چلِّیا تاں مَیں پٹِیالے نُۄں سی پر رہِ گِیا مُکتسر۔ بی.اے.کرن پِچھّۄں مَیں پْرۄ.گُربکھش سِںگھّ سچّدیو دی سلاہ لئی کِہ ہُݨ کی کراں؟ میرے پںجّابی وِچّ اچھّے نمبّر سن۔ اُنہاں نیں سلاہ دِتّی کِہ پںجّابی دی اَیمّ.اے.کر لَے کِتے لَیکچرار لگّ جاویںگا۔ اُنہِیں دِنِیں پںجّابی دی اَیمّ.اے.کرن لئی مہِںدّرا کالج پٹِیالا مشہُۄر سی جِتھے سرکاری کالج ہۄݨ کارن پڑھائی تے ہۄسٹل دِییاں پھِیساں وی گھٹّ سن۔ اُس کالج وِچّ کھیڈاں دا وی چںگّا ماہَۄل سی۔ کالج تۄں کرَیکٹر سرٹِیپھِکیٹ لَے کے مَیں پٹِیالے جاݨ دا من بݨا لِیا۔
اِس تۄں پہِلاں دی گلّ دسّݨی تاں مَیں بھُلّ ای گِیاں۔ اِکّ دِن میرا جماتی گھلُّۄ والا بلجِیت سِںگھّ سںدھُّۄ مَینُۄں پھِرۄذپُر چھائُݨی لَے گِیا سی۔ پھِرۄذپُر تۄں کۄئی وڈّا پھَۄجی اپھسر مُکھّ مہِمان بݨ کے پھاذِلکا کالج وِچّ ساڈا ہاکی دا مَیچ تے بھںگّڑا ویکھ گِیا سی۔ اُہ بلجِیت دا کدّ کاٹھ ویکھ کے اُس نُۄں ہَۄلدار بھرتی کرن نُۄں کہِ گِیا سی۔ سدّا دے گِیا سی کِہ کِسے دِن پھِرۄذپُر آئیِں۔ بلجِیت لَیپھٹِینَیںٹ بݨنا چاہُںدّا سی۔ بی.اے.دا اِمتِہان دے کے اسِیں وِہلے ساں۔ مَینُۄں تاں پاس ہۄݨ دی اُمِید سی پر اُس نُۄں بہُتی اُمِید نہِیں سی۔ اُس نیں مَینُۄں گلِّیں باتِیں تِیار کر لِیا کِہ پہِلاں آپاں ہَۄلدار بھرتی ہۄواںگے تے پھیر اِںٹروِئۄُ دے کے لَیپھٹِینَیںٹ بݨ سکدے آں۔ پھِرۄذپُر دا اُہ وڈّا اپھسر آپݨی پُۄری مدد کریگا۔
اسِیں پھِرۄذپُر چھائُݨی دے کِلے وِچّ چلے گئے۔ بَیرکاں وِچّ پھَۄجی تاشاں کھیڈ رہے سن تے تݨِییاں اُتے اُنہاں دے کپڑے ٹںگّے ہۄئے سن۔ اُہ اِکّ دُۄجے نُۄں مکھَۄل کر رہے سن جِس نال اُنہاں دے ہاسے چھݨکدے سن۔ لگّدا سی جِویں ربّ دی جنّ آئے ہۄݨ۔ ویلے سِر اُنہاں نُۄں چاہ پاݨی تے دال رۄٹی مِلی جاںدی سی۔ شام نُۄں رمّ دا ہاڑا لگّ جاںدا سی۔ ناں کۄئی کمّ سی ناں کار سی تے ناں نِکّے نِیاݨِیاں دا کۄئی پھِکر پھاکا سی۔ اُہ سابݨ تیل نال نہائُںدے سن تے پالش کِیتے بُۄٹ پائُںدے سن۔ بلجِیت دسّدا آئِیا سی٬ “پھَۄجِییاں دی لائیِف تاں ڈھۄلے دِییاں لائُݨ والی اےَ۔ آہ دیکھ لَے بُلّے لُٹّدے!” مَینُۄں وی لگّا کِہ پھَۄج `چ بھرتی ہۄݨا ماڑا نہِیں۔ پر اُدّݨ اُہ وڈّا اپھسر سانُۄں ناں مِلِیا جِیہنُۄں مِلݨ گئے سی۔ مِل جاںدا تاں اسِیں شائِد اُدّݨ ای بھرتی ہۄ جاںدے تے جِیون دا کاںٹا ای بدل جاںدا۔
جِدّݨ اسِیں دُبارا پھِرۄذپُر جاݨ دا پْرۄگرام بݨائِیا اُس تۄں اِکّ دِن پہِلاں بی.اے.دا نتِیجا آ گِیا۔ مَیں پاس ساں تے بلجِیت پھیلہ۔ مَیں سۄچِیا٬ “مَیں تاں ہۄر وی پڑھ سکداں۔ مَینُۄں ہُݨے پھَۄج `چ بھرتی ہۄݨ دی کی لۄڑ اےَ؟” بلجِیت نیں مَینُۄں آپݨے نال جاݨ لئی کِہا تاں مَیں ناںہ کر دِتّی تے آکھِیا٬ “میرا تاں بائی دِماغ چلدَے۔ مَیں تاں اجے ہۄر پڑھاںگا۔ پھیر کدے ویکھاںگا جے بھرتی ہۄݨا ہۄئِیا۔” پر بلجِیت نیں پھَۄج `چ بھرتی ہۄݨ دا اِرادا ناں چھڈِّیا۔ اُس دے لَیپھٹِینَیںٹ بݨن تک دِییاں خبراں تاں مَینُۄں مِلدِییاں رہِییاں۔ بائد `چ پتا نہِیں اُہ کی بݨ کے رِٹائِر ہۄئِیا؟
پٹِیالے جاݨ لئی مَیں پھاذِلکا تۄں کۄٹکپُۄرے نُۄں گڈّی چڑھِیا۔ اُسے گڈّی وِچّ میرے جماتی کَۄڑِیاںوالی دے رگھبںسّ سِںگھّ گِلّ تے اجِیت سِںگھّ چڑھ گئے۔ اُہ مُکتسر دے کھالسا ٹْرینِںگّ کالج وِچّ داکھلا لَے چُکّے سن۔ مُکتسر سٹیشن `تے اُنہاں نیں مَینُۄں وی اُتار لِیا اکھے ساڈا کالج ای ویکھدا جاہ۔ رات ساڈے کۄل کٹّ کے سویر دی گڈّی پٹِیالے چلا جائیِں۔ رات اُنہاں کۄل کٹّݨ دا نتِیجا اِہ نِکلِیا کِہ اُنہاں نیں مَینُۄں وی بی.اَیڈّ.`چ داکھل ہۄݨ لئی تِیار کر لِیا۔ اُتھے مںڈّی کالِیاںوالی دے مُںڈّے وی مِلے۔ ہریک ای آکھے٬ “بی.اَیڈّ.اِکۄ سال دی اےَ۔ سال دے وی اٹھّ مہِینے۔ بی.اَیڈّ.کر کے 166 رُپئے دی سرکاری نَۄکری تُرت مِل جاںدی اےَ۔ اَیمّ.اے.`چ تاں سال وی دۄ لگّدے آ تے کۄئی پتا نی نَۄکری مِلے جاں ناں مِلے؟”
