اِس گلّ تۄں کۄئی وی اِنکاری نہِیں ہۄ سکدا کِہ ہریک ساہِتک کِرت کِسے مُدّا-وِشیش دی بُنِیاد اُتّے اُساری گئی ہُںدّی ہَے۔ اِسے ترہاں کۄئی وی رچنا آپݨے سمیں-ستھان دے وِچاردھارک سرۄکاراں تۄں مُکت نہِیں ہۄ سکدی۔ پر اِنہاں دۄواں گلّاں اُتّے لۄڑۄں ودھّ بل دے کے کئی وار اِہ دھارنا وی اُبھاری جاںدی رہی ہَے کِہ کْراںتی لئی ساہِت نُۄں اِک ہتھِیار واںگ اِستیمال کِیتا جاݨا چاہِیدا ہَے۔ ساہِت٬ وِشیش کرکے گلپ٬ دی اجِہے مںتّواں لئی ورتۄں دی دھارنا آپݨے اںتِّم ارتھاں وِچ ساہِت دی ساہِتکتا نُۄں ٹھیس پہُںچّائُݨ والا کارج ہۄ نِبّڑدی ہَے۔ اجِہا واپرن نال ساہِت وی کلا-رُۄپ ہۄݨ دی تھاں سماج وِگِیان جِہا کۄئی گِیاناتمک انُشاشن بݨن دی پْرکِرِیا وِچ پَے جاںدا ہَے اتے پاٹھک دی سںوّیدنا نُۄں ٹُمبّ سکݨ دی اُۄرجا تۄں واںجھا ہۄݨ لگدا ہَے۔ اِس ورہے دی پںجّابی کہاݨی پڑھدِیاں مَینُۄں جاپدا رِہا کِہ اِہ رُجھان اِتھّے٬ وِشیش کرکے دلِت کہاݨی وِچ٬ وی نذر آئُݨ لگّ پِیا ہَے۔
آپݨی دھارنا دی پُشٹی لئی اِک کہاݨی دی مِسال نال گلّ شُرُۄ کردا ہاں۔ چَۄتھے پڑاء دے ستھاپت کہاݨِیکار بھگوںتّ رسُۄلپُری دی کہاݨی ’دھُۄڑ‘ (ہُݨ, ستمبّر-دسمبّر) پںجّاب وِچ دلِت سماج (“چماڑلہی”) دی ہاشِییاکْرِت ہۄںد دے مُدّے نُۄں آدھار بݨا کے لِکھی گئی ہَے۔ کہاݨی دا مُکھّ پاتر میلُۄ آپݨے پرِوار نُۄں پالݨ لئی آلے-دُیالے دے مرے پشُۄیاں نُۄں چُکّݨ دی وگار کردا ہَے۔ اُسدے اِس دھںدّے نُۄں اُس وکت سںکّٹ وِیاپدا ہَے جدۄں پِںڈّ دے مُہتبر٬ سرپںچّ پوِتّر سِںگھّ سںدھُّۄ نال راجسی کشمکش تۄں بائد ہڈّارۄڑی نُۄں ٹھیکے اُتّے دیݨ دا متا پاس کر دِتّا جاںدا ہَے۔ سِٹّے وجۄں اِس آرتھک سٹّ نال میلُۄ دا پرِوار گُربت دی دھُۄڑ وِچ گُیاچݨ لگدا ہَے۔ جاتی-جماتی سماج دِییاں سمُۄہ پھیٹاں جھلّݨ دے باوجُۄد بھاویں میلُۄ آپݨی مانوِیئتا اتے جُجھارُۄ چیتنا بچائی رکھّݨ دے اُپرالے کردا ہَے پر اُسدی مُکتی دا سُپنا نیڑ بھوِکھّ وِچ پُۄرا ہُںدّا نذر نہِیں آئُںدا۔ بِناں شکّ مُدّا وی بہُت اہِم ہَے اتے اُس سبںدھّی جاݨکاری بھرپُۄر ویروِیاں دی وی کہاݨی وِچ کمی نہِیں پر کہاݨی وِچّۄں ’کہاݨی‘ گائِب ہَے۔ مُدّے نُۄں ڈھُکّویں گلپ-بِمبّ راہِیں اُبھارِیا گِیا ہُںدّا تاں میلُۄ دا دلِت اتے شۄشِت ہۄݨ دا درد ہۄر شِدّت نال پاٹھک دی سںوّیدنا دا اںگّ بݨ سکدا سی۔ کہاݨی سکْرِپٹ دی وِدھی نال لِکھی گئی ہَے۔ نِردیشک راجِیو شرما نیں اِس کہاݨی اُتّے ادھارِت ’چمّ‘ ناں دی فِلم وی بݨائی ہَے۔ شائِد بائد وِچ کہاݨِیکار نیں سکْرِپٹ نُۄں ہی رتا کُ ہۄر گلپی چھۄہاں دے کے کہاݨی دے رُۄپ وِچ چھاپ دِتّا ہۄوے۔ اِس نال کہاݨی وِچ وارتکی تتّاں دا دخل ودھ جاںدا ہَے اتے کہاݨی گلپی وارتک بݨن دے راہ پَے جاںدی ہَے۔
