ساڈے پِںڈّ اُدۄں چار جماتاں دا پْرائِمری سکُۄل ہی سی۔ ہُݨ باراں جماتاں دا ہۄ گِئَے۔ چکر دے مُںڈِّیاں نُۄں پںجّوِیں `چ ڈی.بی.ہائی سکُۄل ملّہے پڑھن جاݨا پَیںدا سی۔ اُدۄں اٹھّاں دساں پِںڈّاں وِچّ اِکۄ ہائی سکُۄل ہُںدّا سی۔ ملّہے دے ہائی سکُۄل وِچّ چکر٬ لکھّا٬ ماݨُۄںکے٬ دیہڑکے٬ ڈلّا٬ رسُۄلپُر٬ ملّییاݨے تے لۄپۄں دے وِدِیارتھی وی پڑھدے سن۔ اِکّا دُکّا دَۄدھر٬ مِینِییاں٬ کُسّے تے رامے تۄں وی آ لگّدے سن۔ اُںج اِلاکے وِچّ کمالپُرا٬ بُٹّر٬ چُۄہڑچکّ تے پتّۄ ہِیرا سِںگھّ دے ہائی سکُۄل ودھیرے مشہُۄر سن۔ پتّۄ دے سکُۄل وِچّ تاں ہۄسٹل وی سی جِس نُۄں بۄرڈِںگّ کِہا جاںدا سی۔ بۄرڈِںگّ وِچّ دُۄر دُراڈے دے وِدِیارتھی وی آ رہِںدّے۔ اُدۄں ہائی سکُۄل وِچّ پڑھنا ہی کالج جاݨ دے سمان سی۔
مَیں 1950 وِچّ ملّہے پڑھن لگّا۔ پںجّوِیں تۄں دسوِیں تک ساڈے پِںڈّ دے پںجّاہ سٹھّ مُںڈّے ملّہے پڑھدے سن پر لڑکی کۄئی نہِیں سی۔ پِںڈّ دِییاں کُڑِییاں دی پڑھائی چَۄتھی جمات مگرۄں مُکّ جاںدی سی۔ شائِد ہی کۄئی لڑکی شہِر دے ہۄسٹل والے سکُۄل وِچّ پڑھن لگّدی ہۄوے۔ ساڈے پِںڈّ وِچّ جدۄں مِڈل سکُۄل بݨِیا تاں کُڑِییاں اٹھّوِیں تک پڑھن لگِّییاں تے ہائی بݨے تۄں دسوِیں تک پڑھ گئیِیاں۔ دس پڑھ کے اجِہا جھاکا کھُلّہِیا کِہ اُہ کالجاں وِچّ وی پڑھن لگّ پئیِیاں۔ پہِلاں پہِل سِدھّواں کالج نیں پِںڈّاں دِییاں کُڑِییاں نُۄں پڑھائِیا۔ پھِر ڈھُڈِّیکے٬ لۄپۄں٬ رائیکۄٹ٬ کمالپُرے تے ڈلّے وِچّ وی کالج کھُلّہ گئے۔ پِچھلے کُجھّ سالاں تۄں کُڑِییاں نُۄں وی مُںڈِّیاں واںگ پڑھن دے مَۄکے مِل رہے ہن تے کُڑِییاں سگۄں ودھّ پڑھ رہِییاں ہن۔
