پھاذِلکا کالج وِچّ پڑھدِیاں مَینُۄں پںجّاب یُۄنِیورسِٹی دے ہاکی کۄچِںگّ کَیمپ اتے ہائیِکِںگّ ٹْرَیکِںگّ ٹُۄر لائُݨ دے مَۄکے مِلے۔ اِئۄں میرا باہرلے کالجاں دے مُںڈِّیاں نال میل جۄل ہۄئِیا تے باہرلی دُنِییا دِسی۔ گھرۄں٬ پِںڈّۄں تے آپݨے دائِرے `چۄں نِکلݨ نال وِدِیارتھی ودھیرے کُجھّ سِکھّݨ تے آتم نِربھر ہۄݨ لگّدے ہن۔ جِہڑے اِکۄ تھاں بَیٹھے جاں اِکۄ جگہا رہی جاںدے ہۄݨ اُنہاں دا جِیون انُبھو سِیمت رہِ جاںدا ہَے۔ کھُۄہ دے ڈڈُّۄ دی مِسال اِسے پرسںگّ وِچّ دِتّی جاںدی ہَے۔
جدۄں اِتِہاس `تے نذر مارِیدی ہَے تاں پتا لگّدَے کِہ اُہی بںدّے ودھیرے کامیاب ہۄئے جِہڑے گھرۄں باہر نِکلے تے دُۄر دُراڈِییاں تھاںواں تک پہُںچّے۔ گھرۄں اُٹھّ کے دھاوے کرن والِیاں نیں ہی ہِںدّۄستان اُتے سدِییاں-بدھّی راج کِیتا۔ اںگّریذ گھرۄں نِکلے تے اِکّ سمیں اُنہاں دے راج وِچّ سُۄرج نہِیں سی چھِپدا۔ کۄلمبّس نیں سمُںدّر `چ بیڑا ٹھیلہ کے ہی امرِیکا ورگا مُلک لبھِّیا سی۔
ستمبّر 1960 وِچّ پںجّاب یُۄنِیورسِٹی دے کالجاں `چۄں چۄݨویں ہاکی کھِڈارِییاں تے اتھلِیٹاں دا اِکّ کۄچِںگّ کَیمپ گَۄرمِںٹّ کالج لُدھِیاݨے لگّا۔ پھاذِلکا کالج تۄں مَیں تے رام سِںگھّ کَیمپ لئی چُݨے گئے۔ مَیں ہاکی لئی تے رام سِںگھّ اتھلَیٹِکس لئی۔ اُںج اسِیں دۄویں ہاکی وی کھیڈدے ساں تے اتھلَیٹِکس وی کردے ساں۔ ساڈے کالج دی ہاکی ٹِیم دا پہِلا مَیچ نویں بݨے گَۄرمِںٹّ کالج مُکتسر دی ٹِیم نال ہۄئِیا کردا سی۔
اُدۄں مُکتسر دا سرکاری کالج گُردوارا ٹِبّی ساہِب ولّ سی۔ اُہدے نال دی سُۄیا لںگھّدا سی۔ جدۄں مَیچ دی ترِیک دا پتا لگّدا تاں مُکتسرِیئے دۄ دِن پہِلاں ہاکی دے گرائۄُںڈ نُۄں پاݨی لا دِںدّے۔ اسِیں رڑے مَیدان `تے کھیڈدے ہۄݨ کارن گھاہ والے سِلّہے مَیدان اُتے ہار جاںدے۔ اُدۄں مُکتسر کالج دے پْرِںسِّیپل٬ بائد وِچّ سِکھّ مہانکۄش تِیار کرن والے پْرۄ.ہربںسّ سِںگھّ سن۔ اسِیں ریل گڈّی `تے آئُںدے ساں جِس وِچّ کئی مُںڈّے بیٹِکٹا سپھر کر جاںدے۔ اِکّ وار پھُٹبال دا ساڈا ٹُںڈّا کھِڈاری رات دے ہنہیرے وِچّ ٹِیٹی مُۄہرے بھجّدا سِگنل دِییاں تاراں `چ اڑک کے ڈِگّ پِیا۔ ٹِیٹی دے ہتھّ ٹُںڈّی باںہ ہی آ گئی۔ ٹُںڈّے نیں کِہا٬ “ہائے٬ میری باںہ دُکھاتی۔” ٹِیٹی تۄں سہِ سُبھاء باںہ چھڈّی گئی۔ ٹُںڈّا پھِر دَۄڑ گِیا تے مُڑ کے ہتھّ ناں آئِیا۔
