔ پر ڈا.راجکۄ مَیڈنِیکا نیں بِماری لبھّی کِہ کِسے ذہِرِیلی دوائی دا لہُۄ `چ رچِیا بھَیڑا پْربھاو سی۔ چھے اٹھّ ہفتِیاں بائد اُس دے لہُۄ دی سپھائی کِیتی جاݨ لگّی جِس اُتے پںجّ چھے گھںٹِّیاں دا وکت لگّݨ لگّا۔

مُہمّد الی نُۄں اِکّ ہۄر بھَیڑی آدت سی آئیِس کرِیم کھاݨ دی۔ اِہ وی اِکّ ترہاں بِماری ہی سی۔ اِس چںدّری باݨ نال سرِیرک بھار بُری ترہاں ودھّدا سی۔ پر اُس دی چَۄتھی پتنی نیں بڑی سُۄجھ بُۄجھ نال اُہدی کھُراک بںدھّیج وِچّ لِیاںدی تے اُس نیں آپݨا بھار 245 پَۄںڈ `تے ٹِکاء لِیا۔ پہِلاں تاں اُہ تِنّ سَۄ پَۄںڈ دے نیڑے پہُںچّ گِیا سی۔ جدۄں اُہ سرگرم مُکّیباذ سی تاں اُہدا بھار 220 پَۄںڈ ہُںدّا سی۔ اُہدی اجۄکی پتنی جِس دا نِکّا ناں لۄنی ہَے منۄوِگِیان دی گرَیجُۄئیٹ تے اَیمّ.بی.اے.دا ڈِپلۄما پاس ہَے۔ اُہ مُہمّد الی دے نگر لُۄئیِسوِلے دی ہی جمّپل ہَے تے بچپن تۄں مُہمّد الی نُۄں پِیار کردی سی۔ پر سںگّائۄُ ہۄݨ کرکے آپݨے پِیار دا اِذہار ناں کر سکی۔ جدۄں اُس نُۄں پتا لگّا کِہ مُہمّد الی دا آپݨی تِیجی پتنی ویرۄنِکا نال تلاک ہۄ گِیا تاں اُس نیں شادی لئی آپݨے آپ نُۄں پیش کِیتا۔ لۄکاں نیں کِہا کِہ نِبھݨی اِہناں دی وی نہِیں پر اُہ نِبھدی گئی تے نِبھ رہی ہَے۔

مُہمّد الی دا جماںدرُۄ ناں کَیسِیئس کلے سی۔ اُہدا جنم امرِیکا وِچّ لُۄئیِسوِلے دے ہسپتال `چ 17 جنوری 1942 نُۄں شام دے 6.35 وجے ہۄئِیا سی۔ لُۄئیِسوِلے دی شراب٬ تمبّاکُۄ تے گھۄڑے مشہُۄر ہن۔ کَیسِیئس کلے ماپِیاں دا پہِلا بچّا سی تے اُہدے ماپِیاں وِچّ دۄگلِییاں نسلاں دا لہُۄ سی۔ تِنّ سال دی اُمر وِچّ اُہ پںجّاں سالاں دا لگّدا سی جِس کرکے اُہدی ماں نُۄں بسّ گڈّی `چ اُہدی ٹِکٹ کٹائُݨی پَیںدی سی۔ اُہ تِنّاں چہُں بچِّیاں جِنّی کھُراک کھاںدا سی۔ اِکّ وار ماں دی گۄد وِچّ دُدھّ چُںگھّدے نیں ماں دے اجِہا گھسُنّ مارِیا کِہ اُہدا دںدّ ہِلا دِتّا جۄ بائد وِچّ کڈھائُݨا پِیا۔ گی گی اُہدے پہِلے بۄل سن جِنہاں دے ارتھ بائد وِچّ کِسے نیں گۄلڈن گلوّذ کڈھّے تے کِسے نیں گِپھٹ آف گاڈ۔