ملّہے دے سکُۄل وِچّ ساڈے پِںڈّ دے بیشکّ پںجّاہ سٹھّ مُںڈّے پڑھدے سن پر سائیِکل پںجّاں کۄل ہی سن۔ جِنہاں کۄل سائیِکل سن اُنہاں دی پُۄری ٹَۄئہر سی۔ اُہ کِسے نُۄں کَیرِیئر کاٹھی تے کِسے نُۄں ڈںڈّے اُتے بِٹھا کے جھُۄٹا دے سکدے سن۔ جھُۄٹا لَیݨ خاتر میرے ورگے اُنہاں دے جھۄلے چُکّی پھِردے۔ سائیِکل دی جھاڑ پُۄںجھ کردے۔ میرے کۄل سائیِکل نہِیں سی۔ سائیِکل مَینُۄں بارہوِیں جمات `چ جا کے مِلِیا سی۔ پںجّوِیں تۄں بارہوِیں تک مَیں ہر رۄذ تِنّ مِیل تُر کے پڑھن جاںدا رِہا ہاں۔ آئُݨ جاݨ دی واٹ چھے مِیل بݨ جاںدی سی۔
ہُݨ میرے پۄتے پۄتِییاں کۄل پہِلی دُۄجی جمات `چ ای رںگّ برںگّے سائیِکل ہن۔ جدۄں اُہ گُیا دِںدّے ہن تاں اگلے دِن نواں مِل جاںدَے۔ سمیں سمیں دِییاں گلّاں ہن۔ ہُݨ تاں بہُتے گھراں `چ جُیاک جمّدا پِچھّۄں اےَ٬ سائیِکل پہِلاں کھڑھا ہُںدَّے! کئی گھراں `چ بچِّیاں نُۄں جمّدِیاں ہی کاراں دے جھُۄٹے مِلݨ لگّ جاںدے نیں۔ تدے تاں کدے کدے من `چ آئُںدَے٬ “مناں٬ آپاں تںگّی دے دِناں `چ کاہنُۄں جمّݨا سی؟ سَۄ سال ٹھہِر کے جمّدے تاں آپاں وی نذارے لَے لَیںدے۔ جمّدے ای مۄبائیِل پھۄن `تے گلّاں کردے تے کمپِّئۄُٹر دِییاں کھیڈاں کھیڈدے۔ کی پتا چںدّ تارِیاں `تے جاݨ دا چاء وی پُۄرا ہۄ جاںدا؟”
وِچارا گُرنام سِںگھّ تِیر تاں ساڈے نالۄں وی ماڑی کِسمت والا رِہا۔ پڑھِیا لِکھِیا وکِیل سی جِیہنے پِیئَچّ.ڈی.وی کِیتی ہۄئی سی۔ اِہ وکھّری گلّ ہَے کِہ اُہ ہسّدا ہسائُںدا تُر گِیا۔ اُہدی کوِتا سی-تُۄڑی والے اںدّر جمّ پئے سُݨی ناں کِسے دُہائی …۔ شہِری ہسپتالاں وِچّ سۄہݨِییاں ناذک نرساں دے ہتھِّیں جمّدے جاتکاں نُۄں ویکھ کے اُہ جھُۄرِیا کردا سی٬ “کاش! مَیں وی ہسپتال وِچّ جمِّیا ہُںدّا۔” چاچے چںڈِّیگڑھِیئے دی ہسپتال وِچّ جمّݨ دی رِیجھ تاں پُۄری نہِیں ہۄ سکی پر اںتّ ویلے اُہ شہِری ہسپتال دے بُلّے لُٹّ کے ہی مرِیا۔ ہُݨ اُہ سُرگاں `چ سلاہاں دِںدّا ہۄݨَے بئی جِیہنے مرنا ہۄوے اُہ چںڈِّیگڑھ دے پی.جی.آئی.`چ مرے تے ویکھے مِیڈِییا کِنّی چھیتی خبر دِںدَّے! جے چاچا ہسّدا ہسائُںدا مرِئَے تاں بھتِیجے اُہدے مرن `تے کِئۄں ناں ہسّݨ?