مَینُۄں اُنہاں دِییاں گلّاں جچ گئیِیاں تے مَیں اُتھے ای داکھل ہۄ گِیا۔ اگلے دِن کۄٹھے مُڑ کے بھُۄیا نُۄں دسِّیا کِہ مَیں پٹِیالے دی تھاں مُکتسر پڑھن لگّ پِیاں۔ ایتھے میرا کۄرس دۄ سالاں دی تھاں اِکّ سال دا ای اےَ۔ بھُۄیا نُۄں کۄرساں کُۄرساں دا تاں پتا نہِیں سی۔ اُہ خُش ہۄئی کہِݨ لگّی٬ “آہ تاں سروݨا بلاء ودھِییا ہۄئِیا جِہڑی دۄ سالاں دی پڑھائی اِکۄ سال `چ ہۄ-جُۄ! نالے مُکسرۄں تاں بہِںدّے مِلݨ آ جِیا کریںگا۔ اۄتھے تاں اسِیں وی مسِّیا نہائُݨ گئے مِل آئِیا کراںگے۔”
اُہناں دِناں `چ کھالسا ٹْرینِںگّ کالج شہِرۄں باہروار سی۔ سادا جِہی اِمارت سی تے ڈںگّسارُۄ ہۄسٹل سی۔ سٹیشن تۄں اُتر کے پہِلاں اِکّ دۄ باذار آئُںدے٬ پھِر سجّے ہتھّ چھپّڑ آئُںدا تے اگاںہ اجِیت سِنما۔ اُتھۄں چڑھدے پاسے دۄ کُ پھرلاںگ دی وِتھّ `تے کھالسا سکُۄل سی تے نال ہی کھالسا ٹْرینِںگّ کالج۔ ڈا.مہِںدّر سِںگھّ رںدھّاوا نیں اُسے کھالسا سکُۄل `چۄں مَیٹْرِک کِیتی سی۔ اُدۄں اُنہاں دے پِتا جی مُکتسر تہِسِیلدار سن۔ کہاݨِیکار گُردیو رُپاݨا وی اُتھے ای پڑھِیا سی جِیہدے نال دِلّی رہِںدِّیاں میری آڑی پئی۔ ہُݨ تاں مُکتسر بہُت ودھ گِیا ہَے تے کالج دے آلے دُیالے بڑی سںگھّݨی آبادی ہۄ گئی ہَے۔
مُکتسر دِییاں کئی یاداں ہن۔ پہِلی یاد تاں اِہۄ ہَے کِہ مُکتسر مَیں مِتھ کے نہِیں سی گِیا۔ اُتھے راہ جاںدِیاں میری بی.اَیڈّ ہۄ گئی جۄ کدے وی نَۄکری لئی ورتی نہِیں گئی۔ بلکِہ پہِلاں پہِل مَیں آپݨی اِس ڈِگری نُۄں لُکائُںدا ہی رِہا۔ اِہ میرا ہِیݨ بھاو سی کِہ کۄئی اِہ ناں سمجھے بئی مَیں کالج دا لَیکچرار بݨن دی تھاں سکُۄل دا ماسٹر لگّݨ جۄگا ہی ساں۔ ہُݨ مَیں سمجھدا ہاں سکُۄل ماسٹر ہۄݨا سِکھِّیا دیݨ وِچّ لَیکچرار تۄں کِتے اہِم اہُدا ہَے۔ سکُۄل ادھِیاپک سچّمُچّ سماج دے اُسرئیِّئے ہُںدّے ہن۔
بی.اے.تک مَیں گھرۄں رۄٹی کھا کے پڑھِیا ساں۔ مُکتسر مَینُۄں ہۄسٹل `چ رہِ کے پڑھنا پِیا۔ اُتھے ہۄسٹل دِییاں دۄ اِمارتاں سن جِنہاں دے پِچھّے کھیت سن۔ اسِیں تِیہ پَیںتی وِدِیارتھی اُنہاں وِچّ رہِںدّے ساں۔ کئی وِدِیارتھی پںجّاب تۄں باہر دے سن جِنہاں وِچّ اِکّ کیرلا تۄں وی سی۔ اُہ اںگّریذی بۄلدا تے اسِیں اُہدے نال اںگّریذی بۄلݨ دا ابھِیاس کردے ساں۔ بی.اَیڈّ.وِچّ سبھناں دی پڑھائی دا مادھِئم اںگّریذی سی۔ کالج وِچّ سویرے وِدِیارتھِییاں دی اسمبّلی ہُںدّی۔ اُتھے کسرت تے پریڈ کرائی جاںدی۔ واری سِر ہر کۄئی چھۄٹا مۄٹا لَیکچر کردا۔ پڑھائی لئی کُجھّ مذمُۄن لاذمی سن تے کُجھّ چۄݨویں۔ مَیں ٹِیچِںگّ آف پںجّابی تے سۄشل سٹڈِّیذ چۄݨویں وِشے رکھّے سن۔ دۄ وِشے کِتّاکاری سن۔
اِک دِن ساڈا ٹَیسّٹ ہۄݨا سی۔ اسِیں دیر تک پڑھدے رہے۔ تڑکے اُٹھ کے پھِر تِیاری کرنی سی۔ تڑکے اُٹھے تاں ہۄسٹل دے کۄل ہی اِکّ ہالی ہل واہُںدّا بۄلِییاں پائی جاوے۔ اُہدِییاں بۄلِییاں سانُۄں پڑھن ناں دیݨ۔ ہار کے اُس نُۄں بینتی کِیتی کِہ چُپّ چاپ ہل واہی جاوے تے بۄلِییاں پائُݨ تۄں گُریذ کرے۔ اسِیں آکھِیا کِہ اجّ ساڈا ٹَیسّٹ ہَے۔ سانُۄں پڑھ لَیݨ دیوے تے رہِںدِّییاں بۄلِییاں بھلکے پا لوے۔ اُہ بۄلِییاں پائُݨۄں تاں ہٹ گِیا پر ہل واہُݨا چھڈّ کے بلد واپس لَے گِیا۔ اگلے دِن اسِیں پُچھِّیا٬ “بائی جی٬ اسِیں تاں بۄلِییاں ناں پائُݨ نُۄں ای کِہا سی۔ ہل چھڈّݨ نُۄں تاں نہِیں سی کِہا؟” اگّۄں اُس دا اُتّر سی٬ “مَیتھۄں بۄلِییاں پائے بِناں ہل نہِیں وہِںدّا۔ مَیں آکھِیا٬ پاڑھِیاں دی پڑھائی کاہنُۄں کھراب کرنی اَیں؟ چلۄ باکی دا کھیت بھلکے واہ لاںگے تے بۄلِییاں وی بھلکے ای پا لاںگے!”