لُدھِیاݨے دے کۄچِںگّ کَیمپ وِچّ ہاکی تے اتھلَیٹِکس دے پںجّاہ کُ مُںڈّے سن۔ ودھیرے مُںڈّے کھالسا کالج امّْرِتسر٬ مہِںدّرا کالج پٹِیالا تے ڈی.اے.وی.کالج جلںدھّر دے سن۔ ساڈا ٹِکاݨا پُراݨے ہۄسٹل وِچّ سی جِس دے کھُلّہے کمرِیاں وِچّ کئی کئی مںجّے ڈہِ گئے۔ ہاکی دا مَیدان ہۄسٹل دے مُۄہرے ہی سی جِس دے چَۄہاں کۄنِیاں اُپر بۄرڈاں `تے لِکھِیا ہۄئِیا سی٬ “ڈُۄ ناٹ کراس دا ہاکی پھِیلڈ۔” تھالی ورگے گرائۄُںڈ دے اِکسار کٹّے گھاہ اُتے ملّۄملّی کھیڈݨ نُۄں دِل کردا سی۔ ٹرَیک رتا ہٹواں سی جِتھے اتھلِیٹاں دی پْرَیکٹِس چلدی۔ سویر ویلے ساڈی `کٹھِّیاں دی کسرت ہُںدّی تے ہفتے `چ اِکّ وار لمّی کراس کںٹّری لُیائی جاںدی۔ اِکّ کراس کںٹّری اسِیں مُلّامپُر تک وی لائی تے مُڑ کے مساں ہۄسٹل وِچّ پُجّے۔ جِتھے ہُݨ پںجّاب کھیتِیباڑی یُۄنِیورسِٹی ہَے اُتھے اُدۄں اُجاڑ تھاں پئی ہُںدّی سی۔ اجے اِکۄ اِمارت بݨی سی جِس وِچّ کھیتِیباڑی کالج شُرُۄ ہۄئِیا سی۔ اُہدے کۄل دی دَۄڑدے ہۄئے اسِیں سِدھّواں نہِر `تے جا چڑھدے۔
پھاذِلکا ساڈی بلّے بلّے سی پر کۄچِںگّ کَیمپ `چ اسِیں کِسے گِݨتی وِچّ نہِیں ساں۔ ہاکی کھیڈݨ والِیاں وِچّ ہربِںدّر سِںگھّ تۄں اِلاوا دۄ بلبِیر سںسّارپُر دے سن جۄ بائد وِچّ اۄلمپِّک کھیڈاں دے مَیڈل جِتّے۔ اُہ اُس بھارتی ہاکی ٹِیم دے وی شِںگّار سن جِس نیں 1966 وِچّ ایشِیائی کھیڈاں `چۄں پہِلی وار سۄن تمغا جِتِّیا۔ کَیمپ `چ گُردِیپ سِںگھّ مان وی سی جۄ بائد وِچّ اُچکۄٹی دا کۄچ سابت ہۄئِیا۔ ریشم سِںگھّ تے سںتّۄکھ سِںگھّ ورگے کھِڈاری سن جۄ کئی سال پںجّاب دی ٹِیم ولّۄں کھیڈدے تے نَیشنل چَیمپِیئنشِپاں جِتّدے رہے۔ امبّرسرِییا وِیر سِںگھّ ہاکی وی کھیڈدا سی تے لمّی دَۄڑ وی لائُںدا سی۔
