پںجّابی جِنّے چاء نال میلے ویکھدے ہن اُنے ہی چاء نال کھیڈاں کھیڈدے ہن۔ پںجّاب سدا دِلاں دے راٹھ تے نرۄئے جُسِّیاں والے لۄکاں نُۄں جنم دِںدّا رِہا ہَے۔ مُڈھّ کدِیم تۄں ایتھے سرِیرک کرتباں دی گلّ ہُںدّی آئی ہَے۔ ساڈِییاں مِتھِہاسک کتھاواں وِچّ اُنہاں بلی لۄکاں دا ذِکر آئُںدا ہَے جِہڑے گۄڈا مار کے دھرتی `چۄں پاݨی کڈھّ دِںدّے سن تے چںدّ سُۄرج نال گھُلدے سن۔ اُہناں دے اسماناں `چ وگاہے ہاتھی اجے تک نہِیں مُڑے!

پںجّاب رِشِییاں مُنِییاں٬ گُرُۄیاں پِیراں٬ کِرتی کِساناں تے سُۄرمِیاں دی دھرتی ہَے۔ اِہ اُہناں چںچّل مناں والے لۄکاں نُۄں جنم دِںدّی ہَے جِہڑے جاݨ بُجھّ کے آفتاں چھیڑدے ہن تے واہِییاں چھڈّ بںجّراں آباد کرن تُر پَیںدے ہن۔ گھراں دے سُکھ تِیاگ پردیسی جا بݨدے ہن۔ اُہناں اںدّر کۄئی اجب بھٹکݨ ہَے٬ الۄکار پْرتِبھا جۄ اُنہاں نُۄں ٹیک نہِیں آئُݨ دِںدّی۔ اُہ دھکّے والِییاں تے جپھّۄجپھّی ہۄݨ والِییاں کھیڈاں دے ودھیرے شُکِین ہن تے کھڑھے کھڑۄتے سِدھّ-پُٹھّ کرنا لۄچدے ہن۔

کبڈّی تے کُشتی پںجّابِییاں دِییاں ودھیرے منپسںدّ کھیڈاں ہن۔ کُشتِییاں وِچّ پںجّاب نیں کئی جگتجیتُۄ پَیدا کِیتے ہن۔ 1892 وِچّ پںجّابی پہِلوان کرِیم بخش اِںگلَیںڈ دے ٹَۄم کَینن نُۄں ڈھاہ کے ورلڈ چَیمپِیئن بݨِیا سی۔ 1900 وِچّ پںجّاب دا اِکّ ہۄر پہِلوان٬ غُلام٬ پںڈّت مۄتی لال نہِرُۄ نال پَیرِس گِیا تے تُرکی دے کادر الی نُۄں ڈھاہ کے وِشو جیتُۄ بݨِیا۔ کِکّر سِںگھّ٬ گاما تے گۄبر وی بڑے مشہُۄر پہِلوان ہۄئے جِنہاں دا لۄہا کُل دُنِییا نیں منِّیا۔ 1921 وِچّ گۄبر نیں سان پھراںسِسکۄ وِچّ آدشںتُّۄ نُۄں چِتّ کر کے آلمی گُرج ہاسل کِیتی۔ گامے نیں وِشو وِجیتا پہِلوان ذبِسکۄ نُۄں پٹِیالے وِچّ پٹکا کے رُستمے ذماں دا خِتاب جِتِّیا۔

1928 تۄں اِںڈِییا دی ہاکی ٹِیم اۄلمپِّک کھیڈاں وِچّ بھاگ لَیݨ لگّی تاں پںجّابی کھِڈاری اۄلمپِّک چَیمپِیئن بݨن لگّے۔ پر سٹھّوِیاں تک پںجّابی لِکھتاں وِچّ اُنہاں آلمی جیتُۄیاں دا ذِکر کِتے وی نہِیں مِلدا۔ کُجھّ مُۄںہ ذبانی جۄڑے چھںدّ ذرُۄر سُݨ پَیںدے سن۔ کِہا جاںدَے کِہ پںجّابی لۄک ملّاں تاں بڑِییاں مار لَیںدے نیں پر اُنہاں دا رِکارڈ نہِیں رکھّدے۔ ناں ہی اُہ پُراݨِییاں وِراستی وستاں نُۄں سمبھّالݨا جاݨدے نیں۔ اِہۄ کارن ہَے کِہ جِنہاں پںجّابی ملّاں نیں کُل دُنِییاں اُتۄں دی لتّ پھیری اُہ وی لِکھتاں وِچّ ناں آئے تے پںجّابِییاں دے یاد چِتّ ناں رہے۔ کِکّر سِںگھّ٬ غُلام٬ گاما٬ کلُّۄ٬ بُۄٹا٬ پھتِہ سِںگھّ٬ الِییا٬ گامُۄں٬ امام بخش٬ سۄہݨی٬ گُںگّا٬ گںڈّا جَۄہل٬ ہمِیدا٬ ہربںسّ٬ پُۄرن تے گُرداور ہۄرِیں ہَۄلی ہَۄلی چیتِیاں `چۄں وِسردے گئے۔

