ملّہے دے سکُۄل `چۄں ہٹ کے ستّوِیں `چ مَیں پھاذِلکا دے ڈی.اے.وی.ہائی سکُۄل وِچّ پڑھن جا لگّا۔ میری بھُۄیا سُجان کَۄر پھاذِلکا کۄل پِںڈّ کۄٹھے وِیاہی ہۄئی سی۔ ناں اُہدے سسّ سہُرا سن تے ناں کۄئی دراݨی جٹھاݨی سی۔ وڈّے گھر `چ اُہدا `کلّی دا جِیء نہِیں سی لگّدا تے اُہ مَینُۄں آپݨے کۄل پڑھن لئی کہِںدّی رہِںدّی سی۔ کہِںدّی سی کِہ شہِر دی پڑھائی پِںڈّاں نالۄں چںگّی ہُںدّی ہَے۔ اُہ مَینُۄں شہِر دے بتّے پِیݨ دا وی لالچ دِںدّی سی۔ پھُپھّڑ ہِیرا سِںگھّ وی کہِ چُکّا سی کِہ پھاذِلکا تاں بھاویں مَیں بی.اے.تک پڑھی چلّاں۔ گھر تۄں کالج مساں تِنّ مِیل سی۔ اُنہاں دِناں `چ مامِییاں٬ ماسِییاں تے بھُۄیاں کۄل رہِ کے پڑھنا آم گلّ سی۔
چھیوِیں پاس کرن پِچھّۄں مَیں ملّہے تۄں سرٹِیپھِکیٹ کٹا لِیا۔ گرمی دی رُتّ سی۔ بابے نیں مَینُۄں وڈّے تڑکے جگائِیا تے اکھّاں ملدے نُۄں بیبے نیں نویں کپڑے پُیائے۔ پرائُںٹھا تاں مَیتھۄں کھادھا ناں گِیا پر دہِیں دی کَۄلی مَینُۄں ناںہ ناںہ کردے نُۄں وی پِیا دِتّی۔ کہِںدّے سفر `تے جاݨ لگِّیاں دہِیں دا گھُٹّ بھرنا چںگّا ہُںدَّے۔ پرائُںٹھے میرے لڑ بنّہ دِتّے۔ بیبے نیں مَینُۄں بُکل `چ لَے کے پِیار دِتّا۔ پُتّر دے وِچھڑن نال اُہدِییاں اکھّاں سِمّ آئیِیاں سن۔ مَیں سَۄ مِیل دُۄر پاکِستان دے بارڈر کۄل چلِّیا ساں۔ رات دے ہنہیرے وِچّ اسِیں پَیدل چلّدے گئے۔ امبّر `چ تارے ٹہِک رہے سن تے پُرے دی ٹھںڈھّی `وا وگ رہی سی۔ چَۄداں مِیل تُر کے جگرائۄں تۄں ستّ وجے والی ریل گڈّی پھڑنی سی جِہڑی سِدھّی پھاذِلکا جاںدی سی۔ بابا مَینُۄں گڈّی چڑھائُݨ چلِّیا سی۔ مَینُۄں گڈّی چڑھا کے اُہنے تُر کے ای واپس آئُݨا سی۔ اُدۄں ساڈے پِںڈّ دے بںدّے جگرائۄں تُر کے ای جاںدے سن۔ کئی سِر `تے داݨے جاں کپاہ دی گٹھّڑی وی رکھّ کے لَے جاںدے۔ بابا تاں اِکّ وار تُر کے پںجّاہ کۄہ دُۄر بٹھِںڈّے تۄں گڈّی جا چڑھِیا سی۔
ملّہے دے سکُۄل مُۄہر دی لںگھّݨ لگّا تاں مَینُۄں سکُۄل دا مۄہ آ گِیا تے میرِییاں اکھّاں دِییاں کۄراں بھر آئیِیاں۔ مَیں بھرِییاں اکھّاں نال سکُۄل نُۄں الوِدا کہی۔ مَینُۄں میرے آڑی یاد آئُݨ لگّے۔ پھِر اسِیں ڈلّے دی دَیڑ چڑھے تے نہِر دا پُل لںگھّے۔ نہِر دِییاں دھاراں شاں شاں کر رہِییاں سن۔ پںچھّی چہِکݨ لگّ پئے سن۔ پُۄرب وِچّ پہُ پھُٹّ رہی سی تے نِمّہا نِمّہا چانݨ پسر رِہا سی۔ بابا مُۄہرے سی تے مَیں مگر ساں۔ جدۄں وِتھّ پَے جاںدی تاں بابا `واذ ماردا تے مَیں بھجّ کے نال جا رلدا۔
جگرائۄں وڑدِیاں نُۄں اِکّ ہلٹی آئُںدی سی جِتھے اسِیں پاݨی پِیتا تے پرائُںٹھے کھادھے۔ پھِر ریلوے سٹیشن اُتے پہُںچّ کے بابے نیں مَینُۄں پھاذِلکا دی ادھّی ٹِکٹ لَے دِتّی جۄ میرے کدّ کاٹھ مُتابِک ٹھِیک سی۔ گڈّی آئی تاں بابے نیں میرا سِر پلۄسِیا تے ’تکڑا ہۄ کے پڑھِیں‘ کہِںدِّیاں مَینُۄں گڈّی وِچّ بِٹھا دِتّا۔ اِکّ وار پہِلاں وی مَیں بھُۄیا نال گڈّی اُتے پھاذِلکا جا آئِیا ساں جِس کرکے اِہ سفر میرے لئی اسلۄں نواں نہِیں سی۔ مَینُۄں رستے دے سٹیشناں دا ماڑا مۄٹا اںدّاذا ہۄ چُکّا سی۔ نالے گڈّی نیں پھِرۄذپُر نہِیں سی بدلݨا تے سِدھّی پھاذِلکا جا کے کھڑھنا سی۔ پھاذِلکا تۄں کۄٹھے جاݨ دا راہ وی مَیں ویکھِیا ہۄئِیا سی۔ بسّ ماپِیاں تۄں وِچھڑن دی ہی اُداسی سی باکی سبھ ٹھِیک سی۔