ساڈے ویلے بہُتے مُںڈّے نںگّے پَیرِیں سکُۄل جاںدے سن۔ مَیں وی ملّہے نںگّے پَیرِیں پڑھن جاںدا ساں۔ گرمِییاں `چ پَیر تپدے تے سردِییاں `چ ٹھردے سن۔ تپدے تاں پاݨی `چ ڈۄب کے مِٹّی نال گِلّے کر لَیںدے ساں جاں چھاویں اٹک جاںدے ساں۔ ٹھردے تاں اگّ سیک لَیںدے جاں بھجّ پَیںدے۔ ملّہے دے نالے کۄل کُچھ راہ رۄڑاں والا سی جِتھے پَیراں `چ رۄڑ چُبھدے۔ اُتھے پتا لگّدا بئی پَیر نںگّے ہن۔ نہِیں تاں نںگّے پَیراں دا پتا ہی نہِیں سی لگّدا۔
اِک دِن بابے نیں جگرائۄں تۄں سَۄدا پتّا لَیݨ جاݨا سی۔ اُس نیں کِہا٬ “چلّ تَینُۄں وی مَۄجے لَے دِیاںگا۔ پر پڑھِیں دِل لا کے تے پھیلہ ناں ہۄئیِں۔ ہۄر ناں کِتے مَۄجے پا کے شُکِین بݨ-جِیں تے گیڑے کڈھّدا پھِرِیں!”
بابے نیں ملّہِئۄں مَینُۄں وی نال تۄر لِیا۔ مَۄجے لَیݨ جاݨ دے چاء وِچّ مَیں بہُت خُش ساں۔ ہُݨ تاں جے مَینُۄں کۄئی وڈّا اِنام وی مِلݨا ہۄوے تاں وی اۄنا خُش ناں ہۄواں۔ پںجّوِیں `چ مَۄجے مِلݨے کۄئی مامُۄلی گلّ نہِیں سی۔ چھے مہِینے لںگھّ گئے سن مَۄجے لَیݨ دِییاں سلاہاں کردِیاں نُۄں۔ جگراوِیں اجّ جانے آں٬ بھلک جانے آں٬ کہِںدِّیاں نُۄں۔ مساں کِتے بابے دے من مِہر پئی سی۔ کھُشی وِچّ مَیں ڈلّے دی دَیڑ اُتے پَیراں دِییاں اُںگلاں کھُبھۄ کے ریتا پِچھّے نُۄں سُٹّدا نٹھِّیا جا رِہا ساں۔ مَیتھۄں چاء نہِیں سی سامبھِیا جا رِہا تے میرے پَیر ریتے `چ ڈُۄںگھے دھس رہے سن۔ تدے میرے بابے نیں کِہا٬ “تَینُۄں نی مَۄجے لَے کے دیݨے۔ تُۄں تاں پَیر ای باہلے کھُبھائُنَیں۔ اِئۄں تاں تُۄں مَۄجے بہِںدّے تۄڑ دیں-گا۔ آپݨے پَیسے لائے اَیویں جاݨگے۔ رہِݨ دِنّے آں مَۄجے لَیݨ نُۄں۔”
اُسے ویلے مَیں پَیر بۄچ بۄچ کے رکھّݨ لگّا جِویں جنَۄر بنیرے `تے رکھّدا ہۄوے۔ مَیں ملک ملک تُرن لگّا تے اُںگلاں اُکّا ای ناں کھُبھّݨ دِتِّییاں۔ مَیں بابے نُۄں یکِین بنّہاء دِتّا کِہ مَۄجِیاں اُتے بھار ای نی پاواںگا تے اُہ ٹُٹّ کِویں جاݨگے؟