مُکتسر مَینُۄں پہِلی وار پتا لگّا کِہ کُڑِییاں وی مُںڈِّیاں نُۄں مکھَۄل کر لَیںدِییاں ہن۔ ساڈے کالج وِچّ اِمتِہان تۄں پہِلاں اکھںڈّ پاٹھ رکھائِیا ہۄئِیا سی۔ اِہ ہر سال ہی رکھائِیا جاںدا سی تے وِدِیارتھِییاں دی سپھلتا لئی ارداس کِیتی جاںدی سی۔ پر سارے وِدِیارتھی کدے وی سپھل نہِیں سی ہۄئے۔ ساڈے کالج دے اکھںڈّ پاٹھ `تے گَۄرمِںٹّ کالج دِییاں کُڑِییاں `کٹھِّییاں ہۄ کے متھّا ٹیکݨ آئیِیاں۔ ہۄسٹل اگّے مَیں `کلّا ای کھڑھا ساں۔ اِکّ نیں کِہا٬ “دیکھ نی کِویں مجَۄراں دی ماں آںگُۄں جھاکدَے۔” دُۄجی کہِݨ لگّی٬ “نی اِہ تاں کلّہ بھائی بݨِیا پْرشاد وںڈّدا سی۔ سُۄم جِیا جماں ای بھۄرا بھۄرا دِںدّا سی۔” اُہدی اِہ گلّ سچّی سی۔ مَیں دیگ سںجّم نال وںڈّی سی تے بچی ہۄئی رات نُۄں اسِیں تتّی کر کے کھادھی سی۔ تِیجی نیں اُہلے `چ کِہا٬ “آجا وے اجّ بھۄرا ودھّ وںڈّ دِیں۔”
اِہ گلّ اجِیت نیں وی سُݨ لئی سی۔ اُس نیں کںدھّ ٹپّ کے مَیتھۄں پہِلاں تھالی جا چُکّی۔ باکِییاں نُۄں تاں اُہنے بھۄرا بھۄرا ای پْرشاد وںڈِّیا پر ودھیرے سۄہݨی کُڑی دا بُکّ بھر دِتّا! اسِیں اُہدے نال اَۄکھے بھارے ہۄئے کِہ ہُݨ آپاں نُۄں گھٹّ بچُۄ۔
مُکتسر دِییاں یاداں `چۄں جِہڑِییاں وار وار چیتے آئُںدِییاں ہن اُنہاں `چ ودھیرے ماگھی دے میلے نال سمبّںدھِّت ہن۔ کئی سال پہِلاں مَیں ’میلا مُکسر دا‘ آرٹِیکل لِکھِیا سی جۄ ’آرسی‘ وِچّ چھپِیا سی۔ بی.اَیڈّ.والے سال ماگھی دا میلا لگّا تاں اسِیں میلے `چ خُۄب گیڑے دِتّے۔ کالجِیئیٹ رلے ہۄئے ساں تے اِلتاں کرن دے دِن سن۔ گُردوارے جاݨ دی تھاں اسِیں جِںدّا ڈانس دے تمبُّۄیاں ولّ ہۄ تُرے۔ مںڈّپاں مُۄہرے ٹِکٹاں دے کائۄُںٹر سن۔ کائۄُںٹراں اُتے پھٹّے بنّہے ہۄئے سن۔ پھٹِّیاں `تے نچّدے کھُسرے٬ میلِییاں نُۄں `چلۄ اںدّر‘ `چلۄ اںدّر‘ پُکار رہے سن۔ اسِیں ٹِکٹاں لَیݨ دے جکۄ-تکے وِچّ ساں کِہ ساڈے اِکّ بیلی نیں اںدّرلی گلّ آ دسّی۔ اُہ کہِݨ لگّا٬ “ٹِکٹاں لَیݨ دی تاں لۄڑ ای نی۔ پِچھلے پاسِئۄں پںڈّال دِییاں وِرلاں تھاݨی سارا کُچھ دِسی جاںدَے!”