کۄٹھا لُکمانپُر چھۄٹا جِہا پِںڈّ ہَے۔ اُدۄں ستّ اٹھّ گھر جٹّ سِکھّاں دے سن٬ اینے کُ کمبّۄیاں دے سن تے وِیہ پچّی گھر رائ سِکھّاں دے سن۔ پِںڈّ وِچّ پںجّ پِپّل سن تے بارڈر دا پِںڈّ ہۄݨ کارن پںجّ جݨِیاں نُۄں پںجّ پکِّییاں رپھلاں مِلِییاں ہۄئیِیاں سن۔ گِیاراں گۄلی دی رپھل میرے پھُپھّڑ نُۄں وی مِلی ہۄئی سی۔ جدۄں اُس نیں کِتے لامبھے جاݨا ہُںدّا تاں بھُۄیا مَینُۄں رپھل نال کۄٹھے `تے سُیائُںدی۔ مَیں بھاویں اُدۄں رپھل کُ جِڈّا ہی ساں پر پکّی بںدُّۄک چلائُݨی سِکھّ گِیا ساں۔ مَیں گِیاراں گۄلِییاں مَیگذِین `چ پائُںدا٬ مَیگذِین بںدُّۄک `چ پھِٹّ کردا تے لاک کر کے دری دے ہیٹھاں مںجّے دی باہی نال پا لَیںدا۔ باںس دی پَۄڑی مَیں کۄٹھے اُتے کھِچّ لَیںدا تاں کِہ کۄئی بںدُّۄک نُۄں ناں آ پئے۔ مَیں آپݨے کڑے وِچّ دی بںدُّۄک دی بَیلٹ لںگھّا لَیںدا بئی جدۄں کۄئی بںدُّۄک کھِچّے تاں مَینُۄں جاگ آ جاوے!
پھاذِلکا دا ڈی.اے.وی.سکُۄل تے اَیمّ.آر.کالج شہِر دے چھِپدے پاسے ہن۔ اُدھر ہی رٹھَۄراں دا مہلّا ہَے۔ سُلیمانکی چُںگّی تۄں لَے کے سکُۄل تک پکّی سڑک اُتے رٹھَۄڑ مُںجّ کُٹّدے تے واݨ وٹّدے سن۔ ہُݨ وی جے مَیں بالۄ ماہِییا سُݨاں-تُسِیں واݨ وٹیںدے اۄ٬ اۄنے تُسِیں سۄہݨے نہِیں جِنّا ماݨ کریںدے اۄ … تاں مَینُۄں ڈی.اے.وی.سکُۄل کۄل واݨ وٹّدے رٹھَۄڑ دِسݨ لگّ پَیںدے ہن۔
کۄٹھے تۄں سکُۄل آئُݨ لئی میرے دۄ راہ سن۔ اِکّ ڈںڈّی پَے کے پِںڈّ آوے وِچّ دی سِدھّا راہ سی تے دُۄجا کُجھّ وِںگّ پا کے سُلیمانکی سڑک اُپر دی سی۔ اُس سڑک دے وڈّے سپھَید مِیل پتھّر اُتے مُلتان٬ مِںٹّگُمری٬ پاکپٹن تے ہَیڈّ سُلیمانکی دی دُۄری مِیلاں وِچّ لِکھی ہۄئی سی۔ اُردُۄ دے اکھّر میٹے نہِیں سن گئے۔ پاکپٹن پچّی مِیل سی تے مِںٹّگُمری ستہاٹ مِیل۔ دُۄجے پاسے ہِسار تے دِلّی دی دُۄری لِکھی ہۄئی سی۔
مَیں بارہویں تۄں پںدّرویں سال دی اُمر تک تِنّ جماتاں ڈی.اے.وی.سکُۄل وِچّ پڑھِیا۔ لوی اُمر سی جِس کرکے پھاذِلکا دے اِلاکے `چ بۄلِییاں جاںدِییاں پںجّابی دِییاں اُپ بھاشاواں دا میرے اُتے کاپھی پْربھاو پِیا۔ کِسے نیں پںجّابی دے لفذاں تے لہِذِیاں دا ادھِئَن کرنا ہۄوے تاں پھاذِلکا دا کھیتر بڑا ڈھُکّواں ہَے۔ اُتھے آر پار دے رائے سِکھّ٬ کمبّۄء٬ راٹھَۄڑ٬ باگڑِیئے٬ دھاݨکے٬ اُنّ مںڈّی دے باݨِیئیں٬ بہاولپُر تے مُلتان دے رپھِئۄُذی٬ ماجھے مالوے دے جٹّ تے دُیابے دے نَۄکری پیشا بںدّے بھاںت سُبھاںتے بۄل بۄلدے مِلدے ہن۔ اِکۄ جمات دے وِدِیارتھی اِکۄ لفذ وکھّرے لہِذِیاں `چ بۄلدے سن۔ میرا ٹھیٹھ ملوئی لہِذا کئیِیاں دے ہاسے دا کارن بݨدا سی۔ کِسے رِسرچ سکالر نُۄں پھاذِلکا دے ’لِںگُّۄیا پھراںکا‘ وِشے اُتے پی اَیچّ.ڈی.کرنی چاہِیدی ہَے۔
