پْرِتھِیپال سِںگھّ ہاکی دا ہِیرا سی۔ اُس نُۄں وِشو دا بِہترِین پھُلّ بَیک کھِڈاری منِّیا گِیا سی تے پَینلٹی کارنر دا بادشاہ کِہا جاںدا سی۔ اُہ تِنّ اۄلمپِّکس کھیڈِیا تے تِنّے وار سبھ تۄں بہُتے گۄل کِیتے۔ اُس دی ذۄردار ہِٹّ مُۄہرے گۄلکِیپراں دی کۄئی پیش نہِیں سی جاںدی۔ کئی وار اُہ نَیٹّ پاڑ کے لںگھّ جاںدی سی۔ اُس دی خترناک ہِٹّ `تے کابُۄ پائُݨ لئی اَیپھّ.آئی.اَیچّ.نیں پَینلٹی کارنر لائُݨ دے نِئم بدل دِتّے سن۔

پہِلاں پَینلٹی کارنر دی ہِٹّ سِدھّی گۄل پۄسٹ دے نَیٹّ وِچّ وی جا لگّے تاں گۄل گِݨِیا جاںدا سی۔ پھِر نِئم بݨ گِیا کِہ پَینلٹی کارنر دی ہِٹّ جیکر گۄل پۄسے دے پھٹّے وِچّ ہی وجّے تد ہی گۄل گِݨِیا جاویگا ورنا ہِٹّ اںڈّر کٹّ کرار دے دِتّی جاویگی۔ جدۄں اِہ نِئم بݨِیا تاں اخباراں `چ چرچا سی کِہ پْرِتھِیپال سِںگھّ دی ہِٹّ تۄں ڈردِیاں کھیڈ دا نِئم بدلِیا گِیا ہَے۔

نِئۄُذِیلَیںڈ دے اِکّ اخبار نیں تاں پْرِتھِیپال سِںگھّ نُۄں بھارتی ہاکی ٹِیم دا بمبّ لِکھ دِتّا سی٬ سبھ تۄں خترناک ہتھِیار۔ اُس نیں گۄلکِیپراں نُۄں سلاہ دِتّی سی کِہ اُس دی ہِٹّ رۄکݨ تے آپݨی جان خترے وِچّ پائُݨ دی تھاں بِہتر ہۄویگا اُہ گۄل ہی کھالی چھڈّ دیݨ۔ اِہۄ جِہی سی پْرِتھِیپال سِںگھّ دی دہِشت!

ٹۄکِیئۄ دِییاں اۄلمپِّک کھیڈاں وِچّ پھائیِنل مَیچ کھیڈدِیاں بھارت نیں پاکِستان سِر اِکّ گۄل کر دِتّا سی۔ پاکِستان دا پھُلّ بَیک تنوِیر آپݨے پھارورڈ کھِڈاری بۄلے نُۄں کہِݨ لگّا٬ “بۄلِیا مر اگاںہ تے گۄل اُتار۔” بھۄلا پْرِتھِیپال ولّ ہتھّ کر کے بۄلِیا٬ “اگاںہ تیرا پِئۄ کھڑھا٬ اِہ نہِیں لںگھّݨ دِںدّا ہُݨ۔ بہُتا اَۄکھَیں تاں آپ اگاںہ ہۄ کے دیکھ لَے۔”

پْرِتھِیپال سِںگھّ نُۄں چِین دی کںدھّ وی کِہا جاںدا سی۔ بھارتی ہاکی دا تھمّہ سی اُہ۔ مَیں جدۄں پہِلی وار اُہدے بارے آرٹِیکل لِکھِیا تاں اُس دا ناں ’گُرُۄ نانک دا گراںئیِں‘ رکھِّیا سی۔ اُہ ننکاݨا ساہِب دا جمّپل سی۔ اُتھۄں دے گُرُۄ نانک کھالسا سکُۄل وِچّ اُس دے پِتا جی ماسٹر سن تے پْرِتھِیپال دا کھیڈ کَیرِیئر اُس سکُۄل دے کھیڈ مَیداناں `چۄں شُرُۄ ہۄئِیا سی۔ پہِلاں اُہ پھُٹبال کھیڈݨ لگّا سی۔