اُہ درمِیانے پدھّر دا وِدِیارتھی سی۔ پر آم کِہا کردا سی٬ “مَیں اِکّ دِن مہان بݨاںگا!” چڑھدی اُمرے ہی اُہ آپݨا ناں ریڈِیئۄ تۄں سُݨنا چاہُںدّا سی۔ چھپِیا ویکھݨا چاہُںدّا سی٬ اُگھڑواں تے لِشکواں-کَیسِیئس کلے۔ رۄم دِییاں اۄلمپِّک کھیڈاں دے ٹرئِلاں لئی اُہنُۄں سانپھراںسِسکۄ سدِّیا گِیا پر اُہ ہوائی جہاذ `تے چڑھنۄں ڈردا سی۔ اُہدے کۄچ جۄء مارٹِن نیں اُس نُۄں جہاذ اُتے چڑھن لئی مسِیں منائِیا۔ سانپھراںسِسکۄ وِچّ اُہ ٹرائِلاں `چ سپھل رِہا تاں اُس نیں ہوائی ٹِکٹ ہوا `چ چلا ماری تے ریل گڈّی اُتے چڑھ کے لُۄئیِسوِلے مُڑِیا۔ ستاراں سال دی اُمر `چ رۄم دِییاں اۄلمپِّک کھیڈاں `چۄں اُس نیں سۄنے دا تمغا جِتِّیا تاں اُہدی دھنّ دھنّ ہۄ گئی۔ یُۄرپ دِییاں گۄرِییاں کُڑِییاں نیں ساںولے کلے دے چُمّݨ لئے تے اُہدا ناں مُکّیباذی دے چڑھدے سُۄرج وجۄں دھُمّ گِیا۔

سکُۄل دی پڑھائی ختم کر کے اُس نیں کُجھّ تھۄڑھ چِرِییاں نَۄکرِییاں وی کِیتِییاں سن۔ اِکّ لائِبْریری وِچّ پھرنِیچر ساف کردِیاں اُس نُۄں اِکّ میذ اُتے ہی نِیںد آ گئی سی۔ ادارے دی اِکّ سیوکا آ کے جگائِیا سی۔ ہُݨ اُس میذ اُتے پلیٹ لگّی ہۄئی ہَے-اِتھے کَیسِیئس کلے سُتّا سی!

مُہمّد الی دے پَیراں وِچّ تیذی سی تے مُکّے وِچّ ودان دی سٹّ۔ اُہ تِتلی واںگ مںڈّرائُںدا تے مکھّی واںگ ڈںگّ ماردا سی۔ اُہ بڑبۄلا وی بہُت سی جِس کرکے اُس نُۄں لُۄئیِسوِلے دا “لِپّ” کِہا جاںدا سی۔ اُہدا پہِلا پْرۄپھَیشنل مُکابلا اِںگلَیںڈ دے ہَینری کُۄپر نال ہۄئِیا سی۔ کُۄپر نُۄں ہرا کے اُہ وِشو چَیمپِیئن سۄنی لِسٹن نال لڑن لئی چَیلںجّ کرن لگّا۔ سۄنی لِسٹن پچّی بھَیݨ بھائیِیاں `چ سبھ تۄں چھۄٹا سی جِویں اُڈݨ پری وِلما رُڈۄلپھ اُنّی بھَیݨ بھراواں `چ نِکّی سی۔ بچپن وِچّ اُس نُۄں پۄلِیئۄ دا رۄگ لگّ گِیا سی۔ ہَیرانی ہَے کِہ ایڈے وڈّے ٹبّراں وِچّ اِہ بچّے کِویں پلدے رہے تے ورلڈ چَیمپِیئن بݨدے رہے۔

سۄنی لِسٹن نِکّا ہُںدّا ای ماڑ دھاڑ کرن لگّ پِیا سی تے جیلہ چلا گِیا سی۔ جیلہ وِچّ ہی اُس نیں مُکّیباذی سِکھّی سی۔ 25 پھروری 1964 نُۄں کَیسِیئس کلے نیں سۄنی لِسٹن نُۄں ہرا کے وِشو گُرج جِتّی تے مہان مُکّیباذ اکھوائِیا۔ اُس تۄں دۄ ہفتے پِچھّۄں اُہ اِسلام دھرم دے پْربھاو ہیٹھ آ گِیا تے مُسلمان سج گِیا۔ اُس دا نواں ناں مُہمّد الی رکھِّیا گِیا۔ اِسلام جگت نیں پھِر اُس دا رجّ کے پْرچار کِیتا۔ مِسر دے راشٹرپتی ناسر ورگے کَیرۄ دے ہوائی اڈّے اُتے اُہدی اُڈِیک کردے رہے۔ مُسلم بھائیِچارا ہُبّ کے کہِںدّا کِہ الی ساڈا اںگّ ساک ہَے۔