ساڈے سکُۄل وِچّ ہِںدّی دا بۄلبالا سی۔ دۄ تِنّ ماسٹر ہی پںجّابی وِچّ پڑھائُںدے سن۔ کدے کدے ہون وی ہُںدّا سی۔ کھیڈاں تے کسرتاں کرائُݨ دا ملّہے ورگا ماہَۄل نہِیں سی۔ سِرپھ والِیبال دا نَیٹّ لگّا ہُںدّا سی جِتھے اسِیں سکُۄل لگّݨ تۄں اگّۄں جاں پِچھّۄں کھیڈدے۔ اِکّ پاسے ریتلا مَیدان سی جِتھے پیںڈُۄ مُںڈّے کبڈّی کھیڈݨ لگّ پَیںدے۔ مَیں آپݨے ہاݨِییاں نال گھُل لَیںدا ساں تے متھرا داس ناں دا مُںڈّا مَینُۄں کدے کدے ڈھاہ وی لَیںدا سی۔ لالِیاں دے مُںڈّے تۄں ڈھہِ جاݨ کارن مَینُۄں جٹّاں دے مُںڈِّیاں کۄلۄں مکھَۄل سُݨنے پَیںدے۔ اخِیر مَیں متھرا داس نُۄں ہر وار ڈھاہ کے ای مکھَۄلاں تۄں بچدا۔
مَیں بںٹّے وی کھیڈدا ساں تے کَۄڈِییاں وی۔ میری کھاکی نِیکر دی جیب بںٹّے تے کَۄڈِییاں نال بھری رہِںدّی سی۔ اِکّ وار بابا مَینُۄں سکُۄل مِلݨ آئِیا۔ اُہ دپھتر کۄل کھڑھا مَینُۄں جمات `چۄں ہی دِسّ گِیا۔ میری جیب بںٹِّیاں نال بھری ہۄئی سی۔ بابے نُۄں پتا لگّ جاںدا تاں میری شامت آ جاݨی سی۔ مَیں چُپّ چاپ جمات `چۄں کھِسکِیا تے نال لگّدے کھیت `چ بںٹّے لُکۄ آئِیا۔ مُڑ کے اُہ لبھّے ای ناں جِنہاں دا مَینُۄں کاپھی دیر پچھتاوا رِہا۔ اسل وِچّ مَیں نِشانی رکھّݨی بھُلّ گِیا ساں۔
جدۄں مَیں جمات چڑھدا تاں گھںٹّا گھر نیڑلی دُکان تۄں نوِییاں کِتاباں کھرِیددا۔ پںجّابی دی کِتاب `چۄں سبھ تۄں پہِلاں مَیں کوِتاواں پڑھدا تے ذبانی یاد کر لَیںدا۔ اُہی کوِتاواں مَیں بال سبھا `چ سُݨائُںدا۔ میرا ہۄرناں مُۄہرے کھڑھ کے بۄلݨ دا جھاکا نِکّے ہُںدّے دا ہی کھُلّہ گِیا سی۔ مَیں چکر دے جلُۄس یانی نگر کِیرتن دے پڑاواں اُتے کوِیشری سُݨائُݨ لگّ پِیا ساں۔ اِکّ کوِیشری دے ہریک بںدّ دی اخِیرلی ستر ہُںدّی سی-پٹنے `چ چڑھِیا سچّ دا چںدّرما آشک آذادی دا۔ مَیں بھانِیماراں دی کرتُۄت وی سُݨائُںدا ساں اتے چاہ تے لسّی دا جھگڑا وی چھیڑ لَیدا ساں۔
اُدۄں مَیں چَۄتھی `چ پڑھدا ساں جدۄں بابے نال رائیکۄٹ ونّی جنّ گِیا ساں۔ پِںڈّ دا ناں گۄںدوال سی۔ اُتھے کُڑِییاں نیں جنّ بنّہ دِتّی سی۔ ساڈے مُۄہرے تھالِییاں وِچّ لڈُّۄ پئے سن پر بابا مَینُۄں کھاݨ نہِیں سی دِںدّا۔ کہِںدّا سی٬ “جنّ بنّہی ہۄئی اےَ۔ پہِلاں کۄئی جنّ چھُڈائۄُ پھیر کھاواںگے۔” پر جنّ چھُڈائُݨ والا کۄئی جانی ساڈے نال نہِیں سی۔ اخِیر جانِییاں نیں مَینُۄں ای کھڑھا کر دِتّا۔
مَیں اُپر ویکھِیا٬ بنیرا کُڑِییاں بُڑھِییاں نال بھرِیا ہۄئِیا سی۔ اُہ سارِییاں میرے ونّی جھاک رہِییاں سن جِویں کہِ رہِییاں ہۄݨ, “اڑِیئے دیکھۄ جُیاک جِیا جنّ کِویں چھُڈائُںدَے؟” پر مَینُۄں جنّ چھُڈائُݨ دا کی پتا سی؟ مَیں تاں اُہی سکُۄل والا شبد سُݨا کے سلۄک سُݨائُݨ لگّ پِیا-پون گُرُۄ پاݨی پِتا …۔ کُڑِییاں بُڑھِییاں ہسّ ہسّ دُۄہرِییاں ہۄئی جاݨ۔ اخِیر ورتاوِیاں نیں منّ لِیا بئی چھۄٹُۄ نیں جنّ چھُڈا دِتّی اےَ تے اُنہاں نیں جنّ نُۄں رۄٹی کھاݨ لئی بینتی کر دِتّی۔