1969 وِچّ گُرُۄ نانک دیو جی دے پںجّ سَۄ سالا پْرکاش اُتسو سمیں مَیں ننکاݨا ساہِب گِیا تاں پْرِتھِیپال دے دِتّے سُنیہے مُتابِک اُہدے کھیڈݨ والا پہِلا کھیڈ مَیدان ویکھ کے آئِیا۔ مُڑ کے لُدھِیاݨے دی ذرائِتی یُۄنِیورسِٹی وِچّ پْرِتھِیپال سِںگھّ دے پرِوار نُۄں اُنہاں دے پُراݨے پِںڈّ٬ سکُۄل تے ہٹِّییاں بھٹھِّییاں دا ہال چال دسِّیا سی۔ دسِّیا سی کِہ اُنہاں دے گھر وِچّ ہُݨ نکۄدر دے جُلاہے رہِںدّے ہن۔ اُنہاں سلام بھیجی ہَے۔ اُس ہٹّی دا ذِکر وی چھِڑِیا جِہڑی شرارتی کھِڈارِییاں نیں رل کے رات دے ہنہیرے وِچّ بھنّی سی تے کھاݨ پِیݨ والِییاں وستاں کھا پی لئیِیاں سن۔

ننکاݨا ساہِب دِییاں گلّاں سُݨدِیاں پْرِتھِیپال سِںگھّ دِییاں اکھّاں سِمّ آئے ہںجھُّۄیاں نال تر ہۄ گئیِیاں سن۔ پُراݨِییاں یاداں وی کِیا یاداں ہُںدِّییاں نیں! تدے تاں کِہا جاںدَے کِہ بںدّے دا بچپن بھاویں کِنِّییاں وی تںگِّییاں والا کِئۄں ناں گُذرِیا ہۄوے٬ بچپن نُۄں یاد کردِیاں ہر کۄئی اکہِ نشے جِہے وِچّ گُیاچ جاںدَے۔ ہُلارا جِہا آ جاںدَے بچپن نُۄں یاد کر کے۔ پْرِتھِیپال سِںگھّ وی بچپن دِیٔاں گلّاں کردا آپݨے آپ وِچّ کھۄ جاںدا سی۔ ہُݨ تاں اُس نُۄں پرلۄک سِدھارِیاں وی پَۄݨی سدی ہۄ گئی ہَے۔ پِچھّے اُہدِییاں یاداں ہی رہِ گئیِیاں ہن تے جاں کھیڈ کھیتر وِچّ کِیتِییاں ہۄئیِیاں پَیڑاں۔

میرا پْرِتھِیپال سِںگھّ ولّ واہوا جاݨ آئُݨ سی۔ مَیں اُس نُۄں پہِلی وار دِلّی شِوا جی سٹیڈِیئم وِچّ مِلِیا ساں تے پھِر کھیتِیباڑی یُۄنِیورسِٹی دے ہِسار کَیمپس وِچّ اُس کۄل اِکّ رات رِہا ساں۔ جدۄں اُہ لُدھِیاݨے آ گِیا تاں اکسر ہی میل مِلاپ ہۄݨ لگّا۔ اُہ میرے پِںڈّ چکر تے ساڈے کالج ڈھُڈِّیکے جا آئِیا سی پر مَیں اُس دا دیش وںڈّ تۄں بائد دا پِںڈّ بھٹّ ماجرا اُہدے جِیںدے جِیء نہِیں ساں ویکھ سکِیا۔ 1947 دے بٹوارے پِچھّۄں پْرِتھِیپال ہۄراں دا پرِوار ننکاݨا سہِب تۄں اُجّڑ پُجّڑ کے بہادرگڑھ نیڑے الاٹ ہۄئی پچّی ایکڑ ذمِین اُتے پِںڈّ بھٹّ ماجرے آ بَیٹھا۔

