مئی 1966 دی گلّ ہَے۔ کالج وِچّ چھُٹِّییاں سن۔ دِلّی تۄں چھُٹِّییاں کٹّݨ مَیں پِںڈّ آئِیا ہۄئِیا ساں۔ اُنہاں دِناں `چ پھلہے چلدے سن٬ دھڑاں اُڈدِییاں تے تُۄڑی داݨے ڈھۄئے جاںدے سن۔ پِںڈّاں `چ بںدّا بُڑھی تاں کی٬ کۄئی بچّا وی وِہلا نہِیں سی ہُںدّا۔ سکُۄلاں وِچّ واڈھی دِییاں چھُٹِّییاں ہُںدِّییاں سن۔ پاڑھے پِڑاں `چ کمّ کروائُںدے سن۔ مَینُۄں آئُںدے نُۄں پِڑ وِچّ جۄڑ لِیا گِیا۔ وِہلِییاں کھا کے جُ آئِیا ساں۔ تپدی دھُپّ٬ وگدی لُۄء تے لڑدی کںڈّ `چ مَینُۄں دِلّی دِییاں ایئر کںڈِّیشںڈّ لائِبْریرِییاں یاد آئُںدِییاں۔ جدۄں مَیں دھُپّے پئے گھڑے `چۄں تتّی ہۄئی پئی باٹی نال پاݨی پِیںدا تاں اُہ بکّلِییاں ورگا ہۄئِیا ہُںدّا۔ پر پِیتے بِناں سردا وی نہِیں سی۔ میرے بھرا چھیڑدے٬ “کِتے دِلّی دا کۄکا کۄلا تاں نی یاد آئُںدا؟ آکھیں تاں ملائی کی برپھ آلے نُۄں سدِّیئے؟”

شہِرۄں پڑھ کے آئے اِکّ پاڑھے دا ناں ای کۄکا کۄلا پَے گِیا سی۔ مَیں شُکر کردا کِہ مَینُۄں کۄکا کۄلا نہِیں سی کہِݨ لگّے۔ اُنہِیں دِنی کۄکا کۄلا نواں نواں آئِیا سی جِس دی بۄتل پچّی پَیسے دی آئُںدی سی۔ بۄتل دا لکّ پتلا سی تے چھاتی بھاری سی۔ ایہۄ بھاء گۄلی والے بتّے دا سی جِس نُۄں کۄکا کۄلا لامبھے دھکّ رِہا سی۔ پِڑاں `چ مَیں ہفتا کُ ہی کٹِّیا ہۄویگا کِہ ٹْرِبِئۄُن `چۄں مَینُۄں اِکّ چںگّی خبر پڑھن نُۄں مِل گئی۔ خبر سی کِہ کِںگّسٹن دِییاں کامنوَیلّتھ کھیڈاں لئی بھارتی اتھلِیٹاں دا کۄچِںگّ کَیمپ اَینّ.آئی.اَیسّ.پٹِیالا وِچّ لگّا ہَے۔ مَینُۄں بہانا مِل گِیا۔ مَیں گھردِیاں نُۄں کِہا٬ “مَینُۄں ہُݨ پٹِیالے جاݨا پئۄُ۔ اۄتھے مَینُۄں کھِڈارِییاں نیں سدِّئَے۔” اِہدے `چ ادھّا سچّ سی تے ادھّا جھُۄٹھ۔ سدِّیا مَینُۄں کِسے نیں نہِیں سی پر چۄٹی دے اتھلِیٹاں نال اِںٹروِئۄُ کرن دا اِہ سُنہِری مَۄکا سی۔

اُہنِیں دِنِیں بلوںتّ گارگی دِییاں پُستکاں ’نِمّ دے پتّے‘ تے ’سُرمے والی اکھّ‘ چرچا وِچّ سن۔ اُنہاں وِچّ لیکھکاں دے ریکھا چِتّر چھپے سن۔ ریکھا چِتّراں وِچّ نکھرا٬ نۄک جھۄک تے لیکھکاں دِییاں گُجھِّییاں گلّاں سن۔ کئیِیاں دا دۄگلاپݨ نںگّا کِیتا گِیا سی۔ گارگی نیں آپݨے آپ نُۄں وی نہِیں سی بکھشِیا۔ لِکھِیا سی کِہ اُہ جھُۄٹھے وائِدے کردا ہَے۔ جے اُہدے ڈھِڈّ `چ اکھّر ناں پَیںدے تاں اُہ وی بٹھِںڈّے دی سٹّا مںڈّی وِچّ لالا بلوںتّ رائے اَیںڈ سنذ دا بۄرڈ لائی بَیٹھا ہُںدّا۔ اُہدی وارتک شَیلی `چ لَۄںگ دے لِشکارے جِہی لِشک سی جِس نیں کئیِیاں دے ہل چھُڈا دِتّے۔ اُہدے لِکھے ریکھا چِتّر بڑے چرچِت ہۄئے۔