جنّ دے اُتارے `چ اِکّ شرابی نیں مںجّے `تے لیٹِیاں تھمّہلے نُۄں لتّ لا لئی تے بابے نُۄں پُچھّݨ لگّا٬ “چاچا٬ سِٹّ دِیاں تھمّہلا؟” مَیں بابے نُۄں کِہا٬ “بابا رۄکۄ اِہنُۄں٬ نہِیں تاں ساری جنّ تھلّے آ-جُۄ!” مَینُۄں کی پتا سی بئی شرابِییاں دے تاں اَیویں پھَیںٹر ای ہُںدّے نیں۔ اُتھے مَیں وی بۄتل سُںگھّ کے گۄڈی لا لئی سی تے تُرن لگّا ڈِگّݨ دا ڈراما کرن لگّ پِیا ساں۔ جانی اُدۄں چُیانِییاں اٹھِیانِییاں پا کے ساںجھی بۄتل کھرِیددے سن۔ اُہ پِیںدے گھٹّ سن پر کھیڑدے ودھّ سن۔ کُڑِییاں گِیت گائُںدِییاں-پْراہُݨِیاں رۄٹی کھاںدِیا تُۄں بۄتل کِئۄں ناں رکھّی٬ کرِیر دا ویلݨا مَیں ویل ویل تھکّی …۔
پِںڈّ کۄٹھے دے وگدے کھُۄہ میرے من وِچّ اجے وی ترۄتاذا نیں۔ پِںڈّ دے مُڈھّ `چ پُیاہے والا کھُۄہ ہر ویلے وگدا رہِںدّا سی اتے پاݨی بھرن تے کپڑے دھۄݨ والِییاں اَۄرتاں دِییاں رَۄݨکاں لگِّییاں رہِںدِّییاں سن۔ راوݨِییاں مَینُۄں ’سرمل‘ کہِںدِّییاں تے میرے نال مکھَۄل کردِییاں۔ اُہ تِنّ تِنّ گھڑے چُکّ کھڑھدِییاں۔ کئیِیاں دے نال نِیاݨے وی چُکّے ہُںدّے۔ چنّ چانݨِییاں راتاں وِچّ پِںڈّ دے مُںڈّے نِیائیِں والے کھیتاں `چ کھیڈدے۔ اِکّ کھیڈ ’وںجھّ وڑِکّا‘ ہُںدّی سی تے تیذترار مُںڈّے واںجھی بݨدے سن۔ اُس کھیڈ وِچّ لۄنے ہُںدّے سن۔ اِکّ پُراݨا پہِلوان کُشتی دے داء پیچ سِکھائُںدا سی۔ اسِیں ادھّی ادھّی رات تک کھیڈدے تے پھیر لِبڑے تِبڑے ای مںجِّیاں `تے جا سَۄںدے۔ سویرے مَیں کچّا دُدھّ پِیںدا تے چُۄری لَے کے سکُۄل چلا جاںدا۔ کۄٹھے `چۄں اُدۄں مَیں ہی `کلّا ہائی سکُۄل `چ پڑھدا ساں۔ بھُۄیا دے گھر کھاݨ پِیݨ کھُلّہا ڈُلّہا سی پر کدے کدے آپݨا پِںڈّ تے بچپن دے آڑی یاد آ جاںدے سن تے مَیں اُداس ہۄ جاںدا ساں۔ سال `چ مَیں دۄ تِنّ وار ہی ماپِیاں نُۄں مِلݨ جاںدا ساں۔ اِکّ دۄ وار اُہ آ کے مَینُۄں مِل جاںدے سن۔

جدۄں مَیں دسوِیں `چ ہۄئِیا تاں میرا من پھِر ملّہے دے سکُۄل وِچّ لگّݨ لئی تاںگھ اُٹھِیا۔ مَیں بھُۄیا تے پھُپھّڑ نُۄں آکھِیا کِہ دسوِیں مَینُۄں ملّہے تۄں کر لَیݨ دِئۄ٬ گِیاروِیں تۄں پھیر ایتھے آ جاواںگا۔ پھیر چار سال تُہاڈے کۄل ای رہِݨَے۔ اُنہاں نیں آگِیا دے دِتّی۔ مَیں ڈی.اے.وی.سکُۄل تۄں سرٹِیپھِکیٹ کٹائِیا٬ کۄٹھے دے گُردُیارے متھّا ٹیکِیا تے پھاذِلکا تۄں ریل گڈّی آ چڑھِیا۔ گارڈ نیں جھںڈّی ہِلائی٬ اِںجݨ نیں چِیک ماری تے ریل گڈّی چھکّ چھکّ کردی تُر پئی۔ پہِلاں لادھُۄکا آئِیا٬ پھِر باہمݨی والا٬ جلالاباد٬ جِیوا ارائیِں٬ گُرُۄ ہرسہائے٬ جھۄک ٹہِل سِںگھّ تے کھائی پھیمے کی سٹیشن آئُںدے گئے۔ سوارِییاں گٹھّڑِییاں چُکّی چڑھدِییاں تے اُتردِییاں گئیِیاں۔ مَیں مۄگے جا کے اُترِیا تے سیوک کمپّنی دی بسّ اُتے چڑھ کے بدھّنی پہُںچّ گِیا۔ پِںڈّ جاݨ دا چاء ای اینا سی کِہ بدھّنی تۄں ستّ مِیل دُۄر چکر مَینُۄں اِئۄں لگّا جِویں مَیں اُڈّ کے پہُںچّ گِیا ہۄواں!