اسِیں وِرلاں والی تھاں جا ملّی۔ جِںدّا ڈانس شُرُۄ ہۄ گِیا۔ مُفت دا ناچ ویکھݨ والِیاں دی واہوا بھِیڑ ہۄ گئی۔ تکڑِیاں نیں ماڑِیاں نُۄں پاسے دھکّ کے آپݨے سِر وِرلاں وِچّ پھسا دِتّے۔ اںدّر کِسے دی لتّ دِس جاںدی کِسے دی باںہ۔ کِسے دی گُتّ
گھُمّدی دِسدی۔ گِیت سںگِّیت دا رَۄلا گَۄلا سُݨی جاںدا۔ اںدّر دا نذارا تاں جِہۄ جِہا سی اُہ تھۄڑھا بہُتا دِسی ہی جاںدا سی٬ پر باہرلے نذارے دا کِسے نُۄں چِتّ چیتا ای نہِیں سی۔ اُہدا پتا اۄدۄں لگّا جدۄں پُلِس دے ڈںڈّے پِٹھّاں `تے ورہن لگّے۔ جدۄں انبھۄل ای پُڑِیاں `تے پٹاکے پئے تاں کاہلی کاہلی وِرلاں `چۄں سِر کڈھّدِیاں کئیِیاں دِییاں پگّاں وِچے لہِ گئیِیاں۔ پھِر نںگّے سِر ای جِدھر کِسے دا لۄٹ لگّا اُڈںتّر ہۄ گِیا۔ اینا شُکر سی کِہ سانُۄں کالج دے کِسے پْرۄپھَیسر نیں نہِیں سی ویکھِیا۔ ویکھ لَیںدا تاں اگلے دِن کالج وِچّ بڑی بدنامی ہۄݨی سی۔
واپس ہۄسٹل پہُںچّے تاں اِکّ جݨا پُڑے پلۄسدا کہی جاوے٬ “کِتے پُلِس مگرے ای ناں آ جے؟” دُۄجے ہَۄںسلا دیݨ لگّے٬ “پُلِس نُۄں کِہڑا ایہی کمّ آں؟ نالے آپاں کِہڑا ڈاکا مارِیا؟” مُڑ کے جِںدّا ڈانس ویکھݨ تۄں تۄبا کر کے سارے جݨے آپۄ آپݨے کمرِیاں `چ سَۄں گئے۔ تاںہِیئۄں کِہ ادھّی نُۄں کۄئی بُۄہے کھڑکائی جاوے۔ کئیِیاں نُۄں دھُڑکُۄ لگّا کِتے پُلِس سچِّیئۄں ناں آ گئی ہۄوے؟ ڈردِیاں نیں بُۄہے کھۄلہے تاں اۄہی اںدّرلی گلّ دسّݨ والا پںگّیہتھّا بیلی کاہلا پِیا ہۄئِیا سی۔ اُہ ساہۄ ساہ ہۄئِیا کہی جا رِہا سی٬ “نذارا تاں ہُݨ آں دیکھݨ آلا۔ ہُݨ جِہڑا کھُسرا پھٹّے `تے نچّدا اُہ تاں ہَیلن نُۄں وی مات پائی جاںدا۔ جِںدّا ڈانس والِییاں تاں کُچھ وی نی اُہدے مُۄہرے۔ چھیتی کرۄ٬ پائۄ کپڑے٬ نہِیں تاں ائیں ای چلے چلّۄ۔ `گاںہاں کِہڑا `نںدّاں `تے بہِݨا؟ پچھڑگے تاں کِتے سالا پھٹّے تۄں ای ناں اُتر جے؟ پھیر جیہے گئے جیہے ناں گئے۔”
اُہدِییاں کاہلِییاں اگّ مچائی جاںدِییاں سن۔ پتا نہِیں پتںدّر ادھّی رات نُۄں کِتھے جا آئِیا سی؟ لگّدا سی جِویں دِنے پُلِس دے کھرکھرے تۄں بچ گِیا ہۄوے!
کھیساں دِییاں بُکّلاں ماردے تے اکھّاں ملدے اسِیں اُہدے مگر لگّ تُرے۔ اُہ سبھ تۄں اگّے وگِیا جاںدا کھُسرے دِییاں سِفتاں دے پُل بنّہی جاںدا سی٬ “مَیں آہناں تُسِیں دیکھِئۄ سئی۔ جے میری گلّ سچّی ناں ہۄئی تاں سَۄ چھِتّر مارِئۄ تے گِݨِئۄں اِک۔ پھِلماں آلے تاں اَیویں ای ہَیلن نُۄں چکّی جاںدے آ۔ کی آ ہَیلن `چ؟ کھُسرے نُۄں دیکھ لَیݨ تاں ہَیلن نُۄں جماں ای بھُلّ جاݨ۔ اُہ تاں مدھُۄ بالا لگّدَے٬ مدھُۄ بالا! جماں نرگس ورگَے! ! `کیراں دیکھۄںگے تاں یاد کرۄںگے …۔” اُہ چکّویں پَیرِیں جا رِہا سی تے اسِیں کہِ رہے ساں٬ “دیکھِیں کِتے کںجّرا دِن آلا کارا پھیر ناں کرا دِیں۔ پُڑے اجے تک دُکھی جاںدے آ۔”
مِںٹّاں `چ ای اُہنے سانُۄں جِںدّا ڈانس دے مںڈّپ مُۄہرے جا کھڑھائِیا۔ کھُسرا واکِیا ای بہُت سۄہݨا سی۔ اُہدا ہار شِںگّار وی پُجّ کے کِیتا ہۄئِیا سی۔ پائۄُڈر نال گۄرا کِیتا مُۄںہ-متھّا گَیس دے چانݨ وِچّ چںدّ واںگ چمک رِہا سی۔ کجرے دِییاں دھارِییاں کنّاں تک لمِّییاں سن۔ کالے رںگّ دی چُنّی٬ رتّے رںگّ دا جمپّر تے کالی سلوار پائی ہۄئی سی۔ گُتّاں وی دۄ کِیتِییاں ہۄئیِیاں سن۔ پھَیشن دی کۄئی کسر نہِیں سی رہِݨ دِتّی۔ اُس نُۄں ویکھݨ والِیاں دا تکڑا مجما لگّا ہۄئِیا سی۔ درشک اِکّ دُۄجے دے مُۄہرے ہۄ رہے سن۔ کھُسرا لکّ لِچکا کے جِیہنُۄں اکھّ ماردا اُہ سمجھدا جِویں مَیڈل مِل گِیا ہۄوے۔ کئی اِکّ دُۄجے دے اُتۄں دی ہۄ کے کھُسرے نال اکھّ مِلائُدے۔ اُہ نچّدا نچّدا کِسے ولّ جِیبھ کڈھّدا٬ کِسے نُۄں ڈۄ-ڈۄ کردا تے کِسے نُۄں اکھّ مار دِںدّا۔
اِک ادھّکھڑ اُمر دے بںدّے نُۄں اکھّ وجّی تاں اُہنے ہِکّ `تے ہتھّ دھر کے اکھّاں مِیچدِیاں کِہا٬ “آہ تاں سُیاد ای آ گِیا۔ لَے ہُݨ مَیں نی چھے مہِینے ڈۄلدا!” ساڈے بیلی نیں وی نال ہی تۄپا بھر دِتّا٬ “لَے بابا٬ اسِیں وی ہُݨ اِمتِہاناں تک نی ڈۄلدے!”