مَۄجے پا کے مَیں سکُۄل گِیا۔ اُدّݨ میری ٹَۄئہر سائیِکلاں والِیاں نالۄں وی ودھّ سی۔ کدے مَۄجے پا لَیںدا تے کدے لاہ کے ہۄرناں نُۄں وِکھائُݨ لگّ پَیںدا۔ آڑِییاں نُۄں دسّدا بئی اِہ کُرم دی کھلّ دے آ تے جگراواں تۄں لِیاںدے آ۔ اِہ میرے بابے نیں لَے کے دِتّے اےَ۔ مَیں تپّڑ `تے بہِݨ لگِّیاں مَۄجے لاہ کے تپّڑ ہیٹھاں رکھّ لئے۔ جدۄں چھُٹّی دی گھںٹّی وجّی تاں سارے جݨے جھۄلے گلاں `چ پا کے بھجّ پئے۔ مَیں وی بھجّ پِیا۔ ملّہے دے نالے کۄل میرے پَیراں `چ رۄڑ چُبھے تاں چیتا آئِیا کِہ اجّ تاں میرے مَۄجے پائے سی۔ مَینُۄں پھِکر ہۄئِیا کِہ ہُݨ تک تاں مَۄجے کِسے نیں چُکّ وی لئے ہۄݨگے۔ میرا تاں رںگّ ای اُڈ گِیا۔ اُسے ویلے مَیں پِچھّے نُۄں نٹھّا۔ تپّڑ `کٹھّے کرن والے سیوادار نیں مَۄجے سمبھّال لئے سن۔ اُہ کہِݨ لگّا٬ “مَۄجے تاں بھلکے ہَیڈّ ماسٹر کۄلۄں ای مِلݨگے۔” مَیں آکھِیا٬ “مَینُۄں تاں گھردِیاں نیں مَۄجِیاں بِناں گھر نی وڑن دیݨا۔ مِنّت نال ہُݨے دے دے٬ مَیں مُڑ کے لاہُںدّا ای نی!” اُس بھلے لۄک نیں میرے `تے ترس کھادھا تے مَۄجے مۄڑ دِتّے۔ اُس دا اہِسان مَیں اجّ تک نہِیں بھُلِّیا۔
اِک دِن ساڈے سکُۄل دی کبڈّی ٹِیم دا جگرائۄں دے سکُۄل وِچّ مَیچ سی۔ مَیں تے میرا آڑی چرن سکُۄل `چۄں کھِسک گئے۔ جھۄلے ساڈے گلاں `چ سن۔ ڈر سی کِتے سکُۄلۄں کھِسکے پھڑے ناں جائیِئے۔ اسِیں بچ بچا کے جگراواں نُۄں تُرے گئے۔ پِںڈّ تۄں تِنّ مِیل سکُۄل تک آئے ساں تے سکُۄلۄں دس گِیاراں مِیل اگّے جگرائۄں دے ہائی سکُۄل تک جاݨا سی۔ مَیچ ویکھݨ دی بڑی کھِچّ سی پر ساڈے جاںدِیاں نُۄں مَیچ مُکّ چُکّا سی۔ بڑی بیسُیادی ہۄئی۔ اُتھۄں اسِیں تُر کے ای واپس پِںڈّ پہُںچّے۔ دس گِیاراں سالاں دے بچِّیاں نیں جھۄلِیاں دے بھار سݨے پںتّالی کِلۄمِیٹر دے کرِیب پَیںڈا کچھّ لِیا سی پر گھر اِس کرکے نہِیں ساں دسّ سکدے کِہ سکُۄلۄں بھجِّیاں نُۄں کُٹّ پَیݨ دا ڈر سی۔ ڈر اگلے دِن سکُۄل `چ کنّ پھڑائے جاݨ دا وی سی۔ اُدۄں غلتی دا کۄئی جُرمانا نہِیں سی ہُںدّا کِئُںکِہ جُرمانا دیݨ جۄگے کِسے کۄل پَیسے ہی نہِیں سن ہُںدّے۔ اُدۄں رَیڈّ کراس دا اِکّ آنا وی مساں مِلدا سی۔