1964 وِچّ بلبِیر سِںگھّ کںوّل نیں بھارت دے پہِلوان ناں دی پُستک پْرکاشت کِیتی جِس نُۄں پںجّابی دی پہِلی کھیڈ پُستک کِہا جا سکدَے۔ 1966 تۄں اِس پُستک دا لیکھک کھیڈاں تے کھِڈارِییاں بارے لِکھݨ لگّ پِیا جۄ ہُݨ تک لِکھی جا رِہَے۔ اُس دِییاں کھیڈ پُستکاں دی گِݨتی درجن تۄں ٹپّ گئی ہَے جِنہاں دے ناں پںجّاب دے اُگھّے کھِڈاری٬ کھیڈ سںسّار٬ کھیڈ جگت وِچّ بھارت٬ پںجّابی کھِڈاری٬ کھیڈ مَیدان `چۄں٬ اۄلمپِّک کھیڈاں٬ پںجّاب دِییاں دیسی کھیڈاں٬ کھیڈ جگت دِییاں باتاں٬ کھیڈ پرِکرما٬ اۄلمپِّک کھیڈاں دی سدی٬ کھیڈ درشن٬ کھیڈ میلے ویکھدِیاں٬ کبڈّی کبڈّی کبڈّی٬ کھیڈاں دی دُنِییاں تے پںجّاب دے چۄݨویں کھِڈاری ہن۔ میری کھیڈ کتھا تے ایشِیائی کھیڈاں چھپائی ادھِین ہن۔ بلبِیر سِںگھّ کںوّل نیں اِکّ ہۄر پُستک آلمی کبڈّی دا اِتِہاس لِکھی ہَے۔ اُس تۄں پہِلاں پںجّاب کبڈّی دا اِتِہاس لِکھی سی۔

کھیڈاں تے کھِڈارِییاں بارے پںجّابی وِچّ پںجّاہ کُ کِتاباں چھپ چُکِّییاں ہن۔ اِنہاں وِچّ جِیونِییاں٬ سوَیجِیونِییاں٬ کھِڈارِییاں دے ریکھا چِتّر٬ کھیڈاں دا اِتِہاس٬ کھیڈ میلے٬ کھیڈ مسلے٬ کھیڈاں دی جاݨ پچھاݨ, کھیڈ نِئم٬ کھیڈاں دِییاں باتاں٬ پںجّاب دِییاں دیسی کھیڈاں تے کھِڈارِییاں دِییاں گلپی کہاݨِییاں آدِ کئی ترہاں دِییاں ونّگِییاں ہن۔ کِہا جا سکدَے کِہ پںجّابی کھیڈ ساہِت دی وکھّری پچھاݨ کائِم ہۄ چُکّی ہَے تے آئُںدے سمیں `چ کھِڈارِییاں دے جِیون بارے افسانے تے ناول وی پڑھن نُۄں مِلݨگے۔

کھِڈارِییاں دِییاں سوَیجِیونِییاں وِچّ پْرمُکھّ پھلائیِںگ سِکھّ مِلکھا سِںگھّ ہَے جۄ ستّروِیاں وِچّ چھپی سی۔ مِلکھا سِںگھّ اِںگلَیںڈ وِچّ کامنوَیلّتھ کھیڈاں دا مہِمان بݨ کے گِیا سی۔ اُتھے اُس نُۄں دیس پْردیس دا اَیڈِیٹر ترسیم پُریوال مِلِیا جِس نیں مِلکھا سِںگھّ نُۄں آپݨے جِیون بارے کِتاب لِکھݨ لئی پْریرِیا۔ اُس نیں کِہا٬ “تُسِیں آپݨی جِیون کہاݨی پاش نُۄں سُݨائُںدے جاݨا٬ اُہ لِکھ دیویگا۔” اِںج پُریوال نیں پںجّابی دے پْرسِدھّ کوی پاش نُۄں مِلکھا سِںگھّ نال مِلائِیا جِس نیں اُس دی جِیونی کلمبدھّ کِیتی۔ اُس اُتے پاش نیں آپݨے ناں دی تھاں مِلکھا سِںگھّ دا ناں لِکھِیا تاں کِہ اُہ پُستک سوَیجِیونی وجۄں پڑھی جاوے۔ پاش دے اِس بھیت دا کُجھّ گِݨتی دے بںدِّیاں نُۄں ہی پتا سی۔