* * *
اپرَیل 1955 وِچّ مَیں مُڑ کے ملّہے پڑھن لگّ پِیا۔ اُدۄں تک چکر٬ مِینِییاں٬ کُسّے تے رامے دے وِچکار اِکّ ہۄر ہائی سکُۄل بݨ گِیا سی۔ ساڈے پِںڈّ دے کُل چَۄداں وِدِیارتھی دسوِیں جمات وِچّ سن۔ نَۄں رامے دے سکُۄل وِچّ پڑھدے سن تے اسِیں پںجّ جݨے ملّہے دے سکُۄل وِچّ ساں۔ ساڈے پںجّاں `چۄں کاہنے کے اوتار کۄل ای سائیِکل ہُںدّا سی جِس اُتے اسِیں وارۄ واری جھُۄٹے لَیںدے۔ اوتار دا بۄلݨ والا ناں ’تارۄ‘ سی٬ مذہبِییاں دے سُرجِیت دا ’مست‘ , ترکھاݨاں دے بلدیو دا ’ہرنی‘ , میرا ناں ’گُلّ‘ تے چرن دا چرن ای سی۔ تارۄ٬ مست تے ہرنی پرلۄک سِدھار چُکّے ہن۔ اسِیں ویکھݨ نُۄں ای سائۄُ لگّدے ساں پر سِیگے پھِٹݨِییاں دے پھیٹ۔ ہُݨ تاں کئی گلّاں دسّدِیاں وی شرم آئُںدی ہَے پر اُہ سوَیجِیونی ہی کاہدی جے سچّ ناں دسِّیا جاوے۔
اِہ کہِݨ دِییاں ہی گلّاں ہن کِہ پُراݨے ویلے چںگّے سن تے ہُݨ ماڑے ہن۔ ساڈے ویکھݨ دِییاں گلّاں ہن کِہ پاڑھے اُدۄں وی بڑے اِلتی سن۔ اسِیں کھُد اِلتاں تۄں باج نہِیں ساں آئُںدے۔ کِسے دی چِیذ وست چُکّ چُرا لَیݨی مامُۄلی گلّ سی۔ جمات دے اِمتِہان لئی ساڈا سارا ذۄر گھۄٹے لائُݨ اُتے ہُںدّا سی۔ اسِیں پِںڈّۄں ملّہے نُۄں جاںدِیاں تے ملّہِئۄں پِںڈّ مُڑدِیاں اںگّریذی دا اِکّ اَیسّے تے اِکّ لَیٹر ذُبانی یاد کر لَیںدے ساں۔ دسوِیں دے سالانا اِمتِہان تک پںجّاہ لیکھ تے پںجّاہ لَیٹر ساڈے رٹّے پئے سن۔ تِنّ چار سَۄ اِیڈِیئمذ تے پْرۄبربذ اتے اںگّریذی دے اَۄکھے لفذ پھِکرِیاں `چ ورتے ہۄئے یاد سن۔ اِکّ دُۄجے نُۄں کاپی پھڑا کے ٹَیسّٹ وی لَیںدے ساں۔
اُدۄں اںگّریذی تے ہِساب لاذمی مذمُۄن سن جِنہاں `چۄں پاس ہۄݨا ذرُۄری سی۔ اِکّ جنرل نَۄلِج دا مذمُۄن سی جِس نُۄں جی.کے.کِہا جاںدا سی تے اُہ وی پڑھنا لاذمی سی۔ دۄ مذمُۄن چۄݨویں سن۔ اُہ مَیں پںجّابی تے ڈرائِںگ لَے رکھّے سن۔ ودھیرے ہُشِیار وِدِیارتھی سائِںس تے ڈرائِںگ لَیںدے سن۔ اںگّریذی تے ہِساب دے دۄ دۄ سَۄ نمبّر سن تے باکی تِنّ مذمُۄناں دے ڈیڈھ ڈیڈھ سَۄ سن۔ اسِیں رٹّے وی لائُںدے تے کھیڈ ملّہ وی لَیںدے۔ ذِد ذِد کے ڈںڈّ بَیٹھکاں کڈھّدے تے دَۄڑاں لائُںدے۔ کِسے واہے سُہاگے واہݨ `چ کبڈّی کھیڈݨ لگّ جاںدے۔ اُہنِیں دِنِیں ساڈے پِںڈّاں ولّ ہٹھُۄر دا چھاںگا٬ ماچھی کِیاں دا جگراج٬ مدھیء دا اڑِکّا٬ پتّۄ دا بلدیو٬ راجییاݨے دا بِلُّۄ٬ مدّۄکِیاں دا ملّ٬ بُٹّر دا آتما تے ملّییاݨے دا گَیس کبڈّی دے مشہُۄر کھِڈاری سن۔ اُہناں دِناں `چ ہی چڑھدے تے لہِںدّے پںجّاب دے کبڈّی مَیچ ہۄئے سن جِنہاں وِچّ اجِیت مالڑی٬ کِرپال سادھ٬ سںتّۄکھ اَیٹم تے تۄکھی ٹائیِگر ہۄرِیں کھیڈے سن۔