پْرِتھِیپال سِںگھّ لُدھِیاݨے دی کھیتِیباڑی یُۄنِیورسِٹی وِچّ پڑھِیا٬ کھیڈِیا تے اَیمّ.اَیسّ سی.کرن پِچھّۄں ہاکی کھیڈ لئی پںجّاب پُلِس وِچّ ٹھاݨیدار بھرتی ہۄ گِیا۔ پھِر ریلوے دی نَۄکری وِچّ چلا گِیا تے گیڑے کھاںدا اَیگرِیکلچر یُۄنِیورسِٹی لُدھِیاݨا وِچّ سٹُۄڈَیںٹس وَیلّپھیئر وِبھاگ دا ڈائِرَیکٹر بݨ گِیا۔ اُس دی ڈائِرَیکٹری جۄبن اُتے سی جدۄں یُۄنِیورسِٹی کَیمپس وِچّ ہی اُس دا کتل ہۄ گِیا۔ پِچھّے اُس دی وِدھوا٬ گۄد لئی بچّی تے بھتِیجے بھتِیجِییاں رہِ گئے۔ پْرِتھِیپال جۄڑے دا آپݨا کۄئی بچّا نہِیں سی۔ اُس دے وڈّے بھرا دا پہِلاں ہی اِکّ ہادسے وِچّ دِہاںت ہۄ گِیا سی۔

پْرِتھِیپال سِںگھّ مَینں اکسر چیتے آئُںدا رہِںدّا ہَے۔ کُجھّ اُہدی لاجواب کھیڈ سدکا تے کُجھّ اُہدے نال ہۄئے میل مِلاپ سدکا۔ 1982 وِچّ نوِیں دِلّی دِییاں ایشِیائی کھیڈاں تۄں بائد لُدھِیاݨے ہۄئی مُلاکات مُڑ مُڑ یاد آ جاںدی ہَے۔ اُدۄں اُس نیں مَینُۄں اُس پتّر دی پھۄٹۄ کاپی دِتّی سی جۄ اُس نیں بھارت دے راشٹرپتی گِیانی ذَیل سِںگھّ نُۄں لِکھِیا سی۔ اُس وِچّ دسِّیا گِیا سی کِہ ایشِییاڈ دے پْربںدھّکاں نیں بھارت لئی اۄلمپِّک کھیڈاں دے گۄلڈ مَیڈل جِتّݨ والِیاں نُۄں کھیڈاں ویکھݨ لئی سدّا پتّر نہِیں سن بھیجے۔ پْرِتھِیپال سِںگھّ نُۄں کۄئی سدّا پتّر نہِیں سی پُجّا۔ پاکِستان دے اِکّ ہاکی کھِڈاری نیں لُدھِیاݨے آ کے اُس نُۄں کِہا سی کِہ اُس دے پاس اُتے اُہ دِلّی چلِّیا چلّے۔

لُدھِیاݨے اسِیں اُس دے دپھتر وِچّ بَیٹھے ساں تے بھارت دے کھیڈاں وِچّ مںدّے ہال دی چرچا چلّ رہی سی۔ چرچا چلدی ہۄئی 1964 دِییاں اۄلمپِّک کھیڈاں دے ہاکی جیتُۄیاں نُۄں پںجّاب دے مُکھّ مںتّری پرتاپ سِںگھّ کَیرۄں ولّۄں چںڈِّیگڑھ وِچّ کنال کنال دے پلاٹ الاٹ کِیتے جاݨ دی گلّ چھِڑ پئی۔ مَیں پُچھِّیا سی٬ “اُنہاں پلاٹاں دا کی بݨِیا پھیر؟”

پْرِتھِیپال سِںگھّ نیں دسِّیا سی کِہ اجِہے اَیلان سِرپھ اَیلان ای ہُںدّے نیں۔ امل اِنہاں اُتے کۄئی بھڑُۄیا نہِیں کردا۔

اُتھے بَیٹھِیاں ہی پْرِتھِیپال سِںگھّ نیں پیشکش کِیتی٬ “آہ ہُݨ 82 دِییاں ایشِیئن کھیڈاں دے گۄلڈ مَیڈلِسٹاں نُۄں وی جے پںجّاب سرکار آپݨے ولّۄں اَیلان کِیتے اِنام دے جاوے تاں مَیں آپݨا اۄلمپِّک کھیڈاں دا گۄلڈ مَیڈل مُکھّ مںتّری نُۄں دے دئۄُں۔” اُنہاں دِناں وِچّ اُس گۄلڈ مَیڈل دی تسوِیر نال مَیں اِکّ آرٹِیکل ’پںجّابی ٹْرِبِئۄُن‘ وِچّ چھپوائِیا سی کِہ ویکھدے آں پںجّاب دا مُکھّ مںتّری پْرِتھِیپال سِںگھّ والا گۄلڈ مَیڈل جِتّ سکدَے کِہ نہِیں؟”