دُۄجی سوَیجِیونی پہِلوان دارا سِںگھّ دی میری آتم کتھا ہَے۔ مجھَیل دارا سِںگھّ دا ترذے بِیان کمال دا ہَے۔ اُس نیں بڑی سادگی تے سافگۄئی نال آپݨِییاں کمِییاں کمذۄرِییاں تے پْراپتِییاں دا پْرگٹاوا کِیتا ہَے۔ اُس دا سُتّے پئے دا پِشاب نِکل جاںدا سی۔ اُہ لِکھدا ہَے کِہ جد اُہدی برات چڑھی تاں اِہ بھاݨا سہُرِیں جا کے وی ورت گِیا! بھاویں جانِییاں دے جںگّل پاݨی جاݨ سمیں اُہدی گِلّی تلائی کِسے ہۄر دے مںجّے `تے وِچھا کے کِسے نُۄں پتا نہِیں سی لگّݨ دِتّا گِیا پر اُس نیں آپݨی آتم کتھا وِچّ اِہ گلّ آپ ہی جگّ ذاہِر کر دِتّی۔ پہِلی وار وہُٹی نُۄں لَیݨ سہُرِیں گِیا تاں پِشاب نِکل جاݨ دے ڈرۄں چجّ نال سَۄں وی ناں سکِیا۔ مُڑدِیاں سائیِکل اُتے وہُٹی نُۄں بِٹھائِیا تاں سائیِکل پاس وجّ گِیا! اُس دی اِہ پُستک بہُت دِلچسپ ہَے۔

گۄلا سُٹّݨ وِچّ ایشِییا دے چَیمپِیئن جۄگِںدّر سِںگھّ نیں وی آپݨی سوَیجِیونی ’جگّ دا جۄگی‘ پْرکاشت کِیتی سی۔ اُس نیں لِکھِیا٬ “اِک وار جںگّل وِچّ شِکار کھیڈݨ گئے تاں اُہدے دۄست نُۄں شیر نیں ڈھاہ لِیا۔ اُس نیں سۄچِیا٬ جے دۄست نُۄں چھڈّ کے جاناں تاں آپݨِییاں تے دُنِییاں دِییاں نذراں `چ مرداں۔ جے دۄست نُۄں شیر دے پںجِّیاں `چۄں چھڈائُناں تاں شیر ہتھّۄں مردَیں۔ مَیں من `چ سۄچِیا بئی مَۄت تاں جۄگِںدّرا ہُݨ دۄہِیں پاسِیں آ٬ چلۄ شیر ولّ ای چلّدے اَیں۔ مَیں دۄست نُۄں شیر کۄلۄں کھِچّ کے کںدھّاڑے چُکّ لِیا تے شیر بِٹّ بِٹّ کھڑھا دیکھدا رِہا۔ اۄدۄں تۄں مَیں سمجھداں کِہ جانور وی بںدّا کُبںدّا دیکھ لَیںدا۔ جے مَیں اۄتھۄں بھجّ نِکلدا تاں شائِد شیر مَینُۄں نِکلݨ ناں دِںدّا۔”

ہاکی والے بلبِیر سِںگھّ نیں آپݨی سوَیجِیونی گۄلڈن ہَیٹ ٹْرِک پہِلاں اںگّریذی وِچّ چھپوائی سی جِس دا پںجّابی رُۄپ وی تِیار ہَے۔ وَیٹرن کھِڈاری ترلۄک سِںگھّ نیں وی آپݨی سوَیجِیونی چھپائی ہَے۔ کہاݨِیکار ورِیام سِںگھّ سںدھُّۄ نیں پہِلوان کرتار سِںگھّ دی جِیونی کُشتی دا دھرُۄ تارا لِکھی ہَے۔ اِس جِیونی دا سمُچّے پںجّابی ساہِت وِچّ وِشیش ستھان ہَے۔ پھُٹبال دے پْرسِدھّ کھِڈاری جرنَیل سِںگھّ پنام دی جِیونی ڈا.چرنجِیت سِںگھّ پڈّا ولّۄں لِکھی مِلدی ہَے۔ ہاکی کھِڈاری دھِیان چںدّ دی جِیونی دا پںجّابی انُواد مِلدَے۔ ڈا.بِلُّۄ رائیسر نیں کبڈّی کھِڈاری امبّی ہٹھُۄر دی جِیونی لِکھی ہَے۔ سمبھّو ہَے کُجھّ ہۄر وی جِیونِییاں تے سوَیجِیونِییاں چھپِییاں ہۄݨ جۄ میری نذرۄں ناں لںگھِّییاں ہۄݨ۔