1955 وِچّ اینا مِیںہ پِیا کِہ رہے ربّ دا ناں۔ جھڑی بھادۄں `چ لگّی سی۔ اُدۄں جِنّے ہڑھ مَیں مُڑ کے نہِیں ویکھے۔ ساڈا سارا پِںڈّ ڈھہِ گِیا سی تے سُۄئے تۄں پِںڈّ دا دُۄجا پاسا دِسّݨ لگّ پِیا سی۔ ملّہے والا نالا اینا چڑھ گِیا سی کِہ پںدّراں وِیہ دِن اسِیں سکُۄل نہِیں سی جا سکے۔ مَینُۄں یاد ہَے کئی راتاں اسِیں باہر ٹِبِّیاں `تے جا کے کٹِّییاں سن۔ کدے کدے اسِیں سُۄئے دی اُچّی پٹڑی `تے آ سَۄںدے۔ کۄل ہی پشُۄ بنّہے ہُںدّے۔ چنّ دی چانݨی کھیتاں دی سِلّہ کارن بھِجّی بھِجّی لگّدی سی۔ پاݨی `چ گل رہِییاں پھسلاں `چۄں ہوہاڑ اُٹھّ رہی سی۔ کھیتاں وِچّ سیم ہۄ گئی سی تے چردے ہۄئے پشُۄ گارے `چ کھُبھّ جاںدے سن۔ دھرتی `چۄں نِکّا جِہا ٹۄیا پُٹّ کے پاݨی کڈھِّیا جا سکدا سی۔
اُس سال سارے کھیت وتّر نہِیں سن آئے تے پُۄری ہاڑھی نہِیں سی بِیجی گئی۔ اِکّ پاسے پھسلاں دا نُکسان سی تے دُۄجے پاسے ڈھہے ہۄئے گھر مُڑ اُسارنے پئے سن۔ اُہنِیں دِنِیں پںجّاب دی وڈّی سمسِّیا سیم دی سی جد کِہ ہُݨ دھرتی دا پاݨی بہُت ڈُۄںگھا چلے جاݨ دی ہَے۔ اُس سمیں کِسے نُۄں وی چِتّ چیتا نہِیں سی کِہ پںجّاب وِچّ وی کدے پاݨی دی ٹۄٹ آ جاویگی۔ شائِد اِہ وی اِکّ کارن ہۄوے کِہ پںجّاب نیں آپݨے درِیاواں دا پاݨی راجستھان نُۄں مُفت وِچّ ای لُٹا دِتّا۔ پںجّابِییاں بارے آم ہی کِہا جاںدَے کِہ اُہ بہُتی دُۄر دی نہِیں سۄچدے۔ جدۄں سِر آ پوے اۄدۄں ای سِر چُکّدے ہن۔
سِیال چڑھِیا تاں چرن٬ مست تے مَیں٬ تارۄ ہۄراں دے چُبارے وِچّ راتاں نُۄں `کٹھّے پڑھن لگّے۔ کدے کدے کماداں دے گنّے بھنّݨ چلے جاںدے پر گھر دِیاں نُۄں پتا ناں لگّݨ دِںدّے۔ ہٹّی بھٹھّی دی ہاذری وی بھر آئُںدے۔ ساڈے کۄل مِٹّی دے تیل والا لَیمپ سی جِس دا چانݨ چَۄہاں دے پڑھن لئی کاپھی سی۔ تیل اسِیں ساںجھا پائُںدے تے چِمنی واری نال ساپھ کردے۔ وِچے پڑھی جاںدے تے وِچے خرمستِییاں کری جاںدے۔ اِکّ دۄ کارے تاں اسِیں اِہۄ جِہے وی کر بَیٹھے کِہ اُنہاں نُۄں یاد کر کے من اجّ وی لائݨتاں پا رِہَے۔ دِل کردا ہَے دسّ دیواں پر دِماگ کہِںدَّے ناں دسّاں۔ چلۄ دسّ ای دِنّاں٬ ہُݨ کِہڑا سذا مِلݨی اَیں؟
ساڈے دسوِیں دے کمرے وِچّ کںدھّ والی الماری سی۔ اِکّ دِن اسِیں `کلّے چکر والے ای کمرے وِچّ ساں۔ اسِیں الماری دی جِںدّی کھۄلہ لئی۔ وِچّ مارک ہۄئے پرچِیاں دے بںڈّل پئے سن۔ چھِماہی اِمتِہاناں دے پرچے تاں وِدِیارتھِییاں نُۄں واپس مِل جاںدے سن پر سالانا اِمتِہاناں دے نہِیں سن مِلدے۔ چرن ہۄراں نُۄں لگِّیا کِہ الماری والے بںڈّلاں `چ اُنہاں دے نَۄوِیں دے پرچے وی ہۄݨگے۔ ٹائیِم تھۄڑھا سی اِس لئی ویکھ تاں ناں سکے پر سکِیم بݨا لئی کِہ ساری چھُٹّی ویلے کُجھّ بںڈّل کڈھّ کے لَے چلّاںگے تے ویکھ وُۄکھ کے اگلے دِن مۄڑ کے الماری `چ رکھّ دیواںگے۔