بہُت ہی سمرتھّ کہاݨِیکار جسوِیر راݨا دی کہاݨی ’مذاک دی ہدّ نہِیں ہُںدّی‘ (کہاݨی دھارا٬ جنوری-مارچ) اِک اہِم مُدّے یانی بَۄݨے وِئکتِییاں پْرتی ساڈے سماج دے نذرِیئے نُۄں آپݨا کتھا-وستُۄ بݨائُںدی ہَے۔ کتھا-1, کتھا-2 اتے کتھا-3 دے رُۄپ وِچ اِہ کہاݨی اِک پاسے کُدرتی تَۄر ’تے بَۄݨے-بَۄݨِییاں اتے دُۄجے پاسے آپݨے کارج-وِہار کرکے بَۄݨے وِئکتِییاں دا بِرتاںت پیش کردی ہَے۔ راݨا بِرتاںتکاری دے ہُنر دا ماہِر ہَے پر کہاݨی وِچ مُدّا اِنا بھارُۄ ہۄ جاںدا ہَے کِہ پاتر آپݨے کارج-وِہار وِچ سُتںتّر نہِیں رہِݨ دِتّے جاںدے۔ اِسدے اُلٹ پاتر٬ لیکھک دی من-اِچھِّت دِشا انُسار چلّݨ لگدے ہن۔ اِسے کرکے پاتر آپݨی نِجّی پچھاݨ انُکُۄل وِچرن دی تھاں چِںتّن دی بھاشا وِچ پْرتِیکرم دیݨ لگدے ہن۔ کہاݨی وِچ بَۄݨِیاں دی ستھِتی بارے واکفی تاں بھرپُۄر ماترا وِچ ہَے پر اُنہاں دے اںدّرلا سںسّار پْرماݨِک گلپ بِمبّ راہِیں پیش ہُںدّا تاں کہاݨی ودھیرے شکتِیشالی ہۄ سکدی سی۔ کہاݨی دے تِنّے بھاگاں وِچّۄں لںگھّدی ساںجھی کتھا-تںدّ وی کُجھ کمذۄر رہِ جاںدی ہَے۔
اِس ترہاں دی ورنݨمُکھی بِرتاںتکاری والِییاں پںجّابی کہاݨِییاں دی اِس ورہے کاپھی وڈّی گِݨتی ویکھݨ نُۄں مِلی ہَے۔ اجِہِییاں کہاݨِییاں دے رُجھان وِچ ساڈے نامور کہاݨِیکار وی شامِل ہن٬ جِویں کِرپال کذاک (بُتّ-تراش٬ شبد٬ جنوری-مارچ), گُرمِیت کڑِیالوی (تُۄں جاہ ڈَیڈی٬ ہُݨ, مئی-اگست), اجمیر سِدھُّۄ (دا لَینِنذ پھرَۄم دا کلۄن وَیلی٬ ہُݨ, جُلائی-دسمبّر), ہربھجن سِںگھّ (کْراںتی گِیت٬ دِسہدِّیاں دے آر-پار) آدِ۔ اجِہے وارتکی لچھّݨ اُنہاں کہاݨِییاں وِچ ودھیرے ہن جِنہاں وِچ اُتّم-پُرکھی بِرتاںتکار اِک پاتر-وِشیش دی بھُۄمِکا وِچ ناں آ کے٬ سربگِیاتا بِرتاںتکار واںگ اُچّی سُر وِچ سُۄچنا دا وِسپھۄٹ کرن دی بھُۄمِکا نِبھائُݨ لگّ جاںدا ہَے۔
ورنݨمُکھی بِرتاںتکاری دے ناںہ-پکھّی پْربھاواں تۄں پُۄری ترہاں مُکت پںجّابی کہاݨی دی تلاش تاں بھاویں کاپھی اَۄکھا کمّ ہَے پر پھِر وی کُجھ کہاݨِییاں اجِہِییاں پْراپت ہۄئیِیاں ہن جِنہاں وِچ مُدّا٬ کلاتمک گلپ بِمبّ اُتّے بھارُۄ نہِیں پِیا۔ میری جاچے اجِہِییاں کہاݨِییاں اِس سال دا ہاسِل منِّییاں جا سکدِییاں ہن اتے پںجّابی کہاݨی لئی اِہ سہی دِشا ہۄ سکدی ہَے۔
ہرپْرِیت سیکھا دی کہاݨی ’پںجّابی سُۄٹ‘ (سِرجݨا٬ اپْرَیل-جُۄن) گَۄرومئی پںجّابی اوچیتن دے اِک لُکویں پاسار بارے لِکھی گئی شکتِیشالی کہاݨی ہَے۔ اِس دی اُتم-پُرکھی بِرتاںتکار اَۄرت کنیڈا واسی پںجّابݨ ہَے جۄ مجبُۄرِیوسّ ویسواگِری دے دھںدّے وِچ ہَے۔ آپݨے بھائیِچارے دے اݨمنُکھّی وِوہار تۄں تںگّ آ کے اُہ آپݨے اِشتِہار وِچ “نۄ اِںڈۄ-کنیڈِیئن مَین پلِیذ” لِکھوا دِںدّی ہَے۔ اِک دِن اُس نُۄں اجِہے سنکی گۄرے گاہک کۄل جاݨا پَیںدا ہَے جِس دی دھی نال بھارتی مُۄل دے اپرادھِییاں دُیارا بلاتکار کِیتا گِیا ہُںدّا ہَے۔ اِس دا بدلا لَیݨ لئی اُہ گۄرا سَیکس ورکر نُۄں بُلا کے اُسدے پںجّابی سُۄٹ پُیائُںدا اتے پھِر آپݨے ہتھِّیں اُتار کے آپݨی ہِںسّک چاہت نُۄں سںتُّشٹ کردا ہَے۔ پر پںجّابݨ ویسوا پںجّابی سُۄٹ پائُݨ-لاہُݨ دی کِرِیا تۄں مُنکر ہۄ جاںدی ہَے۔ کہاݨی ’وِرک ٹچّ‘ والی جُگت نال اِئۄں پلٹے نال کھتم ہُںدّی ہَے٬ “اگلے دِن مَیں آپݨے اِشتِہار وِچّۄں اُہ لائیِن کٹّ دِتّی۔” کہاݨی دی سبھ تۄں وڈّی کھُۄبی اِہ ہَے کِہ مَیں-مُۄلک بِرتاںتکار دی چرِتّر-اُساری اُسدے پاتر-وِشیش (ویسوا) انُسار ہۄئی ہَے۔ کہاݨی وِچ پرواسی ناری انُبھو دا نِویکلا پاسار سِرجِیا گِیا ہَے۔