ساڈے جھۄلِیاں وِچّ کاپِییاں٬ کِتاباں تے سلیٹ تۄں بِناں پۄݨے `چ بنّہی چُۄری جاں امبّ دے اچار نال پرائُںٹھے ہُںدّے سن جۄ اسِیں ادھّی چھُٹّی ویلے کھادے ساں۔ جِنہاں نیں پڑھنۄں ہٹݨا ہُںدّا سی اُہ راہ `چ ای چُۄری کھا کے تے گنّے چُۄپ کے وکت لںگھّائُںدے تے سکُۄل دی چھُٹّی ویلے گھر مُڑ آئُںدے۔ جِہڑے سکُۄل جاںدے اُنہاں دی پْرارتھنا سبھا ہُںدّی تے جن گن من گائِیا جاںدا۔ مارچ پاسٹ کردِیاں پھُٹبال دے مَیدان دا چکّر لگّدا۔ نال دی نال بَیںڈ وجّی جاںدا۔ مارچ پاسٹ پِچھّۄں ڈْرِل ہُںدّی٬ کسرتاں کروائیِیاں جاںدِییاں تے اِکّ ادھّا بھاشن ہُںدّا۔ پِیٹی ماسٹر پگّاں لُہا کے کیس ویکھدا کِہ واہے ہۄئے نیں جاں نہِیں؟ اݨواہے کیساں والِیاں دے اُلجھے جُںڈِّیاں `چ تںگّلی ورگا کںگھّا پھسا کے کھِچّی پھِردا۔ جِیہدی اِکّ وار کھِچّ دھُۄہ ہۄ جاںدی اُہ رۄٹی کھاݨی تاں بھُلّ جاںدا پر کیس واہُݨے ناں بھُلّدا۔
ساڈے اُستاد تاں کئی سن پر ماسٹر سُںدّر لال کمال دا اُستاد سی۔ اُہ ہِساب پڑھائُںدا سی تے ہسمُکھ سی۔ اُس دا بۄرڈ اُتے سُیال سمجھائُںدے دا من کدے کدے لہِر `چ آ جاںدا۔ اُہ چاک والا ہتھّ اُپر چُکّ لَیںدا تے دُۄجا ہتھّ کنّ `تے دھر کے بۄلی پائُںدا-رُتّ یارِییاں لائُݨ دی آگی٬ بیرِییاں دے بیر پکّگے …۔ اُہ لہِری بںدّا سی تے ٹھاݨیداراں واںگ ٹَۄرے والی پگّ بنّہِیا کردا سی۔ بائد وِچّ اُہ ساڈے پِںڈّ دے ہائی سکُۄل دا ہَیڈّ ماسٹر وی بݨِیا۔ جدۄں اُہدی تنکھاہ چھے سَۄ رُپئے مہِینا ہۄ گئی تاں اُہ مُںڈِّیاں نُۄں کِہا کردا سی٬ “پڑھ-لۄ جے پڑھِیدَے۔ آہ مَینُۄں دیکھ-لۄ٬ پڑھ کے ہَیڈّ ماسٹر بݨ گِیاں۔ ناں پڑھدا تاں ہلوائی بݨِیا بھٹھّی `تے بَیٹھا ہُںدّا۔ ہُݨ جدۄں سویرے کُکّڑ باںگ دِںدَّے تاں مَینُۄں تاں ایہۄ کہِںدّا لگّدَے٬ چکّ لَے سُںدّر لالا اجّ وی سرہاݨے ہیٹھۄں وِیہاں دا نۄٹ! اِہ سارِییاں پڑھائی دِییاں برکتاں۔”
اُہناں دِناں وِچّ پی.ٹی.کھیڈاں دا پِیرِیئڈ نہِیں سن کھُںجھّائُںدے۔ کھیڈاں دی چیٹک مَینُۄں اُنہاں پِیرِیئڈاں وِچّ ہی لگّی۔ اسِیں پھُٹبال دِییاں کِکّاں لائُںدے تے کبڈّی کھیڈدے۔ ملّہے دا بھاگ سِںگھّ جِہڑا بائد وِچّ اَیمّ.اَیلّ.اے.بݨِیا ساتھۄں چار جماتاں مُۄہرے سی تے والِیبال دا ودھِییا کھِڈاری سی۔ اُہ وَۄلی ماردا تے اسِیں دُۄر گئی بال چُکّ کے لِیائُںدے۔ سکُۄل دِییاں ٹِیماں بہُتِییاں ودھِییا تاں نہِیں سن پر کھیڈاں دا ماہَۄل ودھِییا سی۔ اُس سکُۄل وِچّ پڑھدِیاں میرے اںدّر کھیڈاں دے بِیج بِیجے گئے جۄ بائد وِچّ یُۄنِیورسِٹی پدھّر دا کھِڈاری تے کھیڈ لیکھک بݨن وجۄں پھلے پھُلّے۔