اسِیں دس کُ بںڈّل کڈھّے تے جھۄلِیاں `چ لُکۄ کے تارۄ کے چُبارے `چ لَے آئے۔ پھۄل پھال کے ویکھے تاں اُنہاں `چ آپݨا کۄئی پرچا ناں لبھّا۔ اگلے دِن اُہ بںڈّل مۄڑ کے رکھّݨ دی تھاں ہۄر دس باراں بںڈّل لَے آںدے۔ اُنہاں وِچّ وی آپدا کۄئی پرچا ناں نِکلِیا۔ اگلے دِن ہۄر لِیاںدے۔ بںڈّل مۄڑ کے رکھّݨ والا کمّ کُجھّ اَۄکھا لگّݨ لگّا۔ پھڑے جاݨ دا ڈر سی۔ کۄئی ماسٹر ساڈے جھۄلِیاں `چ بںڈّل ویکھ لَیںدا تاں شامت آ جاںدی۔ بںڈّل کڈھّݨ دی چۄری تاں اسِیں چھُٹّی مِلݨ تۄں مگرۄں کردے ساں جدۄں اُتھے کۄئی وی نہِیں سی ہُںدّا۔ گھرۄں جھۄلِیاں `چ بںڈّل لِجا کے الماری `چ رکھّݨ دا پُۄرا رِسک سی۔ بںڈّل ودھی جاںدے سن تے نال ہی چۄری پھڑی جاݨ دا ڈر وی ودھی جاںدا سی۔
اِک دِن مست نُۄں سُجھّ گئی کِہ بںڈّل ردّی `چ ویچے جا سکدے ہن۔ اُہ دۄ بںڈّل لَے گِیا تے امری دُکاندار دی دُکان تۄں پکَۄڑِییاں لَے آئِیا۔ نال کہِ آئِیا کِہ کلّہ نُۄں ہۄر لِیائۄُں۔ دُۄجے دِن چار بںڈّل لَے گِیا تے برپھی لَے آئِیا۔ تِیجے دِن اسِیں برپھی دے نال گجریلا وی کھادھا۔ پھیر تاں ساڈا مُۄںہ ہی پَے گِیا۔ الماری `چۄں بںڈّل تُرے آئُںدے تے امری دی تکّڑی `تے تُلی جاںدے۔ برپھی ساڈے ڈھِڈّاں وِچّ پئی جاںدی۔ اُتۄں تکھتُۄپُرے دا میلا آ گِیا۔ اسِیں اُہدے لئی وی پَیسے جۄڑنے شُرُۄ کر لئے۔ پںدّراں وِیہاں دِناں `چ اسِیں بںڈّلاں نال تُۄڑی ساری الماری بنّے لا دِتّی۔ سکُۄل دی جِںدّی دی تھاں اسِیں پہِلاں ہی آپݨی جِںدّی ٹھۄک دِتّی سی جِویں اسِیں اۄ الماری دے اسلی مالک ہۄئیِئے۔ اُہ جِںدّی وی امری دی ہٹّی تۄں ای کھرِیدی سی جِیہدی چابی ساڈی جیب `چ ہُںدّی سی۔۔
ردّی نُۄں ساڈا اجِہا مُۄںہ پِیا کِہ سکُۄل دِییاں اسِیں سارِییاں المارِییاں چھاݨ مارِییاں۔ ڈرائِںگ رُۄم دی اِکّ پیٹی وِچّ اخبار پئے لبھّ گئے۔ پھِر اسِیں اُنہاں نُۄں واڈھا دھر لِیا۔ الماری دے بںڈّلاں واںگ کرن تاں سپھائِیا ای لگّے سی پر دُۄر دی سۄچ کے چالُۄ مہِینے دے اخبار پیٹی `چ پئے رہِݨ دِتّے۔ مست اِکّ شتِیری چُکّݨ نُۄں پھِردا سی جۄ اُہدے چاچے گۄکھے نیں کۄٹھا چھتّݨ ویلے چاڑھ لَیݨی سی پر ایڈی وڈّی چۄری کرن دا اُہدا ہِییاں ناں پِیا۔ اِکّ دِن امری نیں مست نُۄں پُچھِّیا٬ “جے ماملا گڑبڑ اےَ تاں ردّی مَیں پِںڈّ `چ نی لائُںدا٬ اگّے شہِر `چ ویچ آئۄُں۔” مست نیں وی ساپھ ای دسّ دِتّا کِہ ہَے تاں گڑبڑ٬ اگّۄں تیری مرذی۔ ربّ جاݨے ساڈی اِس چۄری دا کِسے نُۄں پتا لگّا جاں نہِیں؟ پر اینا ذرُۄر پتا لگّ گِیا پئی پتا نی لگّدا بںدّا کدۄں چۄر بݨ جاںدَے!