سُرِںدّر سۄہل دی کہاݨی ’سُۄرج ولّ ویکھدا آدمی‘ (پُستک٬ دِسہدِّیاں دے آر-پار٬ وِچ درج) اِک ساکاراتمک سۄچ والے پرواسی پںجّابی پْرکاش دے کارج-وِہار راہِیں مائنیکھیذ جِیوݨ سںگھّرش دا بِرتاںت سِرجدی ہَے۔ کھُدکُشی دے پھَیسلے نُۄں بدل کے ذِںدّگی دا پلّا پھڑن والا پْرکاش پرواسی پںجّابی بںدّے دِییاں ہاراں-جِتّاں اتے نِرںتّر جدّۄجہِد دا جِیوںتّ پْرتِیک بݨ کے اُبھّردا ہَے۔ ٹَیکسی ڈرائیِور پْرکاش دا جِیون-فلسفا ہَے٬ “ذِںدّگی وی تاں گڈّی واںگ ای اےَ٬ ماڑے پاسے نِگاہ کر لئۄ بںدّا نِواݨ ولّ چلا جاںدَے٬ ہنہیرے وِچ چلِیا جاںدَے٬ چںگّے پاسے نِگاہ کر لئۄ تاں رَۄشنی ولّ۔” اِس کہاݨی دی خُۄبی اِہ ہَے کِہ گلپی وِویک سِدھّے کتھناں دی تھاں پْرکاش دے جِیوݨ-وِہار راہِیں رمذ بݨ کے اُبھّردا ہَے۔
دِیپ دیوِںدّر سِںگھّ دی کہاݨی ’تْرِکال سںدھِّیا‘ (ہُݨ, مئی-اگست) اُتّم-پُرکھی بِرتاںتکار راہِیں اِک ادھکھڑ اُمر دے بںدّے دی جِݨسی اتْرِپتی اتے پرمپّرِک نَیتِک مُلّاں دے تݨاء نال پَیدا ہۄئی سںکّٹ ستھِتی دا بِرتاںت پیش کردی ہَے۔ بِرتاںتکار دی پتنی دی مَۄت ہۄ جاںدی ہَے جِس اُپرںتّ اُہ مانسِک اتے سرِیرک تَۄر ’تے وِگۄچے دا اہِساس ہںڈھّائُںدا ہَے۔ آپݨے اِس کھلاء نُۄں بھرن واستے اُہ اِک ہمئُمر اَۄرت نال ساںجھ بݨا لَیںدا ہَے اتے سماجِک پْروانگی راہِیں اُسنُۄں گھر وسائُݨ دا اِچھُکّ ہَے٬ پر اُسدا جوان مُںڈّا اتے مُٹِیار دھی وِرۄدھ وِچ آ کھڑھدے ہن۔ کہاݨی دے اںتّ اُتّے بِرتاںتکار دی سسّ آپݨی سہِج سِیاݨپ راہِیں سںکّٹ دا نِوارن کردِیاں بِرتاںتکار دی اِچھّا-پُۄرتی دا راہ کھۄلہ دِںدّی ہَے۔ اِس کہاݨی دی وِشیشتا اِک پاسے پرِوارک رِشتِیاں دی وِیاکرن سمجھݨ وِچ ہَے اتے دُۄجے پاسے ماجھی رںگّݨ والی اجِہی سجّری٬ پْرماݨِک اتے مڑھکوِیں گلپی بھاشا دی ورتۄں وِچ ہَے جۄ پاتراں دے جذبِیاں نُۄں بھلِیبھاںت سمُۄرت کردی جاںدی ہَے۔
پرگٹ ستَۄج دی کہاݨی ’لو سٹۄری وِچ گرِیبی دا مسلا‘ (کہاݨی دھارا٬ اپْرَیل-جُۄن) اُتّم-پُرکھی بِرتاںتکار دے رُۄپ وِچ بلوںتّ دے گُربت دی بھیٹ چڑھے پِیار دے سُپنے دی کہاݨی ہَے۔ بلوںتّ “دِہاڑی کرن والا سُنِیاراں” دا مُںڈّا ہَے۔ ستھِتِییاں وسّ پڑھائی ادھواٹے چھڈّݨی پَیںدی ہَے۔ آپݨی مِہنت نال کمائی کرکے وِدھوا ماں دا آسرا بݨنا چاہُںدّا ہَے پر کَیںسر دی بِماری ذِںدّگی دے سبھ راہ بںدّ کر دِںدّی ہَے۔ الّہڑ اُمرے بلوںتّ نیں جِسنُۄں چاہِیا سی اُہ کِدھرے ہۄر وِیاہی جاںدی ہَے پر اُہ بچِّیاں دی ماں بݨ کے وی دِل دے کِسے کۄنے وِچ اجے بلوںتّ لئی رِیݨ-ماتر پِیار سامبھی بَیٹھی ہَے٬ جِسدا پْرگٹاوا اُہ بِمار بلوںتّ دے متھّے اُتّے ہتھّ رکھّ کے٬ اُس دی پِیڑ ہر کے٬ کردی ہَے۔ ستَۄج کۄل مالوے دے پیںڈُۄ جن-جِیوݨ دا پْرماݨِک انُبھو ہَے جِس دے کارݨ اُہ پاتراں نُۄں اسلۄں جِیوںتّ نُہار نال چِتردا ہَے۔ ساد-مُرادے پیںڈُۄ مُںڈّے-کُڑی دے پِیار دی ماسُۄمِیئت اتے اُس نال ور میچدی ترل اتے ساںسکْرِتک رںگّݨ والی گلپی بھاشا پاٹھک نُۄں دھُر اںدّر تکّ ٹُمبّݨ والی ہَے۔