آم لۄک اِہ سمجھ بہِںدّے ہن کِہ اَیلانی ہۄئی رکم جاں پلاٹ مُفت مِل جاݨ نال کھِڈاری بہُت امِیر ہۄ جاںدے ہۄݨگے پر اِںج بڑا گھٹّ ہُںدَّے۔ بہُت سارے سرکاری اَیلان مہِذ پھۄکے اَیلان ہی رہِ جاںدے نیں۔ پُراݨے جیتُۄیاں نُۄں اَیلانے ہۄئے پلاٹ نہِیں سن مِل سکے تے ایشِییاڈ دے جیتُۄ لکھّ لکھّ دے اِنام اُڈِیکدے رہے۔ ہۄر تاں ہۄر مہاراجا رݨجِیت سِںگھّ اوارڈ وی کئی کئی سال نہِیں مِلدے رہے۔ ایشِییا وِچّ اوّل نمبّر گۄلے دا سُٹاوا جۄگِںدّر سِںگھّ وار وار کہِںدِّیاں دِل دے دَۄرے نال مر گِیا کِہ پںجّاب والے اُس نُۄں پںجّاب دا کھِڈاری نہِیں سن منّدے تے پھَۄج والے کہِںدّے سن کِہ اُس نُۄں اِنام ہی پںجّاب سرکار ولّۄں دیݨے بݨدے ہن۔ پھَۄج وِچّ تاں اُہ نَۄکری ہی کردا ہَے جد کِہ پِںڈّ اُس دا پںجّاب وِچّ ہَے۔

گلّ کر رہے ساں پْرِتھِیپال دی۔ مَیں ٹۄراںٹۄ تۄں پںجّاب گِیا ہۄئِیا ساں کِہ اِکّ دِن پھۄن آئِیا۔ پھۄن کرن والا پْرِتھِیپال سِںگھّ دا بھتِیجا ترلۄچݨ سِںگھّ سی۔ اُہدے بۄلاں نال اُہدے چاچے دِییاں یاداں پھِر سجّرِییاں ہۄ گئیِیاں۔ ترلۄچݨ سِںگھّ ہۄراں دا سدّا سی کِہ مَیں اُنہاں دے پِںڈّ آواں تے آپݨے مِتّر دا گھر ویکھاں۔ اُنہاں نیں آپݨے پِںڈّ بھٹّ ماجرے وِچّ پبلِک سکُۄل کھۄلہِیا ہَے اتے پْرِتھِیپال سِںگھّ سپۄرٹس تے کلچرل کلبّ بݨائِیا ہَے۔ اُنہاں نیں پْرِتھِیپال سِںگھّ دی یاد وِچّ کھیڈ میلا وی کرائِیا سی پر مَیں اُدۄں پہُںچّ نہِیں ساں سکِیا جِس دا مَینُۄں دِلی اپھسۄس سی۔

پھگّݨ 2006 دی سںگّراںد آئی تاں مَینُۄں پْرِتھِیپال سِںگھّ دے پِںڈّ دی یاترا کرنی نسِیب ہۄئی۔ ترلۄچݨ سِںگھّ ہۄراں دا سُجھاء سی کِہ مَیں پںجّابی یُۄنِیورسِٹی دے گیٹ اگّے پُجّ تے اُتھۄں اُہ مَینُۄں آپے نال لَے جاݨگے۔ مَیں لُدھِیاݨے تۄں لاہَۄر بُکّ شاپ والے پبلِشر تیجِںدّربِیر سِںگھّ نُۄں نال لِیا تے مِتھے سمیں پٹِیالے پُجّ گِیا۔ ترلۄچݨ سِںگھّ ہۄرِیں پہِلاں ہی اُڈِیک رہے سن۔ اُتھۄں اسِیں بہادرگڑھ وِچّ دی اگّے بھٹّ ماجرا گئے جۄ پںجّابی یُۄنِیورسِٹی تۄں دس باراں کِلۄمِیٹر ہَے۔