ماگھ پھگّݨ `چ گھُلاڑِییاں چلّ پئیِیاں سن۔ اسِیں لَیمپ دے چانݨ وِچّ پڑھ رہے ساں کِہ کِسے نیں کُںڈّا آ کھڑکائِیا۔ باہر نِکل کے ویکھِیا تاں مِلکھا سِئۄں کا دھِیرا گٹّے `چ گُڑ لئی کھڑھا سی۔ اُہ اںدّر آئِیا تے آکھݨ لگّا٬ “لئۄ تتّا تتّا کھا-لۄ٬ نالے دۄ تَۄڑے وی پا-لۄ۔ آکھۄں تاں مَیں تھۄنُۄں شراب کڈھّݨ آلا سمان وی لِیا-دُۄں۔” گٹّا رکھّ کے اُہ آپ تاں چلا گِیا پر سانُۄں پڑھن دی تھاں پُٹھّے کمّ لا گِیا۔ ہِساب دے سُیال کڈھّدے کڈھّدے اسِیں شراب کڈھّݨ دِییاں سکِیماں لائُݨ لگّ پئے۔ گھںٹّے ادھّے گھںٹّے وِچّ اسِیں ڈِئۄُٹِییاں وی وںڈّ لئیِیاں۔
مست دی ڈِئۄُٹی لگّی کِہ اُہ آپݨے وِہڑے `چۄں دۄ گھڑے چُکّ کے لِیاویگا۔ اُس ماں دے پُتّ نیں اۄدۄں ای کھیس دی بُکّل ماری تے باہر نِکل گِیا۔ اُہناں دا وِہڑا بُۄہے بںدّ کری اںدّرِیں سُتّا پِیا سی۔ گھڑے باہر گھڑوںجِّییاں `تے پئے سن۔ اِکّ اُہنے آپݨے چاچے گۄکھے دِئۄں گھڑا چُکّ لِیا تے دُۄجا آپݨے تائے آرے کِئۄں۔ دۄہیں گھڑے لَے کے اُہ مِںٹّاں `چ مُڑ آئِیا۔ اسِیں دۄہاں گھڑِیاں `چ گُڑ پائِیا تے کھُۄہی `چۄں پاݨی کڈھّ کے گھڑے گلگسّے کر لئے۔ ترکھاݨاں دے چرن دی ڈِئۄُٹی لگّی کِہ اُہ تیسا لَے کے کِکّر دا سکّ لِیاوے۔ میری ڈِئۄُٹی سی کِہ رات نُۄں چرن دے نال جاواں تے آسے پاسے نذر رکھّاں۔ تارۄ دی ڈِئۄُٹی سی گھڑِیاں دی نِگرانی رکھّݨی کِہ کِسے نُۄں پتا ناں لگّے۔ سکّ پا کے٬ گھڑِیاں دا مُۄںہ بنّہ کے تے تارۄ کے باہرلے گھر تُۄڑی `چ نپّ کے اسِیں ادھّی رات تۄں مگرۄں وِہلے ہۄئے۔

اسِیں پہِلی وار گھڑے پائے سی جِہڑے کئی دِن تُۄڑی `چ دبّے رہِݨ دے باوجُۄد وی ناں چلّے۔ ہار کے دھِیرے دی مدد لئی۔ اُس نیں نُشادر دِییاں گۄلِییاں پا کے گھڑے رُۄڑی `چ دبّائے جۄ تِیجے دِن چلّ پئے تے ہفتے کُ بائد دارُۄ کڈھّݨ والی ہۄ گئی۔ تارۄ کا باہرلا گھر سُنّا پِیا سی جِتھے ساتھۄں اݨجاݨاں تۄں چار پںجّ بۄتلاں ای نِکلِییاں ہالاں کِہ گُڑ دساں باراں بۄتلاں دا سی۔ جِدّݨ نَۄوِیں جمات نیں دسوِیں جمات نُۄں وِدائِگی پارٹی دِتّی اُدّݨ اُہ بۄتلاں لیکھے لگِّییاں۔ جدۄں دسوِیں جمات دی گرُپّ پھۄٹۄ لتھّݨ لگّی تاں تارۄ شرابی ہۄ گِیا تے پھۄٹۄ وِچّ ای ناں آئِیا۔ پر مَیں کُجھّ ہۄرناں شُکِیناں واںگ رَۄشنی دے میلے `چۄں کھرِیدی اِکّ آنے دی گھڑی گُٹّ `تے سجا لئی۔ گرُپّ پھۄٹۄ وِچّ اُہ نکلی گھڑی اسلی گھڑِییاں واںگ دِسدی رہی۔
ساڈا دسوِیں دا اِمتِہان جگرائۄں ہۄݨا سی۔ اسِیں ریلوے رۄڈ `تے اِکّ چُبارا کِرائے `تے لَے لِیا تے اِکّ سٹۄو کھرِید لِیا۔ کھۄیا تے گھِئۄ ساڈِییاں پِیپِییاں وِچّ سی۔ رۄٹِییاں اسِیں ہۄٹل تۄں مُلّ لَے آئُںدے تے دال سبذی آپ بݨا لَیںدے۔ چُبارا دیسی گھِئۄ دے تڑکے نال مہِک اُٹھّدا۔ کِسے نیں افواہ اُڈا دِتّی کِہ اںگّریذی دا پرچا آئۄُٹ ہۄ گِئَے٬ جِیہدی پہُںچّ ہَے اُہ لَے سکدَے۔ مَینُۄں رۄٹی ٹُکّ لئی چھڈّ کے باکی سارے مُہِمّ اُتے چڑھ گئے۔
تارۄ دا اِکّ ماما ماسٹر سی جۄ دَۄدھر رہِںدّا سی۔ پہِلاں اُہ اُہدے کۄل گئے تے اُہنُۄں نال لَے کے ساری رات سائیِکل بھجائی پھِرے۔ کدے کِسے کۄل٬ کدے کِسے کۄل۔ مَیں اُہناں نُۄں اُڈِیکدا رِہا تے دُۄجے دِن دے پرچے دی تِیاری وی کردا رِہا۔ دُۄجے دِن اُنہاں دے پرچے ماڑے ہۄئے تے میرا کُجھّ ٹھِیک ہۄ گِیا۔ دۄ مہِینے پِچھّۄں نتِیجا آئِیا تاں مَیں پاس ساں تے اُہ سارے پھیلہ سن۔ ڈی.بی.ہائی سکُۄل ملّہے دے چھتّی وِدِیارتھِییاں `چۄں چھے جݨے ای پاس ہۄئے سن۔ ساڈے پِںڈّ دے کُل چَۄداں مُںڈِّیاں نیں دسوِیں دا اِمتِہان دِتّا سی پر پاس مَیں `کلّا ای ہۄ سکِیا۔ جے پھیلہ ہۄ جاںدا تاں سمبھّو سی مَیں کھیتی دے کمّ `چ پَے جاںدا جِویں میرے نال دے کئی جماتی پئے۔ تے اِہ وی سمبھّو سی کِہ کدّ کڈھّ کے مَیں وی تارۄ واںگ پھَۄج `چ بھرتی ہۄ جاںدا۔