امّْرِتسر دی تھاں دِلّی
پںجّابی دی اَیمّ.اے.کرن لئی گھرۄں مَیں کھالسا کالج امّْرِتسر نُۄں چلِّیا ساں پر جا پُجّا کھالسا کالج دِلّی۔ میرے کَیرِیئر وِچّ اچانک مۄڑ آ جاںدے رہے۔ پھَۄج `چ بھرتی ہُںدّا ہُںدّا مَیں پٹِیالے اَیمّ.اے.کرن چلّ پِیا ساں تے پٹِیالے جاںدا جاںدا مُکتسر بی.اَیڈّ کرن رُک گِیا ساں۔ بی.اَیڈّ کر کے کالج تے یُۄنِیورسِٹی ولّۄں کھیڈݨ لئی مَیں رَیگُۄلر وِدِیارتھی دے تَۄر `تے اَیمّ.اے.کرنی چاہُںدّا ساں۔ چۄݨ پھِر پٹِیالے تے امّْرِتسر وِچالے سی۔ پہِلاں اِہ دسّ دیواں کِہ مَیں پٹِیالے دی تھاں امّْرِتسر نُۄں پہِل کِئۄں دِتّی؟
مئی 1962 وِچّ پںجّاب یُۄنِیورسِٹی دا اِکّ کۄچِںگّ کَیمپ لڈّا کۄٹھی لگّا۔ اُتھے مَیں ہاکی دی تھاں اتھلَیٹِکس دی کۄچِںگّ لَیݨ گِیا۔ لڈّا کۄٹھی دھُۄری تے سںگّرُۄر دے وِچالے بڑی رمݨِیک جگہا ہَے۔ کدے اُہ راجے مہاراجِیاں دی آرامگاہ سی۔ کمپّلَیکس دے وِچکار دی نہِر لںگھّدی ہَے۔ اِکّ پاسے رہائِشی کمرے ہن تے دُۄجے پاسے کھُلّہے کھیڈ مَیدان۔ اِہ آف سِیذن دا کۄچِںگّ کَیمپ سی اِس لئی کراس کںٹّرِییاں ودھیرے لگّدِییاں سن۔ اسِیں پِںڈّ لڈّے دِییاں نِیائیِںیاں وِچّ دی دَۄڑدے ہۄئے مستُۄیاݨے ولّ نِکل جاںدے۔ پاتھِییاں پتھّدِییاں کُڑِییاں کھڑھِییاں ہۄ کے دَۄڑدے مُںڈِّیاں نُۄں ویکھدِییاں۔ اسِیں وی ٹیڈھا ٹیڈھا جھاکدے۔ بذُرگ متھِّیاں `تے ہتھّاں دا اُہلا جِہا بݨا کے دُۄر تک ویکھدے رہِںدّے۔ اُہ سۄچدے بئی اِہناں نُۄں کی بݨی؟ کِتے اِہناں مگر پُلِس ای ناں لگّی ہۄوے! نہِیں تاں کَۄݨ ڈںڈِّییاں تے پہِیاں وِچّ دَۄڑدا؟
کِتے کِتے کُتّے وی بھَۄںکدے۔ اُنہاں دے بھَۄںکݨ دا اِکّ کارن ساڈے رںگّ برںگّے کچھّے ہُںدّا۔ رںگّ برںگِّییاں دھارِییاں والے کچھّے تے بُنَیݨاں اُتے کالجاں دے ناواں والے ٹھپِّیاں نال اسِیں لگّدے وی باذِیگرنِییاں ورگے ساں۔ جے کُتّے ناں بھَۄںکدے تاں کئی مُںڈّے آپ ای بھَۄںک پَیںدے۔ مچھّری مُںڈّہِیر دا کی سی؟ اُںج وی مُںڈّہِیر تے کُتہِیڑ اِکۄ جِہی ہُںدّی ہَے۔ کۄچِںگّ کَیمپ دے اکھِیرلے دِن ٹرائِل ہۄئے۔ مَیں گۄلا تے ڈِسکس سُٹّݨ `چ پھسٹ آ گِیا۔ پھسٹ آئُݨ دا اِکّ کارن اِہ وی سی کِہ چَیمپِیئن سُٹاوے کَیمپ وِچّ نہِیں سی آئے۔ امّْرِتسر دے کھالسا کالج دا ڈی.پی.ای.اُتھے آئِیا ہۄئِیا سی۔ مَینُۄں پھسٹ آئِیا ویکھ کے اُس نیں مَینُۄں اگّے پڑھن بارے پُچھِّیا۔ مَیں اَیمّ.اے.کرن دی اِچھّا دسّی تاں اُس نیں کِہا٬ “تُۄں ساڈے کالج وِچّ آ جا٬ تیری پھِیس تے ہۄسٹل دا کھرچا مُیاف ہۄویگا۔”
مَینُۄں ہۄر کی چاہِیدا سی؟ مَیں پھاذِلکا تے مُکتسر دۄہاں کالجاں دا ودھِییا اتھلِیٹ ساں پر اُتھے میری پھِیس وی مُیاف نہِیں سی ہۄئی۔ کھالسا کالج امّْرِتسر ولّۄں مُفت پڑھائی دی پیشکش بہُت وڈّی سی۔ سُݨِیا ہۄئِیا سی کِہ اُتھے تاں کھِڈارِییاں نُۄں دُدھّ تے آںڈے وی مِلدے سن۔ ٹرَیک سُۄٹ تے دَۄڑن والے بُۄٹ وی دِتّے جاںدے سن۔ کِسے دا اِہ کِہا وی چیتے آئِیا کِہ امبّرسر دا تاں پاݨی ہی گھِئۄ ورگَے۔ کئی گلّاں سن جِنہاں کرکے مَیں پٹِیالے دی تھاں امّْرِتسر پڑھن نُۄں پہِل دِتّی۔
اٹھّ جُلائی 1962 دا دِن سی یانی کِہ میرا 22واں جنم دِن۔ مَیں آپݨے پِںڈّ چکر ہی ساں۔ اُدۄں ساڈے گھراں `چ جنم دِن منائُݨ دا رِواج نہِیں سی تُرِیا۔ جنم دِن منائُݨا تاں اِکّ پاسے رِہا بہُتِیاں نُۄں جنم دِن دا پتا ہی نہِیں سی ہُںدّا۔ میرا وی کِہڑا پکّا پتَے کِہ اٹھّ جُلائی ہی ہَے۔ پِںڈّ دے چَۄکِیدار نیں اٹے سٹے نال جِہڑی ترِیک لِکھا دِتّی اُہی میرا جنم دِن بݨ گِیا!