بلدیو سِںگھّ ڈھِیںڈسا دی کہاݨی ’سںسّکْرِتی‘ (ہُݨ, مئی-اگست) وِچ اُتّم-پُرکھی بِرتاںتکار آپݨے دۄست ’کھںڈّیدھار‘ دے جِیوݨ-ویروِیاں دے ہوالے نال اِہ تتھّ اُبھاردا ہَے کِہ سںسّکْرِتی جڑھ ہۄ چُکّے چِنّہاں نال نہِیں سمبھّالی جا سکدی بلکِہ سُچجّے سںسّکاراں نال لبریذ وِہار راہِیں وِکست ہُںدّی ہَے۔ پچھّم دے کھُلّہے-ڈُلّہے وِچاراں والے سماج وِچ رہِݨ دے باوجُۄد ’کھںڈّیدھار‘ اِس گلّ نال ڈُۄںگھے تݨاء وِچ گْرست ہۄ جاںدا ہَے کِہ اُسدی دھی رُپالی دے پِیار-سبںدھّ ہن۔ رُپالی جدۄں آپݨے وِہارک تذربِیاں دے ہوالے نال تتھا-کتھِت پںجّابی/سِکھّ سںسّکْرِتی دے کھۄکھلے پکھّاں اُتّے جھات پُیائُںدی ہَے تاں ’کھںڈّیدھار‘ سںسّکْرِتی دے سہی ارتھاں نُۄں مہِسُۄس کر لَیںدا ہَے۔ بھاویں ڈھِیںڈسا اِس کہاݨی وِچ پرواسی وستُۄ-یتھارتھ دے انُکُۄل بھاشائی مُہاورے نُۄں سِرج سکݨ تۄں کُجھ اسپھل رِہا ہَے پر یتھارتھک چرِتّر-اُساری اتے گھٹنا-رہسّ راہِیں کتھا-رس پَیدا کرن وِچ اُسنے ہمیشاں واںگ کلاتمک مِیاراں نُۄں پہِل دِتّی ہَے۔
گُرمِیت پناگ دی کہاݨی ’مُرگابِییاں‘ (دِسہدِّیاں دے آر-پار) (کہاݨی دھارا٬ اپْرَیل-جُۄن) اُتّم-پُرکھی بِرتاںتکار دی وِدھی راہِیں کنیڈا دے آدِ واسی (نیٹِو) لۄکاں دی ہاشِییاگت ذِںدّگی دا بِرتاںت پیش کردی ہَے۔ بِرتاںتکار آپݨی دۄست نال مِلݨی دے سببّ نال اُس ’رِذرو‘ کھِتّے دے اںدّر دی جھلک پیش کردی ہَے جِس وِچ گۄرے شاسکاں نیں آدِ واسِییاں نُۄں سُںگّیڑ دِتّا ہَے۔ دھَۄںسوادی اںگّریذِیکرن دی پْرکِرِیا ساہویں آدِ واسِییاں دے سبھِیاچار اتے بھاشا دی ہۄںد بہُت تیذی نال کھُردی جا رہی ہَے پر کتھا-ویروِیاں انُسار اُنہاں نیں آپݨی نِویکلی پچھاݨ دی سلامتی لئی آپݨا سںگھّرش اجے چھڈِّیا نہِیں۔ مُدّا ادھارِت ہۄݨ کرکے بھاویں تتھّمُۄلک ویروِیاں دی ودھّ تۄں ودھّ بھرتی دا لالچ پُۄری ترہاں تِیاگِیا نہِیں جا سکِیا پر آدِ واسِییاں دی جِیوݨ-شَیلی دے جِیوںتّ ویروے اتے لۄکدھارائی چِنّہاں دی پْرکارجی ورتۄں کہاݨی نُۄں ارتھوان اتے کلاتمک بݨائُںدی ہَے۔
اترجِیت دی کہاݨی ’سیج سُکھالی کامنِ‘ (کُمبھّ٬ مئی-اگست) انّء-پُرکھی بِرتاںتکار راہِیں سِکھّی دی دِکھّ اتے تتّ دے تݨاء وِچّۄں اُساری گئی ہَے۔ کہاݨی دی مُکھّ پاتر جسوںتّ کَۄر امّْرِتدھاری پرِوار وِچ جمّی-پلی ہَے اتے اُسدا وِیاہ وی پُۄرن گُرسِکھّ اتے سردے-پُجّدے گھر دے لڑکے اوتار سِںگھّ نال ہُںدّا ہَے۔ گُپت رۄگ نال پِیڑِت ہۄݨ کرکے اوتار سِںگھّ دی سرِیرک ہالت کۄہڑِییاں ورگی ہۄ چُکّی ہَے۔ اںتّ اُتّے جسوںتّ کَۄر پرِوار دے سارے وِرۄدھاں دے باوجُۄد آپݨی دھی لئی اُہ ور چُݨدی ہَے جِہڑا بھاویں نِیوِیں جاتی دا ہَے پر کِتّے وجۄں اۄورسِیئر اتے سِہت پکھّۄں تںدّرُست ہۄݨ کرکے کِسے مُٹِیار دی پہِلی پسںدّ ہۄ سکدا ہَے۔ اِس پْرکار جسوںتّ کَۄر اُمر بھر سِکھّ رِیت دی تھاں سِکھّی دے تتّ انُسار جِئُݨ دی دلیری وِکھائُںدی ہَے۔ کہاݨی دی کلاتمکتا وِشے انُکُۄل گُرمتِ دے چِنّہاں-مۄٹِفاں راہِیں ارتھ سِرجݨا کرن دی کُشلتا وِچّۄں پَیدا ہۄئی ہَے۔