سںگّراںد دا دِن ہۄݨ کارن بھٹّ ماجرے دے گُردوارے وِچّ سںگّت جُڑی ہۄئی سی۔ پْرِتھِیپال سِںگھّ پبلِک سکُۄل دے بچّے سواگت لئی کھڑھے سن جِنہاں دے بھۄلے بھالے چِہرِیاں تۄں مَیں پْرِتھِیپال دے نکش تلاشݨ لگّا۔ مَیں اُس پِںڈّ دی مِٹّی نُۄں سِجدا کِیتا جِتھے ہاکی دے مہان کھِڈاری دِییاں پَیڑاں سن۔ جِتھۄں دِییاں گلِییاں وِچّ اُہ تُردا پھِردا سی۔ گُردوارے دے سماگم تۄں بائد مَیں پْرِتھِیپال سِںگھّ دا گھر ویکھݨا چاہِیا۔ میرے من وِچّ اُہدی تِیرتھ واںگ یاترا کرن دا سںکّلپ سی۔ پِںڈّ دی پھِرنی تے گلِییاں وِچّ دی لںگھّدِیاں مَیں مہِسُۄس کردا رِہا جِویں پْرِتھِیپال سِںگھّ ساڈے اںگّ سںگّ ہۄوے۔ اُس دے سکے سۄدھرے مَینُۄں اُس جِہے ہی لگّ رہے سن۔

اسِیں گھر وِچّ داکھل ہۄئے تاں ساہمݨے نِمّ کۄل مجھّاں بجھِّییاں ہۄئیِیاں سن۔ پھگّݨ دے نِگھّے دُپہِرے اُہ اکھّاں مِیٹی جُگالی کر رہِییاں سن۔ اِکّ بنّے کھُرلِییاں بݨِییاں ہۄئیِیاں سن تے کھیتِیباڑی دے سںدّ پئے سن۔ سادھارن کِساناں ورگا کچّا پکّا گھر سی۔ پْرِتھِیپال سِںگھّ دی بھَیݨ تے بھتِیجے سواگت کر رہے سن۔ پْرِتھِیپال دی بَیٹھک جِتھے وڈّے وڈّے کھِڈاری تے اپھسر آئُںدے جاںدے رہے سن ہُݨ وِیران پئی سی۔ اُہدے وِچّ کُجھّ کھیڈ نِشانِییاں ذرُۄر پئیِیاں سن جۄ چیتا کرئُںدِییاں سن کِہ اِہ ہاکی دے بادشاہ دی بَیٹھک سی۔ ترلۄچݨ سِںگھّ نیں دسِّیا کدے اِہ بَیٹھک کپّاں٬ شِیلڈاں تے اۄلمپِّک کھیڈاں دِییاں نِشانِییاں نال نکّۄ نکّ بھری ہُںدّی سی پر ہُݨ کھالی ورگی ہَے۔ ساہمݨے بھتِیجِیاں دا مکان سی جِنہاں دے پِتا ہادسے وِچّ گُذر گئے سن۔ اُدۄں بھتِیجے بھتِیجِییاں دے سِر اُتے ہتھّ پْرِتھِیپال سِںگھّ نیں ہی رکھِّیا سی۔ اُتھے پْرِتھِیپال دِییاں کئی نِشانِییاں مَۄجُۄد سن۔

ساڈے لۄکاں وِچّ اجے اِہ رِیت نہِیں تُری کِہ اسِیں آپݨے مہان کھِڈارِییاں دِییاں نِشانِییاں سامبھ سامبھ رکھِّیئے۔ ہِکّ نال لائیِئے تے اُنہاں دِییاں یادگاراں کائِم کرِیئے۔ اُنہاں دے ناواں اُتے میلے لائیِئے٬ اوارڈ رکھِّیئے تے اُنہاں دی مہانتا دِییاں واراں گائیِئے۔ براذِیل دے پیلے دِییاں جرسِییاں تے بُۄٹ اُہدے جِیںدے جِیء ہی لکھّاں `چ وِکدے ہن۔ پھُٹبال دے دِیوانے پیلے ورگِیاں ولّۄں پہِنِییاں پُشاکاں دِییاں لِیراں سامبھی پھِردے ہن۔ ساڈا پْرِتھِیپال سِںگھّ وی تاں ہاکی دا پیلے ہی سی۔ اسِیں تاں اُہدی اُہ ہاکی وی نہِیں سمبھّالی جِیہدے نال اُہنے اۄلمپِّک کھیڈاں وِچّ سبھ تۄں بہتے گۄل کِیتے سن۔ پتا نہِیں کدۄں ساڈی گھر دے جۄگِییاں نُۄں جۄگڑے تے باہرلے جۄگِییاں نُۄں سِدھّ سمجھݨ والی سۄچ پاسا پرتیگی؟