مُسلمان بݨ کے مُہمّد الی نیں سۄںجی نال شادی کر لئی۔ سۄںجی نُۄں مُسلمانی رہُ رِیتاں پسںدّ نہِیں سن۔ اُہ لںڈّے کپڑے پہِندی٬ ادھّنںگّی وِچردی تے نچّݨ گائُݨ `چ دِلچسپی رکھّدی سی۔ کُجھّ مہِینِیاں پِچھّۄں ہی اُنہاں دا تلاک ہۄ گِیا۔ مُہمّد الی نیں ادالت وِچّ کِہا٬ “ججّ ساہب٬ اِہدے کپڑے ویکھۄ۔ اِنہاں `چ اِہدا نںگّیج دِیںہدَے۔ اِہ میرے دھرم دے انُکُۄل نہِیں۔ میرا اِہتۄں کھہِڑا چھُڈائۄ۔”

ججّ نیں تلاک منذُۄر کر دِتّا تے سۄںجی لئی دس سال تک دا کھرچا بنّہ دِتّا۔ سۄںجی نیں آپݨِییاں سہیلِییاں نُۄں کِہا٬ “الی اںتّ ویلے یاد کریگا کِہ اُہدا سبھ تۄں تکڑا مُکابلا اُہدی پہِلی پتنی نال سی۔ اُہنُۄں ہۄر کۄئی ڈھاہ سکے جاں ناں پر مَیں اُس نُۄں ڈھاہ لِیا ہَے۔ اُہ وی کی یاد رکھّیگا کِہ کِسے نال واہ پِیا سی۔” کھرچا بنّہوا کے اُہ کلبّ وِچّ چلی گئی تے منچاہے مُںڈِّیاں نال نچّݨ گائُݨ لگّی۔

اُدھر وِیتنام دی جںگّ چھِڑی ہۄئی سی۔ امرِیکا دے کانُۄن انُسار مُہمّد الی نُۄں وی کُجھّ سمیں لئی جںگّ `چ بھیجݨ دا ہُکم ہۄئِیا تاں اُہنے جںگّ وِچّ جاݨ تۄں اِنکار کر دِتّا۔ اُس نیں کِہا٬ “مَیں بںدُّۄک نہِیں پھڑنی۔” بہُت سارے لۄکاں نیں اُہدے اِنکار دی ہمائِت کِیتی۔ کئیِیاں نیں اُہنُۄں کانُۄن تۄڑن والا کِہا۔ اُہدے وِرُدھّ مُکدّما چلِّیا تے ادالت نیں اُس نُۄں پںجّ سال دی کَید سُݨائی تے دس ہذار ڈالر جُرمانا کِیتا۔ اِس سذا نیں سِکھر دی جُیانی وِچّ الی نُۄں پںجّ سال باکسِںگّ دے رِںگّ تۄں مہِرُۄم رکھِّیا۔

اُہ رِہاء ہۄئِیا تاں اُس نیں پھِر مُکّیباذی شُرُۄ کر لئی۔ اُس نیں آلمی چَیمپِیئن جۄء پھریذِیئر نُۄں ہرا کے دُبارا وِشو تاج جِتّ لِیا۔ تِیجی وار اُہنے جارج پھۄرمَین نُۄں ہرا کے وِشو گُرج جِتّی۔ اُدۄں تک اُہی اِکۄ اِکّ مُکّیباذ سی جِس نیں تِنّ وار مُکّیباذی دی وِشو چَیمپِیئنشِپ جِتّی۔ وِشیش گلّ اِہ سی کِہ اُہ تِنّے وار وِشو گُرج کھُہائُݨ پِچھّۄں جِتّدا رِہا سی۔ آخر لِئۄن سپِںکّس نیں جُۄن 1977 وِچّ اُہنُۄں ہرا کے مُکّیباذی تۄں رِٹائِر ہۄݨ لئی مجبُۄر کِیتا۔