پاکِستانی پںجّابی کہاݨِیکار مکسُۄد ساکِب دی کہاݨی ’لُۄہ‘ اُتّم-پُرکھی بِرتاںتکار راہِیں منُکھّ دے پشُۄکرن دی کرُۄر سمسِّیا نُۄں پیش کردی ہَے۔ کہاݨی وِچ تِنّ دھِراں ہن٬ ادِکھّ ستھاپتی٬ مدھّورگی بِرتاںتکار اتے اِک پشُۄکْرِت کِرتی منُکھّ۔ اِک ادھّ دِن لئی پیکِیں گئی بِیوی دے پِچھّۄں تِیار ہۄ کے دفتر جاݨا ہی مدھّورگی بِرتاںتکار نُۄں بہُت وڈّا کشٹدائِک کمّ جاپدا ہَے۔ پر دفتر جاںدِیاں راہ وِچ اُہ اِک اجِہے منُکھّ نُۄں ویکھدا ہَے جِہڑا سںڈھّے دی تھاں بۄرِییاں دی بھری ریہڑی کھِچّ رِہا ہَے۔ اُسدا پشُۄکْرِت وِکرت ہُلِییا ویکھ کے تاں بِرتاںتکار دا جِیوݨ پْرتی نذرِییا ہی بدل جاںدا ہَے۔ اِہ سۄچدِیاں کِہ اجِہی وِوستھا نُۄں پکِّیاں کرن وِچ اُس ورگے افسر لۄکاں دا وی کُجھ ہتھّ ہَے٬ اُہ سوَیگِلانی اتے اکرۄش نال بھر جاںدا ہَے۔ اُس دے “ساہاں وِچ پںگھّرے ہۄئے لۄہے دی لُۄہ ودھ” جاںدی ہَے۔ کہاݨی دی سںکّیتک بِرتاںت دی کتھا-وِدھی اتے پْرتِیکِیکرن دی کتھا-جُگت کہاݨی نُۄں کلاتمک تے مُلّوان بݨائُںدی ہَے۔
کُلوںتّ گِلّ دی کہاݨی ’میری بُکّل دے وِچ چۄر‘ (ہُݨ, مئی-اگست) اُتم-پُرکھی بِرتاںتکار راہِیں اجۄکے اُس تھِڑکے وِئکتی دا بِرتاںت سِرجدی ہَے جِہڑا ذِںدّگی دا نِرماتا ہۄݨ دی نائِکتوی بھُۄمِکا تۄں ہیٹھاں ولّ کھِسکدا ہۄئِیا نِسکْرِیا ہۄ کے مُکتی پْراپت کرن دی پھَیںٹسی وِچ جِئۄں رِہا ہَے۔ بِرتاںتکار دا دۄست دیومنی کدے کْراںتِیکاری سرۄکاراں والا ناٹکرمی سی پر ہَۄلی ہَۄلی اِک سادھوی ماں کْراںتی دے سُۄڈۄ کُدرتواد دا پَیرۄکار بݨکے اچیت ہی مَۄت-نُما مُکتی دی چاہت کرن لگّ پَیںدا ہَے۔ اِس کہاݨی دا بھاویں کتھا-اںشّ وی مدھّم ہَے اتے شَیلی وِچ امُۄرتتا دا دخل وی ہَے پر اِس دی دارشنِک ڈُۄںگھائی نال منُکھّی وِہار نُۄں سمجھݨ دی رُچی اتے کاوِک گلپی بھاشا دا ڈھُکّواں پْریۄگ کہاݨی نُۄں وِشیش بݨائُںدے ہن۔
مالوا کھیتر دے واسی بھُۄپِںدّر پھَۄجی دی کہاݨی ’کِس مۄڑ تے‘ (ساہِتک ایکم٬ جنوری-مارچ) ہِںسّا دے اجۄکے سمِیاں وِچ گُمّ-گُیاچ گئے پِیار دے اہِساس دا بِرتاںت پیش کردی ہَے۔ اِس دا اُتّم-پُرکھی بِرتاںتکار پںجّابی مُۄل دا پھَۄجی ہَے جۄ کشمِیر دے اتی گڑبڑ والے اِلاکے وِچ ڈِئۄُٹی اُتّے ہَے۔ اُس دی یُۄنِٹ نیں اِک سکُۄل دی ادھّۄں ودھّ اِمارت اُتّے کبذا کر رکھِّیا ہَے۔ سکُۄل دی اِکلَۄتی مُٹِیار ادھِیاپکا سُنِیتا راݨی٬ جۄ ہِںدُّۄ پرِوار وِچّۄں ہَے٬ نال پھَۄجی بِرتاںتکار نُۄں اِکپاسڑ جِہا پِیار ہۄ جاںدا ہَے۔ اِک رات اتّوادی سُنِیتا دے پرِوار دی لُٹّ-مار کردے ہن اتے سُنِیتا نُۄں چُکّ کے لَے جاںدے ہن۔ پھَۄج دی ٹُکڑی٬ جِنہاں وِچ بِرتاںتکار وی ہَے٬ اتّوادِییاں نُۄں گھیر کے مُکابلے وِچ مار دِںدّے ہن پر اُنہاں دے کبذے وِچّۄں مِلی سہِکدی سُنِیتا دی اِنی کھیہ-کھرابی ہۄ چُکّی ہَے کِہ اُس نُۄں گۄلی مار دیݨا ہی بھلے دا کمّ جاپدا ہَے۔ بِرتاںتکار لئی اِہ ڈِئۄُٹی بھاویں بہُت اَۄکھی ہَے پر سُنِیتا دِییاں نذراں وِچّۄں آکھری پِیار-سُنیہا پڑھدِیاں اُہ بھرے من نال اُسدی ’مُکتی‘ کر دِںدّا ہَے۔ لکِیری بِرتاںت والی اِس سرل جِہی پِیار کہاݨی دی کلاتمکتا اِسدی پْرماݨِک بھُۄ-دْرِش سِرجݨا اتے اَۄرت-مرد سبںدھّاں دے نِویکلے اوچیتنی پاسار پیش کرن وِچ ہَے۔ اِس کہاݨی نُۄں پڑھدِیاں اہِساس ہُںدّا ہَے کِہ جمُّۄ-کشمِیر دی پںجّابی کہاݨی اِس ترذ دے بھُۄ-دْرِشاں اتے انُبھو پاساراں دی پیشکاری راہِیں آپݨی وِلکھّݨ ہستی دا بۄدھ کروا سکدی ہَے۔