چکرۄں ملّہے دے سکُۄل جاݨ سمیں ملّہے دا سارا پِںڈّ لںگھّݨا پَیںدا سی۔ کدے کدے اسِیں پھِرنی پَے کے جاݨ دی تھاں پِںڈّ وِچّ دی لںگھّ جاںدے۔ مَیں چھیوِیں `چ پڑھدا ساں۔ اِکّ دِن `کلّا ای ملّہے دی اِکّ بِیہی `چۄں لںگھّ رِہا ساں۔ اِکّ گھرۄں کُتّا نِکلِیا تے اُس نیں بِناں بھَۄںکے پِچھّۄں دی میری کھبّی لتّ دا بُرک بھر لِیا۔ لہُۄ دِییاں گھرالاں چلّ پئیِیاں۔ آںڈھی گُیاںڈھی `کٹھّے ہۄ گئے۔ کُتّے والے آپݨے گھرۄں ہلدی تے لِیراں لَے آئے اتے میرے ذخم دا لہُۄ پُۄںجھ کے تے ہلدی بھُکّ کے اُتے لمّی لِیر دی پٹّی بنّہ دِتّی۔ پٹّی بنّہا کے مَیں سکُۄل چلا گِیا۔ چھُٹّی ہۄئی تاں مَیتھۄں تُرِیا ای ناں جاوے۔ ڈۄل پَیݨ نال لتّ نُۄں سۄذ آ گئی سی۔ سائیِکلاں والے پہِلاں ای نِکل گئے سن۔ سکُۄلۄں تُر کے ای پِںڈّ پہُںچّݨا پَیݨا سی۔ مَیں کُجھّ کدم تُردا تے بَیٹھ جاںدا۔ کدے کِسے دے گھنیڑے چڑھدا تے کدے کِسے دا ہتھّ پھڑدا اُدّݨ مَیں مساں گھر پہُںچِّیا۔
اگلے دِن بابا مَینُۄں ہٹھُۄر دے ڈاکٹر نرائِݨ سِںگھّ کۄل لَے گِیا۔ اُس نیں ذخم ساپھ کر کے ملّہم پٹّی کِیتی۔ کُچھ پُڑِییاں دے دِتِّییاں تے ہر تِیجے دِن پٹّی کرائُݨ دی ہدائِت کر دِتّی۔ مَیں چکرۄں تِیجے دِن تُر کے ہی پٹّی کرائُݨ جاںدا تے دس کِلۄمِیٹر دا گیڑا لا کے مُڑدا۔ پںدّراں وِیہ دِناں بائد کُتّے دے وڈھّے دا ذخم مساں راذی ہۄئِیا۔ میری کھبّی لتّ دے پِچھّلے پاسے دۄ اِںچ دے ذخم دا پکّا ای نِشان پِیا ہۄئِئَے۔ جدۄں وی مَیں آپݨی شناخت وجۄں کِسے پھارم اُتے آپݨے سرِیر دی پکّی نِشانی بھرنی ہُںدّی ہَے تاں اِسے نِشان دی بھرداں۔ اُںج ہَیران ہُنّاں کِہ اُدۄں اِلاج کِہۄ جِہے سن؟ اِس گلّ دا کِسے نُۄں چِتّ چیتا ہی نہِیں سی کِہ کُتّا کِتے ہلکِیا ناں ہۄوے تے ہلک تۄں بچݨ لئی ٹِیکے لُیائے جاݨ۔
کدے کدے مَیں سۄچداں کِہ چںگّا ای ہۄئِیا جِہڑا اجّ تۄں سٹھّ ستّر سال پہِلاں جمِّیا۔ کِتے ہُݨ دے سمِیاں `چ جمّدا تاں کُتّا بھاویں مُۄںہ دی جھرِیٹ ای ماردا پر شکّ شُبہے وِچّ ای ہلکاء تۄں بچݨ دے ٹِیکے ڈھِڈّ `چ لُیائُݨے پَیںدے!