مَینُۄں اُنہاں کھِڈارِییاں نال کھیڈ کے بہُت کُجھّ سِکھّݨ دا مَۄکا مِلِیا۔ چںگّا کھِڈاری بݨن دی چیٹک مَینُۄں اُس کَیمپ نیں لائی۔ اُتھے اجائِب سِںگھّ تے بلوںتّ سِںگھّ ورگے اتھلِیٹ سن جۄ اُسے سال جلںدھّر دِییاں نَیشنل کھیڈاں `چ پۄل والٹ تے 400 مِیٹر ہرڈلذ دَۄڑ دے نَیشنل چَیمپِیئن بݨے۔ ڈِکَیتھلۄن کرن والا ہرنیک سِںگھّ سی جۄ اتھلِیٹ ہۄݨ دے نال چںگّا سکالر وی سی۔ 800 مِیٹر والا جرنَیل سِںگھّ اِکّ لتّ `تے ٹرَیک دا چکّر لا لَیںدا سی۔ بائد وِچّ اُہ ریلوے `چ بھرتی ہۄ گِیا تے نَیشنل چَیمپِیئن بݨِیا۔ جدۄں اُہدی بدلی بِیکانیر دی ہۄئی تاں دِلّی آ کے کِہا کرے٬ “ناں اۄتھے پاݨی تے ناں کۄئی کُڑی۔ مَیں اۄتھے گںجّا ناں ہُںدّا تاں ہۄر کی ہُںدّا؟ آہ ماڑی جِہی جُۄڑی پتا نہِیں کِویں بچ گئی؟”
جرنَیل سِںگھّ لہِری اتھلِیٹ سی۔ مُکلاوا لَیݨ گِیا تاں آپݨے سہُرے پِںڈّ رات دے ہنہیرے `چ دَۄڑن دی پْرَیکٹِس کرن لگّ پِیا۔ اُہدی کِسمت چںگّی سی پئی کِسے نُۄں پتا ناں لگّا نہِیں تاں اگلِیاں نیں چۄر سمجھ کے ڈھاہ لَیݨا سی۔ 1966 `چ مَیں اُہدے بارے اُلِیکے شبد چِتّر دا ناں ’کلہِری مۄر‘ رکھِّیا سی۔ کُجھّ سال بائد اُہدی سِدھّواں نہِر اُتے کراس کںٹّری لائُںدِیاں مَۄت ہۄئی تاں مَیں اُہدے بارے ’اکھاڑے دا شہِید‘ سِرلیکھ ادھِین آرٹِیکل لِکھِیا جۄ پںجّاب سکُۄل سِکھِّیا بۄرڈ دی اِکّ پاٹھ پُستک وِچّ پڑھائِیا جاںدا رِہا۔
کَیمپ وِچّ اسِیں اِہ وی سِکھِّیا کِہ آپݨا سمان چۄری ہۄݨ تۄں بچا کے کِویں رکھّݨا ہَے؟ آپݨا سابݨ تیل تے کھاݨ پِیݨ دا سمان کھِڈاری آپݨے ہتھّ ہیٹھاں رکھّدے۔ بھیتی مُںڈِّیاں نیں دسِّیا کِہ اکھِیرلے دِن کچھّے بُنَیݨاں تے تَۄلِییاں دی وی خَیر نہِیں اِس لئی سُکّݨے پائُݨ دی تھاں گِلّے ای ولہیٹ لَیݨے۔ اِکّ دُۄجے دا گھِئۄ تے بدام کھا لَیݨے جاں لُکا دیݨے چۄری نہِیں سی سمجھے جاںدے۔ ہِٹّ مار کے گُیائی تے پِچھّۄں لبھّی گیںد وی چۄری نہِیں سی گِݨی جاںدی۔ ہاکی مںگّ کے مۄڑ ناں سکݨی آم گلّ سی۔ کِسے کۄل گھڑی جاں کۄئی ہۄر مہِںگّی چِیذ وست ہُںدّی تاں چۄراں دی نِگہا اُہدے `تے ہی ہُںدّی۔ اِہ اَیویں کہِݨ دِییاں گلّاں نیں کِہ پُراݨے وِدِیارتھی آدرشک سن۔