میری چۄݨ دِییاں اُپرۄکت پْرمُکھّ کہاݨِییاں دے نال نال کُجھ ہۄر درمِیانے درجے دِییاں پڑھنیۄگ کہاݨِییاں وی ہن٬ جِویں کۄکۄ دا جنم (پْریم مان٬ سِرجݨا٬ اپْرَیل-جُۄن), مَیں ماں ... (اجمیر سِدھُّۄ٬ سِرجݨا٬ جُلائی-ستمبّر), می-لارڈ (بلدیو سِںگھّ ڈھِیںڈسا٬ سِرجݨا٬ جُلائی-ستمبّر), وِدِیا وِچاری تاں ... (گُرپْرِیت٬ سِرجݨا٬ اکتُۄبر-دسمبّر), کپاہ دِییاں ڈھیرِییاں (پرویذ سںدھُّۄ٬ کہاݨی دھارا٬ جنوری-مارچ), کالی کتھا (سِمرن دھالِیوال٬ ہُݨ, مئی-اگست), منی گیم (بلبِیر سںگھّیڑا٬ کہاݨی دھارا٬ جُلائی-ستمبّر), ویلا کُویلا (دِیپ دیوِںدّر سِںگھّ٬ چِراگ٬ جنوری-مارچ), ذِںدّگی (اترجِیت٬ پْروچن٬ اپْرَیل-جُۄن), مݨکا (رݨجِیت راہی٬ کُمبھّ٬ مئی-اگست), جۄگی (جِںدّر٬ ہُݨ, مئی-اگست), کۄلاج (سروݨ مِنہاس٬ ہُݨ, ستمبّر-دسمبّر), بسںتّ رُتّ (نِرمل جسوال٬ ہُݨ, ستمبّر-دسمبّر), چِںتّی چُپّ کِئۄں ہۄ گئی (آر.اَیس. راجن٬ ساہِتک ایکم٬ جنوری-مارچ), ناڑاں وِچ جمِّیاں خُۄن (جسپال مانکھیڑا٬ آبرُۄ٬ اکتُۄبر-دسمبّر) آدِ٬ پر پرچے دِییاں سِیماواں کرکے اِنہاں دی وِستھارپُۄربک چرچا کرن تۄں گُریذ کِیتا ہَے۔
اِس سال دی سمُچّی پںجّابی کہاݨی نُۄں پڑھدِیاں میرے جۄ اُبھّرویں پْربھاو بݨے ہن اُہ اِس پْرکار ہن:
ڈھاہاں پُرسکار بارے اِس ورہے وی چُںجّ-چرچا چھِڑی رہی۔ اِسدی مۄٹی راشی نیں پںجّابی گلپکاراں دی جھاک نُۄں اُتیجِت کر دِتّا ہَے۔ اِک-دۄ پْرمُکھّ وِئکتِییاں اُتّے ادھارِت اِسدی ’گُپت‘ چۄݨ-پْرکِرِیا بارے شںکّے پہِلاں واںگ ہی اِس ورہے وی اُٹھّدے رہے۔ جرنَیل سِںگھّ دے کہاݨی-سںگّْرہِ ’کالے ورکے‘ دی چۄݨ نُۄں تاں سبھ نیں نِروِواد ہۄ کے پْروان کِیتا پر سِمرن دھالِیوال دے کہاݨی سںگّْرہِ ’اُس پل‘ دی مَۄلِکتا٬ کلاتمک مِیار اتے چۄݨ بارے سۄشل مِیڈِییا اُتّے لمّی ناںہ-پکھّی بہِس چھِڑی رہی۔
اِس سال پرواسی پںجّابی کہاݨی٬ وِشیش کرکے اُتّری امرِیکا دی٬ دا یۄگدان مُکھّ دھارا دی پںجّابی کہاݨی نالۄں وی دۄ رتِّییاں ودھّ ہی رِہا۔ ہربھجن سِںگھّ٬ سُرِںدّر سۄہل اتے ہرجِںدّر پںدھّیر دُیارا سمپّادِت کہاݨی سںگّْرہِ ’دِسہدِّیاں دے آر-پار‘ (اݨپْرکاشِت کہاݨِییاں دا سںگّْرہِ) اِک وڈّے پْراجَیکٹ واںگ کِیتا گِیا مُلّوان کارج ہَے۔ اِسے ترہاں گہِر-گمبھِّیر کہاݨِیکار مِنّی گریوال دا پںجّواں کہاݨی-سںگّْرہِ ’کچّ دِییاں کںدھّاں‘ وی پرواسی پںجّابی کہاݨی وِچ گُݨناتمک وادھا کرن والا ہَے۔ میجر ماںگٹ دا کہاݨی سںگّْرہِ ’من مَۄسم دی رںگّت‘ اِس سال دی اِک ہۄر پْراپتی ہَے۔