بلِہار سِںگھّ رںدھّاوا نیں کبڈّی دے اںگّ سںگّ تے کھیڈ میلِیاں دے اںگّ سںگّ دۄ پُستکاں کبڈّی دی کھیڈ بارے لِکھِییاں ہن۔ اِنہاں وِچّ درجناں کھیڈ میلِیاں تے سَیںکڑے کبڈّی کھِڈارِییاں دی جاݨ پچھاݨ ہَے۔ سۄہݨ سِںگھّ چِیما دی سوَیجِیونی نُما پُستک کھیڈ مَیدان `چ ادھّی سدی ہَے جِس وِچّ اِںگلَیںڈ دے پںجّابِییاں دی کبڈّی تے کبڈّی ٹُۄرنامَیںٹاں دا بھرپُۄر ورݨن ہَے۔ لابھ سِںگھّ سںدھُّۄ نیں گبھرُۄ پُتّ پںجّاب دے وِچّ چار درجن کھِڈارِییاں دے ریکھا چِتّر پیش کِیتے ہن۔ اِہ تسوِیراں والی درشنی پُستک ہَے۔ تسوِیراں والی سبھ تۄں وڈّی پُستک ستوِںدّر سِںگھّ سُہیلا دی رُستم-اے-کبڈّی بلوِںدّر سِںگھّ پھِڈّا ہَے جِس نُۄں مۄٹے اکھّراں وِچّ چھاپِیا گِئَے۔ لابھ سِںگھّ سںدھُّۄ نیں اِکّ پُستک چنّ ماہی دِییاں باتاں چھپائی ہَے جِس وِچّ کھِڈارِییاں دِییاں پتنِییاں نال کِیتے اِںٹروِئۄُ درج ہن۔

راجِںدّر سِںگھّ دِییاں تِنّ پُستکاں کْرِکٹ کِویں کھیڈِیئے٬ والِیبال کِویں کھیڈِیئے تے بھارت دے پْرسِدھّ کھِڈاری مِلدِییاں ہن۔ پْرِں.ترلۄچن سِںگھّ بھاٹِییا نیں 1982 دِییاں ایشِیائی کھیڈاں مَۄکے ایشِییاڈ چھپوائی سی۔ چۄٹی تۄں چۄٹی٬ کْرِکٹ٬ بھارت وِچّ ہاکی٬ اۄلمپِّک کھیڈاں دے مہان کھِڈاری تے اتھلَیٹِکس وِچّ سۄنے دا تمغا کِویں پْراپت کرِیئے نَیشنل بُکّ ٹْرسّٹ نیں پْرکاشت کِیتِییاں ہن۔ بھاشا وِبھاگ پںجّاب نیں پںجّاب دے پْرسِدھّ کھِڈاری تۄں بِناں وکھّ وکھّ کھیڈاں دی جاݨ پچھاݨ دے کِتابچے چھاپے ہن۔ سرِیرک سِکھِّیا تے کھیڈاں دے نِئماں بارے کئی ادارِیاں دِییاں کِتاباں مِلدِییاں ہن۔ اِس پاسے سُجان سِںگھّ دی بڑی گھالݨا ہَے۔ جۄگِںدّر جۄگی نیں کھیڈاں تے کھِڈارِییاں بارے کُجھّ کِتابچے بھاشا وِبھاگ پںجّاب لئی لِکھے۔ بلجِںدّر مان نیں پھُٹبال جگت ماہلپُر لِکھی ہَے۔