میرا وڈّا بھرا سائیِکل اُتے مَینُۄں بدھّنی تۄں بسّ چڑھائُݨ چلِّیا۔ اگاںہ مَیں مۄگے تۄں امّْرِتسر نُۄں بسّ پھڑنی سی۔ میرے کۄل سرٹِیپھِکیٹ تے داکھلے جۄگے پَیسے سن۔ سائیِکل اجے لۄپۄں نہِیں سی لںگھِّیا کِہ ٹائِر دا پٹاکا پَے گِیا۔ بھرا سائیِکل مۄڑ کے پِںڈّ لَے گِیا تے مَیں تِنّ مِیل تُر کے بدھّنی تۄں بسّ جا چڑھِیا۔ بارشاں دے دِن سن جِس کرکے تھائۄں تھائیِں پاݨی کھڑھا سی۔ ساڈی بسّ ڈالے تے بُگھِّیپُرے دے وِچالے کھُبھّ گئی۔ سوارِییاں نیں ہیٹھاں اُتر کے بتھیرے دھکّے لائے پر اُہ ہۄر وی کھُبھّدی گئی۔ اۄدۄں اُس رُۄٹ اُتے دۄ گھںٹِّیاں بائد بسّ چلدی سی۔ پِچھّۄں کۄئی بسّ ناں آئی۔ بسّ نُۄں کڈھّدِیاں کڈھائُںدِیاں بہُت دیر لگّ گئی تے جدۄں بسّ مۄگے پُجّی تاں امّْرِتسر جاݨ والی آکھری بسّ وی جا چُکّی سی۔ مۄگے میری کۄئی ٹھاہر نہِیں سی۔ مَیں جاںدا تاں کِتھے جاںدا؟
ساڈے گھر سۄوِیئت دیس رسالا آئِیا کردا سی۔ اُہدے وِچّ رُۄس دِییاں تسوِیراں چھپِییاں ہُںدِّییاں سن تے ہیٹھاں لِکھِیا ہُںدّا سی-ماسکۄ دے لال چَۄںک وِچ۔ کِسے تھاں لِکھِیا ہُںدّا سی-راجدھانی دِییاں سڑکاں `تے۔ مَیں اجے تک آپݨے دیش دی راجدھانی دِلّی وی نہِیں سی ویکھی۔ راجدھانی ویکھݨ دی اِچھّا ذرُۄر سی پر کۄئی بِدھ نہِیں سی بݨی۔ کھڑھا کھڑھا مَیں سۄچݨ لگّا٬ “مناں جے اجّ دِلّی نُۄں گڈّی چڑھ چلّاں تاں رات وی کٹّی جاویگی تے راجدھانی وی ویکھی جاویگی۔ لال چَۄںک ناں سہی لال کِلا ہی سہی۔”
اِس سۄچ نُۄں اِس کرکے وی ہُںگّارا مِل گِیا کِہ اِکّ دِن بی.اَیڈّ.والے پںجّابی دے پْرۄپھَیسر کۄچھڑ نیں سانُۄں دسِّیا سی پئی دِلّی دے کھالسا کالج وِچّ وی پںجّابی دی اَیمّ.اے.کرائی جاںدی ہَے۔ پَیسے تے سرٹِیپھِکیٹ میرے کۄل سن۔ من نیں کِہا٬ “چلّ کھالسا کالج دِلّی دا ای گیڑا مار آئُنے آں۔ کۄئی پُچھّیگا تاں آکھاںگا داکھلے دا پتا کرن گِیا سی۔”
دِلّی جاݨ لئی ریل گڈّی لُدھِیاݨے تۄں وی پھڑی جا سکدی سی تے کۄٹکپُۄرے جا کے وی چڑھِیا جا سکدا سی۔ بسّاں دۄہِیں پاسِیں جاݨ لئی تِیار سن۔ مَیں سۄچِیں پَے گِیا کِہ کِہڑی بسّ چڑھاں؟ دُچِتّی `چ مَیں اُںج ای اِکّ سجّݨ تۄں پُچھّ لِیا٬ “بائی جی٬ دِلّی جاݨ نُۄں ریل گڈّی کۄٹکپُۄرے تۄں پھڑنی ٹھِیک رہُۄ جاں لُدھِیاݨے تۄں؟” اُہدے چِیرا بدھّا ہۄئِیا سی تے چادرا لائِیا ہۄئِیا سی۔ مۄڈھے `تے پرنا سی تے پَیرِیں گُرگابی سی۔ اُہ پُچھّݨ لگّا٬ “تَیں دِلّی جاݨَے؟” میرے ہاں کہِݨ `تے اُس نیں دُۄجا سُیال پُچھِّیا٬ “کِنّے جݨے اۄں؟” مَے آکھِیا٬ “مَیں `کلّا ای آں۔” اُہ کہِݨ لگّا٬ “جے تُۄں `کلّا ای اَیں تاں پھیر بھاویں ساڈے ٹرکّ `تے ای چڑھِیا چلّ۔ نالے تیرا کِرائِیا بچ-جُۄ۔”
اُہدے ٹرکّ دا نمبّر پی.اَیںّن.اَیپھّ.5555 سی جۄ شائِد چارے پاںجے ہۄݨ کرکے مَینُۄں اجے وی یاد ہَے۔ اُںج وی اُہ ٹرکّ تے ٹرکّ دا ڈرائیِور بھُلّݨ والا نہِیں۔ جے اُہ ناں مِلدا تاں سمبھّو سی مَیں دِلّی ناں ہی جاںدا۔ سائیِکل دا پَیںچر ہۄݨا٬ بسّ دا کھُبھّݨا تے ٹرکّ ڈرائیِور دا مِلݨا کُدرتی ڈھۄء سن۔ مَۄکا میل سن۔ امّْرِتسر والی بسّ مِل جاںدی تاں مَیں کدۄں دا ہرِیکا پتّݨ لںگھِّیا ہۄݨا سی تے اگلے دِن کھالسا کالج امّْرِتسر داکھل ہۄئِیا ہۄݨا سی۔