مُہمّد الی نیں مُکّیباذی دے نالۄ نال ماڑی مۄٹی شائِری وی کِیتی تے اِسلام بارے لَیکچر وی کِیتے۔ 1980 وِچّ ماسکۄ دِییاں اۄلمپِّک کھیڈاں دے بائیِکاٹ لئی امرِیکا سرکار نیں اُہنُۄں آپݨا بُلارا بݨا کے اپھرِیکا دے مُسلمانی مُلکاں وِچّ بھیجِیا پر اُہ آپݨے مِشن وِچّ پھیلہ ہۄئِیا۔ اُہ اِسلام دے پْرچار لئی پڑھن سمگّری اُتے آپݨے دسخت کر کے لۄکاں `چ وںڈّدا رِہا۔ اُس نیں آپݨے چاہُݨ والِیاں وِچّ اِسلامِک نِشانِییاں وی وںڈِّییاں۔ اُہ آپݨے گۄل بھرویں چِہرے٬ گمبھِّیر مُدرا تے دھِیمی آواذ وِچّ الّا نُۄں یاد کردا رِہا۔

سرگرم مُکّیباذی تۄں رِٹائِر ہۄݨ پِچھّۄں اُس نُۄں اِکّ وار مُڑ مُکّیباذی دا پھتُۄر کُدّ پِیا سی۔ اُس نیں مشہُۄر مُکّیباذ لَیری ہۄمذ نُۄں للکار دِتّا سی۔ دۄ اکتُۄبر 1980 دی رات نُۄں وِشو چَیمپِیئن لَیری ہۄمذ نیں مُہمّد الی اُتے اُہ مُکِّیاں دی بُچھاڑ کِیتی کِہ الی تے اسلۄں آئُسان مارے گئے۔ اُہدے تَۄر اُڈّے رہے۔ کیول ستّویں گیڑ `چ الی نیں کُجھّ جَۄہر وِکھائے پر پہِلاں والی گلّ ناں بݨی۔ اگلے تِنّ گیڑاں `چ لَیری ہۄمذ نیں مُہمّد الی دا ملِییامیٹ کر دِتّا۔ دسویں گیڑ پِچھّۄں اُہ دم لَیݨ بَیٹھا تے گِیارویں گیڑ لئی اُٹھّ ناں سکِیا۔ اِںج اِتِہاس دے سبھ تۄں تکڑے مُکّیباذ دی ہار ناک آئۄُٹ دی نمۄشی نال ہۄئی جۄ کِسے دے خاب کھِیال وِچّ وی نہِیں سی۔

ویکھݨ والے دسّدے سن کِہ ہار جاݨ پِچھّۄں اُہ کئی مِںٹّ سٹُۄل تۄں اُٹھّ نہِیں سی سکِیا۔ اُہدا چِہرا لتھّ گِیا سی تے بھوںتّرِییاں نذراں اِںج سن جِویں کِسے ڈرائُݨے سُپھنے `چۄں جاگِیا ہۄوے۔ پر اگلے دِن اُہنے پھِر بڑھک ماری جِویں کِہ اُہ ہارن پِچھّۄں ہمیشاں مارِیا کردا سی٬ “مُہمّد الی نُۄں مُکّ گِیا ناں سمجھۄ۔ مَیں اِکّ وار پھِر اکھاڑے `چ اُتّراںگا تے سابت کر دِیاںگا کِہ الی سچّمُچّ مہان ہَے!”

پر اِہ سِرف بڑھک ہی سی۔ اُہدی مُکّیباذی دے دِن مُکّ چُکّے سن پر بڑھکاں نہِیں سن مُکِّییاں۔ اُہ پارکِنسن دا مرِیذ بݨ گِیا سی تے ہر ویلے کمبّدے رہِݨا اُہدے بھاگ بݨ گئے سن۔ 1996 وِچّ اٹلاںٹا دِییاں اۄلمپِّک کھیڈاں سمیں اُس نیں کمبّدے ہتھّاں نال کھیڈاں دی جۄت جگائی سی تے اُہدے درشن کُل دُنِییاں نیں اِکّ وار پھِر کِیتے سن۔ پر اُہ پہِلاں والا مُہمّد الی نہِیں سی لگّدا۔ ہُݨ وی اُہ پارکِنسن دی بِماری نال جُۄجھ رِہَے تے کۄئی پتا نہِیں اُمر دی ڈۄر کدۄں ٹُٹّ جاوے۔ سادھُۄ دِیا سِںگھّ نیں آپݨے چِٹھّے ذِںدّگی بِلاس وِچّ سچّ ہی کِہا ہَے-آخر اُمر دی ڈۄر نیں ٹُٹّ جاݨا گُڈّی جگّ `تے سدا ناں چڑھی رہِݨی۔