بھارتی پںجّابی کہاݨی دے تِنّ کُ ہی اُلیکھیۄگ کہاݨی-سںگّْرہِ پْرکاشِت ہۄئے ہن٬ جِویں ’تھَیںکس اے لَۄٹ پُتّرا‘ (کیسرا رام), چںدّرمُکھی (سُکھراج دھالِیوال), مۄمبتِّییاں (اِںدرجِیت پال کَۄر), کیسر رام تاں ستھاپِت کہاݨِیکار ہی ہَے پر سُکھراج دھالِیوال دا اِہ پلیٹھا سںگّْرہِ ہریک پکھّ تۄں دھِیان کھِچّݨ والا ہَے۔ سُکھراج کۄل مالوے دے پیںڈُۄ جن-جِیوݨ دا پْرماݨِک انُبھو تاں ہَے ہی٬ اُس دی باتمُکھی بِرتاںت کلا وی پْربھاوکاری ہَے۔ اِںدرجِیت پال کَۄر نیں منُکھّی رِشتِیاں دی وِیاکرݨ نُۄں سمجھݨ والِییاں کُجھ چںگِّییاں کہاݨِییاں نال آپݨی پچھاݨ بݨائی ہَے۔
اِنہاں تۄں اِلاوا درمِیانے درجے دے ڈیڈھ درجن دے کرِیب ذِکریۄگ کہاݨی-سںگّْرہِ چھپے ہن٬ جِویں تِیجے پِںڈّ دے لۄک (دِیپتی ببُۄٹا), کھالی پلاں دی داستان (اشۄک واسِشٹھ), ہِذر دی اگّ (سُکھچَین سِںگھّ سِدھُّۄ), کہاݨی نہِیں ... اَۄرت دی گاتھا (سربجِیت کَۄر ماںگٹ), گُلمۄہر (ہرجِیت کَۄر باجوا), رِشتِیاں دا سچّ (گُرمیل سِںگھّ ساگی), نِکّی نِکّی واٹ (بِکر سِںگھّ کھۄسا), شیراں دِییاں ماراں (ہرچںدّ سِںگھّ وڑِںگّ), درد دا رِشتا (سُرِںدّر کَۄر), اسلی راوݨ (سُکھ سُکھوِںدّر کَۄر), آکھری ہںجھُّۄ (جتِںدّر سِںگھّ اُپّلی), پہِرے-در-پہِرے (پْرِیتِما دۄمیل), اپرادھی کَۄݨ (ناگر سِںگھّ تُۄر), رِشتِیاں دے جخم (منجِیت کَۄر گِلّ), پھِکر (سُرِںدّر پال سِںگھّ پِںگّلِییا), سۄلاں دسمبّر (کُلوِںدّر وِرک), رِشتِیاں دے مارُۄتھل تۄں پار (پوِتّر کَۄر ماٹی) آدِ۔
پاکِستانی پںجّابی کہاݨی سبںدھّی٬ اُتھّۄں دے نَۄجوان کہاݨِیکار اتے آلۄچک کرامت مُگل دُیارا دِتّی گئی جاݨکاری انُسار دۄ-تِنّ کہاݨی-سںگّْرہِ ڈَیݨ تۄں وی بھَیڑی (الی انور اہِمد), تُۄں کہاݨی تے مَیں (کرامات مُگل), شہِید (نَیݨ سُکھ) اتے کُجھ چںگِّییاں کہاݨِییاں جِویں کھمبھّاں دی ڈار (الی انور اہِمد), ذات دی چُۄہی (نسِیر اہِمد) آدِ پْرکاشت ہۄئیِیاں ہن۔ گُرمُکھی وِچ لِپِّیئںتّر کر کے چھپِییاں کہاݨِییاں دا ویروا اِس پْرکار ہَے: ذُبیر اہِمد دِییاں تِنّ٬ مُردا تاری (سِرجݨا٬ جنوری-مارچ), دُکھّ ٹھرِیاں دے بُتّ (سِرجݨا٬ اکتُۄبر-دسمبّر), ادھّ مگھّر دا چںدّ (سمکالی ساہِت٬ اپْرَیل-جُۄن), ’شبد‘ دے پاکِستانی کہاݨی وِشیش اںکّ وِچ٬ سُلکھّݨا (نادِر الی), ساںجھ (پھائِذا), شالا مُساپھِر کۄئی ناں تھِیوے (اپھذل راجپُۄت), لُۄہ (مکسُۄد ساکِب), بُیائے پھرَیںڈ (آشک رُہیل) شامِل ہن۔ اِس تۄں اِلاوا داگ (تَۄکِیر چُگتائی٬ شبد٬ جنوری-مارچ), تْریل دھۄتا دِل (ہنِیپھ باوا٬ سمدرشی٬ مارچ-اپْرَیل) آدِ چھپِییاں ہن۔ ’پںجھِّیواں گھںٹّا‘ دے سِرلیکھ نال چۄݨوِییاں پاکِستانی پںجّابی کہاݨِییاں دی پُستک وی پْرکاشِت ہۄئی ہَے جِسدا سمپّادن اتے لِپِیئںتّر امندِیپ کَۄر رائے نیں کِیتا ہَے۔
اِس ورہے وی پاکِستانی پںجّابی کہاݨی وِچ کۄئی اُچیرے کلاتمک مُلّ والی رچنا نذر نہِیں پئی۔ اجۄکے کہاݨِیکاراں وِچ ذُبیر اہِمد اُبھّرواں ناں ہَے پر اُسدی کتھا شَیلی اینی امُۄرتتا (اَیبسٹْرَیکشن) دی دھارنی ہُںدّی ہَے کِہ پاٹھک کہاݨی نال جُڑن وِچ اَۄکھ مہِسُۄس کردا ہَے۔ مکسُۄد ساکِب دی کہاݨی ’لُۄہ‘ نُۄں یتھارتھمُکھی اجۄکی پاکِستانی پںجّابی کہاݨی دے پْرتِینِدھ نمُۄنے وجۄں پڑھِیا جا سکدا ہَے۔