لُدھِیاݨے تک مَیں ڈرائیِور دے کۄل بَیٹھا گِیا۔ لُدھِیاݨا لںگھّ کے اِکّ ڈھابے `تے ٹرکّ دے ڈرائیِور تے کلِینر نیں رۄٹی کھادھی تے مَینُۄں وی کھُیائی۔ مَینُۄں رۄٹی دے پَیسے وی ناں دیݨ دِتّے۔ چاہ پی کے تُرن لگّے تاں ڈرائیِور نیں مَینُۄں کِہا٬ “نِیںد آئُںدی اےَ تاں ٹرکّ دے اُپر چڑھ کے سَۄں جا۔ چِیذ وست چںگّی ترہاں سمبھّال لِیں کِتے اُڈ ناں جاوے؟ پَیسے مُۄہرلی جیب دی تھاں پَیںٹ دی پِچھلی جیب `چ پا لِیں۔ اُتے ہوا بہُت لگّدی اےَ٬ جِہڑا کاگذ کمِیذ دی جیب `چ ہۄوے اُڈ جاںدَے۔”
مَیں تے کلِینر ٹرکّ دے اُتے چڑھ کے سَۄں گئے۔ دِلّی نیڑے جا کے اکھّ کھُلّہی تاں سجّے ہتھّ اُچّے ٹاوراں دِییاں لال بتِّییاں جگدِییاں دِسِییاں۔ بائد `چ پتا لگّا کِہ اُہ ریڈِیئۄ سٹیشن دے ٹاور سن۔ دِلّی `چ داکھل ہُںدِّیاں ڈرائیِور نیں مَینُۄں ہیٹھاں اُتّر آئُݨ نُۄں کِہا تے پُچھِّیا٬ “دِلّی `چ جاݨا کِتھے اےَ؟” مَیں کھالسا کالج دا ناں لِیا تاں اُہ کہِݨ لگّا٬ “دِلّی بہُت وڈّی اےَ۔ مَینُۄں کھالسا کالج دا کۄئی پتا نی کِدھر اےَ؟ تُۄں اِئۄں دسّ بئی ریلوے سٹیشن کۄل اُترنَے جاں بسّ اڈّے کۄل؟”
مَیں ریلوے سٹیشن دا ناں لَے دِتّا۔ اُہ مَینُۄں سٹیشن نیڑے اُتار کے اگاںہ نِکل گِیا تے دِلّی دے جیب کترِیاں تۄں ساودھان کر گِیا۔ مَیں اِکّ جِہے سستے ہۄٹل وِچّ جا کے نہاتا دھۄتا تے ہۄٹل والِیاں تۄں کھالسا کالج دا راہ پُچھِّیا۔ کالج دا اُنہاں نُۄں وی نہِیں سی پتا پر اُنہاں نیں مَینُۄں گُردوارا سِیس گںجّ ولّ تۄر دِتّا اکھے اُتھۄں پتا لگّ جاویگا۔ گُردوارے دا سُنہِری گُمبّد ہۄٹل تۄں ہی دِسدا سی۔ مَیں گُردوارے جا کے متھّا ٹیکِیا٬ پْرشاد لِیا تے باہر آ کے نِیلا دستارا سجائی کھڑھے اِکّ سِںگھّ تۄں کھالسا کالج بارے پُچھِّیا۔ اُہ راہ دسّݨ دی تھاں اُلٹا مَیتھۄں پُچھّݨ لگّ پِیا٬ “تُۄں کھالسا کالج کی کرن جاݨَے؟” مَیں آکھِیا٬ “مَیں داکھل ہۄݨَے۔” اُہ کہِݨ لگّا٬ “کڑا تاں تیرے پائِیا نی٬ تَینُۄں داکھل کِہڑا کر-لُۄ؟” مَیں من `چ کِہا٬ “اِہ پتںدّر راہ `چ ای پْرِںسِّیپل بݨِیا کھڑھَے!
کڑا میرے پائِیا ہُںدّا سی جۄ ہاکی کھیڈݨ ویلے لاہُݨا پَیںدا سی٬ نہِیں تاں سجّے ہتھّ پائے کڑے نال کھبّا گُۄٹھا چھِلِّیا جاںدا سی۔ کڑا پائُݨا مَیں بھُلّ آئِیا ساں۔ مَیں اُسے ویلے گُردوارے مُۄہرے بَیٹھے کڑِیاں والے تۄں چُیانی دا کڑا لَے کے پا لِیا۔ مُڑ کے مَیں نِیلے دستارے والے سِںگھّ کۄلۄں کالج دا پتا پُچھّݨ گِیا تاں اُہ آپݨا پھرذ نِبھا کے الۄپ ہۄ چُکّا سی۔ اِکّ ہۄر سجّݨ نیں دسِّیا٬ “پچّی نمبّر بسّ چڑھ جاہ٬ سِدھّی کھالسا کالج دیو نگر جائۄُ۔”
بسّ اڈّا ساہمݨے ہی سی۔ مَیں بسّ وِچّ بَیٹھا تاں میرے نال دی سِیٹ `تے کھالسا کالج دا ہی اِکّ وِدِیارتھی بَیٹھا سی۔ اُس تۄں مَینُۄں کالج دی کاپھی جاݨکاری مِلی تے مَیں اُہدے نال ہی کالج اںدّر چلا گِیا۔ بھاپِیاں دے مُںڈّے تِکھِّییاں ٹُۄٹِییاں تے چمکدے ماوے والِییاں گھۄٹوِییاں پگّاں بنّہی پھِردے سن۔ تِنّ-رںگِّییاں پھِپھٹِییاں لائیِیاں سن۔ داڑھِییاں نُۄں پھِکسۄ نال جمائِیا ہۄئِیا سی۔ پَیںٹاں وی بڑِییاں گھُٹّوِییاں پائیِیاں سن۔ پںجّاب `چ اجے اینِییاں کسوِییاں پَیںٹاں دا پھَیشن نہِیں سی چلِّیا۔ کالج وی تںگّ جِہی تھاں سی۔ میرا پہِلا پْربھاو سی کِہ اِہ کالج میرے ورگے پیںڈُۄیاں دے پڑھن والا نہِیں۔ نالے مَیں کِہڑا اِتھے مِتھ کے آئِیا ساں؟