اِک دِن امبّرسرِیئے بھائۄُیاں دے کِتے سںتّرِیاں دا باغ نذرِیں پَے گِیا۔ رسے ہۄئے سںتّرے جِویں اُنہاں نُۄں ہی اُڈِیکدے ہۄݨ۔ بسّ لگّ گئی نذر چںگّے بھلے باغ نُۄں۔ جدۄں سارے سَۄں جاںدے تاں اُنہاں دا جتھا رات نُۄں باغ ولّ جاںدا تے کچّے پکّے سںتّرِیاں دا بَیگ بھر لِیائُںدا۔ اخِیر سںتّرِیاں دے چھِلّڑاں نیں پَیڑ کڈھائی پر بھائۄُ پَیراں `تے پاݨی ناں پَیݨ دیݨ۔ ساڈے ورگِیاں `تے اَیویں ای شکّ ہۄئی جاوے۔ `کلّے کارے جُ ہۄئے! پر بھلا ہۄوے گُربچن سِںگھّ رںدھّاوے دے وڈّے بھرا ہربھجن سِںگھّ رںدھّاوے دا۔ پھِر وی گُرُۄ کی نگری تۄں آئِیا سی۔ اخِیرلے دِن اُہنے کۄچ نُۄں دسّ ای دِتّا٬ “سُنّا باغ ویکھ کے ساتھۄں رہِ نہِیں ہۄئِیا۔ بتھیرا من نُۄں سمجھائِیا پر کِتھے! سںتّرے ساتھۄں ای کھادھے گئے نیں۔ بھُلّ چُکّ دی ماپھی دِئۄ۔ جے ڈنّ لائے بِناں نہِیں سردا تاں ساڈے کچھّے بُنَیݨاں ای رکھّ لئۄ! پَیسے ہُںدّے تاں چۄری کِئۄں کردَے؟”
کَیمپ وِچّ اسِیں بلدیو سِںگھّ پتّۄ والا تے جسکرن سِںگھّ رُڑکا ڈِسکس سُٹّدے ویکھے۔ بلدیو سِںگھّ اُدۄں ریلوے `چ بھرتی ہۄئِیا سی۔ پھَۄج `چۄں دلجِیت سِںگھّ آپݨے پِںڈّ للتۄں چھُٹّی کٹّݨ آئِیا ہۄئِیا سی۔ اُہ وی لُدھِیاݨے چار سَۄ تے اٹھّ سَۄ مِیٹر دی دَۄڑ لائُݨ آ جاںدا۔ بائد وِچّ مَیں بلدیو سِںگھّ تے دلجِیت سِںگھّ دے ریکھا چِتّر لِکھے۔ کَیمپ تۄں مَیں ہاکی کھیڈݨ دے کئی گُر سِکھّے تے نویں اُتشاہ نال پھاذِلکا مُڑِیا۔ کاپھی سماں مَینُۄں کَیمپ یاد آئُںدا رِہا۔
کالج دی اتھلَیٹِک مِیٹ وِچّ اِکّ اِیوَیںٹ `چۄں پھسٹ آئُݨ دے پںجّ٬ سَیکںڈّ دے تِنّ تے تھرڈ دا اِکّ اںکّ گِݨِیا جاںدا سی۔ جِنّے اںکّ کۄئی اتھلِیٹ ہاسل کردا اۄنے رُپئے اُس دا اِنام بݨ جاںدا سی۔ اِکّ وار میرے اِنام دے اینے کُ رُپئے بݨ گئے جِنہاں دی ہاکی جاں لۄہے دا گۄلا لِیا جا سکدا سی۔ ہاکی میرے کۄل پہِلاں ہی سی اِس لئی مَیں گۄلے دا اِنام مںگِّیا۔ جِدّݨ اُہ گۄلا مَینُۄں مِلݨا سی مَیں سائیِکل اُتے کالج جاݨ دی تھاں تُر کے گِیا کِئُںکِہ مُڑدِیاں مَے اُہ گۄلا سارے راہ سُٹّدا آئُݨا سی۔ آپݨا گۄلا مِلݨ دی مَینُۄں اینی خُشی سی کِہ گۄلا سُٹدِیاں ہی مَیں پِںڈّ پُجّا۔ پھِر مَیں گھر دے کھُلّہے وِہڑے وِچّ اِٹّاں گڈّ کے گۄلے دا دائِرا بݨا لِیا تے سُٹّاں والے پاسے وی مِݨتی دِییاں پکِّییاں نِشانِییاں لا لئیِیاں۔ اجّ مَیں سۄچداں کِہ لۄہے نال متھّا مارن دا اِہ کَیسا جنُۄن سی؟