پِیارا سِںگھّ رچھِین نیں کُچھ کِتاباں پہِلوانی بارے لِکھِییاں ہن جِنہاں `چ اِکّ کُشتی اکھاڑے ہَے۔ پہِلواناں بارے اِکّ ہۄر کِتاب اَیچّ.آر.بِلگا تے پی.آر.سۄںدھی نیں کُشتی امبّر دے تارے چھاپی ہَے۔ گُرمیل مڈاہڑ نیں سںسّار پْرسِدھّ کھیڈ کہاݨِییاں ناں دی کِتاب انُواد رُۄپ وِچّ دِتّی ہَے۔ اُس وِچّ وکھّ وکھّ بھاشاواں دِییاں ستاراں کہاݨِییاں دا انُواد ہَے۔ پْرۄ.بلدِیپ سِںگھّ دی اِکّ پُستک اۄلمپِّک کھیڈاں دا سۄن تمغا کِویں جِتِّیئے ہَے۔ پںجّابی یُۄنِیورسِٹی پٹِیالا نیں امرِیک سِںگھّ راہِیں انُوادت پُستک سکُۄلاں وِچّ اتھلَیٹِکس چھاپی ہَے۔ جۄگِںدّر سِںگھّ آہلُۄوالِییا دی کِتاب ہاکی دا کھیل ہَے۔ اِکّ کِتاب گِیان سِںگھّ نیں وی ہاکی بارے لِکھی ہَے۔ سُکھدیو مادپُری دِییاں دۄ کِتاباں پںجّاب دِییاں لۄک کھیڈاں تے پںجّاب دِییاں وِراستی کھیڈاں ہن۔ رݨجِیت سِںگھّ پْرِیت دی پُستک کھیڈ درپݨ ہَے۔

سۄشلِسٹ دیشاں وِچّ کھیڈاں٬ اۄلمپِّک -80 ماسکۄ آوۄ تے سۄوِیئت کھیڈاں پْرگتی پْرکاشن دے کِتابچے ہن۔ رُۄسی مۄدی دی کِتاب بھارت دے کْرِکٹ کھِڈاری پںجّابی وِچّ وی مِلدی ہَے۔ پرموِیر سِںگھّ باٹھ نیں گلّاں کھیڈ مَیدان دِییاں چھپوائی ہَے۔ سُکھدرشن سِںگھّ چہِل دی کِتاب جدۄں کھیڈے پںجّے آب بھارت-پاکِہ پںجّاب کھیڈاں بارے ہَے۔ نودِیپ گِلّ نیں کھیڈ امبّر دے پںجّابی سِتارے لِکھی ہَے جِس وِچّ چالی کُ پںجّابی کھِڈارِییاں دے شبد چِتّر ہن۔ نتھّا سِںگھّ دی پُستک کبڈّی دے ہِیرے ہَے جِس وِچّ کبڈّی کھِڈارِییاں دا بائِئۄ ڈاٹا دِتّا گِئَے۔

میری سچِتّر پُستک پںجّاب دِییاں دیسی کھیڈاں ہَے جِس وِچّ پںجّابِییاں دِییاں ستاسی دیسی کھیڈاں دا ویروا درج ہَے۔ اِنہاں وِچۄں کئی الۄپ ہۄ چُکِّییاں ہن٬ کُجھّ الۄپ ہۄ رہِییاں ہن تے باکِییاں دے الۄپ ہۄ جاݨ دا ڈر ہَے۔ اِہ پُستک پںجّابی یُۄنِیورسِٹی پٹِیالا نیں چھاپی ہَے۔ نَیشنل بُکّ ٹْرسّٹ ولّۄں میری اِکّ ہۄر اہِم پُستک پںجّاب دے چۄݨویں کھِڈاری پْرکاشت کِیتی گئی ہَے جِس وِچّ پںجّاسی کھِڈارِییاں دے ریکھا چِتّر ہن۔ اِہ اُہ کھِڈاری ہن جِنہاں نیں کَۄماںتری کھیڈ مُکابلِیاں `چۄں اِںڈِییا لئی مَیڈل جِتّے ہن۔ بلبِیر سِںگھّ کںوّل دی پُستک بھارت دے پہِلوان دی پاکِستان وِچّ وی مںگّ ہَے۔

اُپْرۄکت پُستکاں تۄں بِناں کُجھّ ہۄر کھیڈ پُستکاں وی ہۄ سکدِییاں ہن جِنہاں دا مَینُۄں پتا ناں لگّا ہۄوے۔ اخباراں رسالِیاں وِچّ وی کھیڈاں تے کھِڈارِییاں بارے آرٹِیکل چھپدے رہِںدّے ہن۔ لگبھگ سارے ہی پںجّابی اخباراں وِچّ کھیڈاں دا پنّا ہَے۔ رُستم پںجّابی دا پہِلا کھیڈ رسالا سی تے ہُݨ بہُرںگّا کَۄماںتری مَیگذِین کھیڈ سںسّار نِکلݨ لگّا ہَے۔ اِہ پںجّابی کھیڈ ادب دا اجّ ہَے٬ اُمِید ہَے بھلک بھوِکھّ دے کھیڈ لیکھکاں نال ہۄر بھرپُۄر ہۄویگا۔