میری پںجّاب سٹائیِل گۄل پگّ ویکھ کے میرے ورگا ہی اِکّ مُںڈّا مَینُۄں مِل پِیا۔ اُس نیں آپݨا ناں امرجِیت تے پِںڈّ پنِّیوالا دسِّیا۔ ساڈی جاݨ پچھاݨ ہۄئی جِس نال پتا لگّا کِہ اُہ وی اتھلِیٹ سی۔ اُہ مَینُۄں کھیڈاں دے اِنچارج س.پْرِیتم سِںگھّ بَیںس دے دپھتر وِچّ لَے گِیا۔ اُہ پِچھّۄں ذِلا جلںدھّر تۄں سن۔ اُنہاں نُۄں ڈِیپی ساہِب دی تھاں سارے سردار جی کہِںدّے سن۔ اُنہاں نیں میرے نال بڑی اپݨتّ جتائی۔ میرے سرٹِیپھِکیٹ ویکھ کے کِہا٬ “تُۄں ایتھے ای داکھل ہۄ جا۔ ایتھے پںجّابی دا بڑا ودھِییا سٹاپھ اےَ۔ مَیں وی مدد کراںگا۔ آہ امرجِیت آ٬ ایہدے نال تیرا جِیء لگِّیا رہیگا۔”مَیں کِہا٬ “سر٬ مَیں تاں گھرۄں کھالسا کالج امبّرسر داکھل ہۄݨ چلِّیا ساں۔ اُہناں نیں کِہا سی کِہ میری پڑھائی پھری ہۄویگی۔” پْرِیتم سِںگھّ نیں کِہا٬ “ایتھے وی تیرا باہلا کھرچا نی ہۄݨ دِںدّے۔” نال ای امرجِیت نیں کہِ دِتّا٬ “ساڈے گھر دے کۄل کلبّ دا کمرا ہَیگا۔ اُہدے `چ رہی جائیِں۔ اسِیں اۄتھے ای ویٹ ٹْرینِںگّ کردے آں تے بَیڈمِںٹّن کھیڈدے آں۔” پْرِیتم سِںگھّ نیں نسِیہت دِتّی٬ “امبّرسر دے بھائۄُیاں نال رل کے مُںڈّے وِگڑ جاںدے آ تے لڑائیِیاں جھگڑِیاں `چ پَے جاںدے آ۔ ایتھے پڑھیںگا تاں بچِیا رہیںگا۔ بھاپِیاں دے مُںڈّے تاں کُڑِییاں ورگے ہُںدّے آ۔ نالے پںجّاب یُۄنِیورسِٹی دا چَیمپِیئن بݨن نالۄں دِلّی یُۄنِیورسِٹی دا چَیمپِیئن بݨنا کِتے سُکھالَے۔ ایتھے تیرا کَیرِیئر بَیٹر بݨیگا۔”
مَیں اُنہاں دِییاں گلّاں دا کائِل ہۄ گِیا تے امرجِیت داکھلا پھارم پھڑ لِیائِیا۔ تد تک پْرِیتم سِںگھّ ہۄراں نیں پںجّابی دے پْرۄ.جۄگِںدّر سِںگھّ سۄڈھی نُۄں سدّ لِیا۔ سۄڈھی ساہِب پْرسِدھّ گائِکا سُرِںدّر کَۄر دے پتی سن۔ اُنہاں نیں میرے پںجّابی دے نمبّر ویکھ کے کِہا٬ “ایتھے تُۄں پھسٹ ڈِوِیذن لَے سکدَیں۔ اسِیں تیری پُۄری مدد کراںگے۔ امبّرسر تُۄں پڑھائی `چ مار کھاویںگا۔ ایتھے چںگّا رہیںگا۔”
اُنہاں دِییاں گلّاں سُݨ کے مَیں اجے دُبدھا وِچّ ساں کِہ سۄڈھی ساہِب میرا پھارم خُد بھرن لگّ پئے۔ مَینُۄں پْرِںسِّیپل گُربچن سِںگھّ بلّ پاس وی اُہی لَے کے گئے۔ میرا کھِڈاری ہۄݨا تے پںجّابی وِچّ ہُشِیار ہۄݨا دسِّیا۔ پْرِںسِّیپل نیں داکھلا پھارم `تے دستخت کر دِتّے۔ ہُݨ داکھلا پھِیس بھرنی سی۔ مَینُۄں دُچِتّی `چ پِیا ویکھ کے س.پْرِیتم سِںگھّ نیں کلرّک نُۄں سدِّیا تے پتا نہِیں اُس نُۄں کی آکھِیا کِہ اُہ میرا پھارم لَے کے تھۄڑھی دیر بائد رۄل نمبّر دی سلِپ دے گِیا۔ سردار جی نیں کِہا٬ “دیکھ سروݨ سِںگھّ٬ تُۄں اِس کالج دا سٹُۄڈَیںٹ بݨ گِئَں۔ کالج نیں تَیتھۄں کۄئی پَیسا نی لِیا۔ تیرا جِیء کرے پِںڈّۄں مُڑ آئیِں۔ جِیء کرے امبّرسر چلا جائیِں۔” اُنہاں نیں چاہ پِیائی تے مَیں امرجِیت نال اُنہاں دے گھر چلا گِیا۔
گھر جا کے رۄٹی کھادھی۔ امرجِیت ہۄراں دا گھر مَینُۄں آپݨی بھُۄیا دے گھر ورگا ہی لگّا۔ اُس دی ماتا نیں بڑا پِیار جتائِیا تے پِتا س.ہذُۄرا سِںگھّ نیں پِںڈّاں دا ہال چال پُچھِّیا۔ اُس دے دۄ بھرا پْرِیتم تے ہربںسّ سن جِنہاں نُۄں مِلدِیاں ہی مَیں اُنہاں نال گھُل مِل گِیا۔ امرجِیت نیں کلبّ دا اُہ کمرا وِکھائِیا جِتھے مَیں بِناں کِرائے دے رہِ سکدا ساں۔ بِجلی امرجِیت کے گھرۄں مِل جاݨی سی۔ اُتھے نلکا لگّا ہۄئِیا سی٬ پِپّل تے تُۄت دی چھاں سی تے بَیڈمِںٹّن دا پکّا کۄرٹ سی۔ ویٹ ٹْرینِںگّ لئی ویٹ سَیٹّ پِیا سی۔ نیڑے ای چاہ دی دُکان سی تے کۄل ہی تںدُّۄر سی۔ اِہ تاں پںجّے گھِئۄ وِچّ سن۔ رات دی گڈّی پِںڈّ نُۄں مُڑدِیاں مَیں سۄچدا آئِیا کِہ چںگّا ہی ہۄئِیا جِہڑی مۄگے تۄں امبّرسر نُۄں جاݨ والی آخری بسّ مَیتھۄں پہِلاں نِکل چُکّی سی۔