گرمِییاں دِییاں چھُٹِّییاں وِچّ مئی دے مہِینے ساڈا ہائیِکِںگّ ٹْرَیکِںگّ دا ٹُۄر لگّا۔ اُدۄں پںجّاب یُۄنِیورسِٹی پٹھانکۄٹ تۄں گُڑگائۄں تے پھاذِلکا تۄں کُلُّۄ کاںگڑے تک ہُںدّی سی۔ ساڈا ٹُۄر کُلُّۄ تۄں شِملا تک پہاڑاں اُتے ہائیِکِںگّ ٹْرَیکِںگّ کرن دا سی۔ پھاذِلکا کالج تۄں مَیں `کلّا ہی ساں۔ دُۄر دُراڈے کالجاں دے وِیہ کُ وِدِیارتھی رۄپڑ دے کالج وِچّ `کٹھّے ہۄئے۔ اُتھۄں دے اِکّ پْرۄپھَیسر نیں سانُۄں آپݨے نال لَے کے جاݨا سی۔ اُس دا ناں بچِتّر سِںگھّ سی۔ ساڈے پِںڈّ دا پْرۄ.بھاگ سِںگھّ سِدھُّۄ اُس دا کُلِیگ سی۔ اِئۄں میری اُس نال چںگّی نیڑتا بݨ گئی۔ بائد وِچّ اُہ جگرائۄں دے سائِںس کالج دا ڈائِرَیکٹر بݨِیا جِتھے مَیں وی کُجھّ سماں پڑھائِیا تے ہائیِکِںگّ ٹْرَیکِںگّ ٹُۄر دِییاں یاداں تاذِییاں کِیتِییاں۔
رۄپڑ تۄں بسّ چڑھ کے اسِیں بِلاسپُر گئے۔ اُتھۄں سُںدّر نگر وِچّ دی مںڈّی پہُںچّے۔ مَیں پہِلی وار پہاڑ ویکھ رِہا ساں۔ کۄئی پاسا کھُشک سی تے کۄئی ہرِیا بھرِیا۔ سُںدّر نگر پدھّری وادی `چ وسِیا ہۄئِیا سی جِتھے مَیداناں ورگِییاں ہی پھسلاں سن۔ مںڈّی دے نال درِیا وہِ رِہا سی۔ کُلُّۄ ٹھہِرن دی تھاں اسِیں منالی جا کے ٹھہِرے۔ پھِر رۄہتاںگ پاس تک گئے تے چار چُپھیرے پئیِیاں برپھاں اُتے پھۄٹۄ کھِچّے۔ اُتھے پْرۄ.بچِتّر سِںگھّ نیں بںسّری اُتے پہاڑی دھُن وجائی جِس نال پہاڑِییاں گُۄںج پئیِیاں۔ مُڑدِیاں اِکّ پہاڑی رَیسّٹ ہائۄُس وِچّ رات کٹّی۔ منالی کۄل گرم پاݨی دے چشمے وِچّ نہاتے جِس بارے کِہا جاںدَے کِہ اُتھے نہائُݨ نال چمڑی دے رۄگ دُۄر ہۄ جاںدے ہن۔ منالی اُدۄں نِکّا جِہا کسبا سی جۄ ہُݨ بہُت وڈّا سَیلانی کیںدر بݨ چُکَّے۔
واپس کُلُّۄ مُڑ کے اسِیں شِملے ولّ نُۄں تُرنا شُرُۄ کِیتا۔ اسِیں پہاڑی راہاں دِییاں چڑھائیِیاں تے اُترائیِیاں اُتے نِتّ دس کُ مِیل تُردے۔ اِکّ پہاڑی تۄں دُۄجی پہاڑی نیڑے جِہی دِسدی پر اُہ کاپھی دُۄر ہُںدّی۔ اِئۄں لگّدا جِویں اگلا مُکام بسّ آ ہی گِیا ہۄوے پر اُتھے پُجّدِیاں لتّاں دی بسّ ہۄ جاںدی۔ پہاڑاں دے نذارے بڑے ہُسِین سن۔ کِتے بھیڈاں بکّرِییاں چردِییاں دِسدِییاں تے پہاڑناں لیلے چُکّی پھِردِییاں۔ اُہ کالجِیئیٹ مُںڈِّیاں نُۄں کھڑھ کھڑھ کے ویکھدِییاں۔ اسِیں تاں خَیر ویکھݨا ای سی۔ اسِیں تُردے ہۄئے بۄلِییاں پائی جاںدے تے گاݨے گائی جاںدے۔ کدے وَیسے ہی اِکّ دُۄجے نال کھہِݨ لگّدے۔ شام نُۄں جِتھے ٹِکاݨا ہُںدّا اُتھے کَیمپ پھائِر ہُںدّی یانی گائُݨ وجائُݨ تے لتِیفِیاں دا شُگل میلا ہُںدّا تے بھںگّڑا پَیںدا۔ کُلُّۄ تۄں شِملا پہاڑاں وِچّ دی سِدھّا سَۄ کُ مِیل سی۔ اسِیں پڑاء کردِیاں دساں کُ دِناں وِچّ مںذّل سر کر لئی۔ راہ وِچّ رامپُر آئِیا جِتھے راجے دے مہلّ ویکھے تے پہاڑناں نچّدِییاں ویکھِییاں۔
شِملے اسِیں مال رۄڈ `تے گیڑے دِتّے۔ رِجّ اُتے اِکّ سماگم سی جِس وِچّ مُہمّد رپھی گا رِہا سی-مُںڈّا مۄہ لِیا توِیتاں والا دمڑی دا سکّ مل کے۔ پہِلاں اسِیں اُہدے گاݨے پھِلماں وِچّ ہی سُݨے سن۔ اُتھے لاہَۄر تۄں لِیاںدا لالا لاجپت رائے دا بُتّ لگّا ہۄئِیا سی۔ بائد وِچّ مَیں لالا جی دے جنم ستھان پِںڈّ ڈھُڈِّیکے دے کالج وِچّ لمّا سماں پڑھائِیا۔ شِملے رات کٹّ کے اسِیں سۄلن تے کالکا وِچّ دی ہُںدّے ہۄئے پںجّاب یُۄنِیورسِٹی چںڈِّیگڑھ دے اِکّ ہۄسٹل وِچّ پُجّے۔ پہاڑاں دی ٹھںڈھّ ماݨ کے آئِیاں نُۄں چںڈِّیگڑھ دِییاں لُۄیاں بہُت گرم لگِّییاں۔ چںڈِّیگڑھ مَیں پہِلی وار گِیا ساں۔
ہۄسٹل وِچّ سمان رکھّ کے تے نہا دھۄ کے اسِیں چںڈِّیگڑھ دی سَیر نُۄں نِکلے۔ اُدۄں چںڈِّیگڑھ بہُت وِرلا سی۔ سَیکٹراں وِچّ دی ڈںڈِّییاں پئیِیاں ہۄئیِیاں سن تے ودھیرے تھاں کھالی پئی سی۔ رُکھّ اجے ناں ماتر سن۔ شائِد سِنما وی اِکۄ ہۄوے جِتھے اسِیں چھے تۄں نَۄں والی پھِلم ویکھی۔ ہۄسٹل وِچّ مُڑے تاں ساڈا سمان پھرۄلِیا پِیا سی۔ کپڑے تاں کِسے دے نہِیں سی چُکّے گئے پر کَیمرے تے کِیمتی چِیذاں غائِب سن۔ میرا کِئُںکِہ لُدھِیاݨے دے کۄچِںگّ کَیمپ دا تجربا سی اِس لئی میری کۄئی چِیذ کِسے دے ہتھّ نہِیں لگّی۔ مَیں ہُݨ وی کِسے کھیڈ میلے `تے جاواں تاں بھاویں نِئۄُیارک دے ہۄٹل وِچّ ٹھہِراں بھاویں شِکاگۄ دے مۄٹل وِچّ کدے آپݨا پاسپۄرٹ٬ نکدی تے کِیمتی چِیذ وست ہۄٹل `چ چھڈّ کے نہِیں جاںدا۔ تدے تاں لِکھِئَے کِہ بںدّا گھرۄں باہر نِکل کے بڑا کُجھّ سِکھّدَے۔