جمُّۄ-کشمِیر دی پںجّابی کہاݨی مُڈھّ تۄں ہی آپݨی اڈّری پچھاݨ دا دم بھردی رہی ہَے۔ اِسدی وِلکھّݨتا نُۄں اُبھارن واستے اُتھّۄں دے پْرسِدھّ کہاݨِیکار بلجِیت رَیݨا نیں اِس ورہے تۄں ’آبرُۄ‘ ناں دے رِسالے دا پْرکاشن شُرُۄ کِیتا ہَے٬ پر اجے تکّ اِس وِچ پْرکاشِت کۄئی کہاݨی اِس پکھّ تۄں دھِیان نہِیں کھِچّ سکی۔ ہرِیاݨے دے رِسالے ’شبد بُۄںد‘ وِچ چھپدِییاں کہاݨِییاں دی ہرِیاݨوی رںگّݨ بارے وی اجِہا ہی کِہا جا سکدا ہَے۔
رُۄپاکارک ونّگِییاں دی بھاویں اِس ورہے وی گھاٹ رڑکدی رہی پر اِس ورہے سائِںس پھِکشن (وِگِیان گلپ) دی ونّگی وِچ رکھِّییاں جا سکدِییاں دۄ اہِم کہاݨِییاں ’دا لَینِن پھرَۄم دا کلۄن وَیلی‘ (ہُݨ, ستمبّر-دسمبّر), کِئۄُٹا-کِئۄُٹا تارے تارے (کہاݨی پںجّاب٬ اکتُۄبر-دسمبّر) اجمیر سِدھُّۄ نیں لِکھِییاں ہن۔ بھاویں اِنہاں دا کہاݨِیپݨ والا پکھّ کاپھی کمذۄر ہَے پر اِک ونّگی-وِشیش وجۄں اِنہاں دی ہاذری اُلیکھیۄگ ہَے۔
اِس ورہے اِک اِتِہاسک مہتّتا والی کہاݨِییاں دی کِتاب ’سواںت بُۄںد‘ چھپی ہَے۔ پْرسِدھّ گلپکار چںدّن نیگی نیں آپݨے پِتا ہرنام سِںگھّ تیگ ’پِشاوری‘ دِییاں 1929 تۄں 1946 دَۄران چھپدِییاں رہِییاں کہاݨِییاں دا سںگّْرہِ تِیار کرکے ساڈے دُرلبھّ اتے مُلّوان اِتِہاسک سرۄتاں نال ساںجھ پُیائی ہَے۔
اِس ورہے کُجھ نویں کہاݨِیکاراں٬ جِویں ہرمیش مالڑی٬ گُرپْرِیت سہِجی٬ آگاذبِیر٬ کُلوِںدّر وِرک٬ بلجِںدّر اچھّݨپُرِییا٬ گُرجِںدّر سِںگھّ٬ جسوںتّ رائے٬ جسوِیر کَۄر جسّی آدِ دِییاں نِویکلے انُبھواں والِییاں کہاݨِییاں چھپِییاں ہن٬ بھاویں کہاݨی کلا دے ہُنر پکھّۄں اجے کُجھ اُۄݨِییاں جاپدِییاں ہن پر نوِیں وستُۄ-سمگّری دے پکھّۄں اِہ پںجّابی کہاݨی دے چںگّے بھوِکھّ دی آس جگائُݨ والِییاں ہن۔
سمُچّے تَۄر تے کِہا جا سکدا ہَے کِہ اِس ورہے دی پںجّابی کہاݨی آپݨے اںتّر-راشٹری پاساراں کرکے انُبھو دی ونّ-سُونّتا نال تاں مالا-مال جاپدی ہَے پر کہاݨی کہِݨ دے ہُنر پکھّۄں کُجھ اویسلی جاپدی ہَے۔ کہاݨی وِچلی ہریک دھُنی٬ شبد٬ واک اتے پْروچن نُۄں لِشکائُݨ لئی کہاݨِیکار اُنّا تاݨ نہِیں لا رہے جِنّے دی لۄڑ کِسے سروۄتم کہاݨی دی گلپی بھاشا سِرجݨ لئی ہُںدّی ہَے۔ اجِہے ہُنری تاݨ دی مِسال دیݨ ویلے مَینُۄں ہمیشا کُلوںتّ سِںگھّ وِرک٬ ورِیام سِںگھّ سںدھُّۄ اتے سُکھجِیت جِہے شَیلِیکاراں دی یاد آئُںدی ہَے۔ اِس پکھّۄں پاکِستانی پںجّابی کہاݨی دا پدھّر تاں بھاویں دِنۄں-دِن ہۄر نِیواں ہُںدّا جا رِہا ہَے پر کُجھ پرواسی پںجّابی کہاݨِیکاراں نیں سُچیت پدھّر تے کہاݨی کلا دے ہُنر والے پکھّ ولّ دھِیان دِتّا ہَے اتے مُکھّ دھارا دی پںجّابی کہاݨی نال ور میچݨ وِچ سفلتا ہاسِل کِیتی ہَے۔ وِشیش کرکے اُتّم-پُرکھی بِرتاںتکار (جۄ اجۄکی پںجّابی کہاݨی دی پْرمُکھّ کتھا-جُگت بݨ چُکّا ہَے) دے بڑبۄلیپݨ نُۄں گھٹا کے اُسنُۄں پاتر-رُۄپ راہِیں اُسارن دا یتن کِیتا ہَے٬ جِویں اسِیں سیکھا اتے سۄہل دِییاں کہاݨِییاں دے پْرسںگّ وِچ ویکھِیا ہَے۔ آس ہَے کِہ نویں پںجّابی کہاݨِیکار ’کہاݨِیپݨ’ دی پُنر-سُرجِیتی نال پںجّابی پاٹھک دا دِل جِتّݨ لئی سُچیت اُپرالے کرنگے اتے پںجّابی کہاݨی نُۄں سروۄتم رُۄپاکار دا ماݨ دِوائُݨ دا سُہِرد یتن کرنگے۔