مَیں اُہدے ریکھا چِتّر پڑھ کے کھِڈارِییاں دے ریکھا چِتّر اُلِیکݨ دا من بݨا رِہا ساں۔ پٹِیالے `چ چَیمپِیئن کھِڈارِییاں نُۄں مِلݨ گِلݨ دا کُدرتی ڈھۄء میل بݨ گِیا سی۔ مَیں پِڑ `چۄں چِڑی پُۄںجھا چھُڈا کے پٹِیالے چلا گِیا۔ رات مَیں بسّ اڈّے کۄل بݨے کارنر ہۄٹل وِچّ کٹّی۔ سویرے رِکشا لَے کے اَینّ.آئی.اَیسّ.پُجّا۔ اتھلَیٹِکس دا کۄچ جۄگِںدّر سِںگھّ سَیݨی میرا دِلّی دا ہی واکف سی۔ اُسے نیں مَینُۄں دِلّی وِچّ گۄلا سُٹّݨ دی کۄچِںگّ دِتّی سی۔ اُس نُۄں مَیں آپݨا پٹِیالے آئُݨ دا مںتّو دسِّیا تاں اُس نیں کِہا کِہ آپݨے اِںٹروِئۄُ دے سوالنامے دِییاں کُجھّ کاپِییاں تِیار کر لواں جِہڑِییاں اُہ کۄچِںگّ لَے رہے اتھلِیٹاں تۄں بھروا دیویگا۔ اِہ وی کِہا کِہ پہِلاں ڈائِرَیکٹر چۄپڑا ساہِب تۄں اتھلِیٹاں نُۄں اِںٹروِئۄُ کرن دی آگِیا لَیݨی پویگی۔

جنرل چۄپڑا ساہِب دے دپھتر وِچّ جا کے مَیں آپݨی جاݨ پچھاݨ دِلّی دے اِکّ لَیکچرار وجۄں کروائی تے دسِّیا کِہ مَیں اتھلِیٹاں دے اِںٹروِئۄُ کر کے اُنہاں بارے آرٹِیکل لِکھݨے چاہُںدّا ہاں۔ مَینُۄں اِںٹروِئۄُ کرن دی آگِیا دِتّی جاوے۔ سںسّتھا دے ڈائِرَیکٹر نیں پُچھِّیا٬ “کی تُہاڈے پاس کالج دے پْرِںسِّیپل جاں دِلّی یُۄنِیورسِٹی دے رجِسٹرار دا کۄئی اتھارٹی لَیٹر ہَے؟” میرے نہِیں کہِݨ `تے اُس نیں کِہا٬ “اسِیں تُہانُۄں اتھلِیٹاں نال اِںٹروِئۄُ کرن دی آگِیا نہِیں دے سکدے۔ اُںج وی اسِیں نہِیں چاہُںدّے کِہ کۄئی اُنہاں دی کۄچِںگّ دا سماں کھراب کرے۔” اینا کہِ کے اُہ کُرسی تۄں اُٹھّ کھڑھا ہۄئِیا۔ جنرل ساہِب دے گۄڈے وِچّ نُکس سی تے اُہ لںگّ ماردا چلا گِیا۔ مَینُۄں آپݨی مُۄرکھتا دا اہِساس ہۄئِیا جِہڑا بِناں کِسے اتھارٹی لَیٹر دے کَۄمی کھیڈ سںسّتھا وِچّ آ گِیا ساں۔

کَیمپ وِچّ میرے کُجھّ جاݨُۄں اتھلِیٹ وی سن جِویں اجمیر سِںگھّ٬ لابھ سِںگھّ٬ جرنَیل سِںگھّ تے بلدیو سِںگھّ پتّۄ والا۔ کدے میرا جِیء کرے کِہ اتھلِیٹاں نُۄں چۄری چھِپے ای مِل گِل کے مسالا `کٹھّا کردا رہاں تے کدے کرے واپس مُڑ جاواں۔ میرا پٹِیالے `چ ٹِکاݨا وی کۄئی نہِیں سی۔ اتھلِیٹ وی آپݨے کۄل نہِیں سن رکھّ سکدے۔ اِکّ رات ہۄر کارنر ہۄٹل وِچّ کٹّی جِتھے گرمی وی سی تے مچھّر وی لڑدا سی۔ اِئۄں سمجھ لئۄ کِہ دس رُپئے کِرائِیا مچھّر لڑائُݨ دا ای دیݨا پِیا۔ اگلے دِن مَیں پھیر کَۄمی کھیڈ سںسّتھا ولّ چلا گِیا تے چَۄکِیدار نُۄں چۄر بھُلائی دے کے اتھلِیٹاں نُۄں جا مِلِیا۔ اُہناں نُۄں مَیں آپݨے دِل سی گلّ دسّی تاں اُہ کہِںدّے٬ “جۄ مرذی آ پُچھّ۔ اسِیں تیرے ایتھے ہۄݨ دا پتا ای نہی لگّݨ دِںدّے۔” مَیں لُک چھِپ کے اُنہاں کۄل دُپہِرا کٹِّیا تے کُجھّ گلّاں باتاں نۄٹ کِیتِییاں۔ شام نُۄں ٹرَیک دِییاں پَۄڑِییاں `تے بہِ کے اُنہاں نُۄں وارم اپّ ہُںدِّیاں تے پْرَیکٹِس کردِیاں ویکھِیا۔ مَینُۄں لگّا کِہ کُجھّ دِن اِس ترہاں کرن نال ای میرا متلب ہلّ ہۄ جاویگا تے مَیں کھِڈارِییاں دے ریکھا چِتّر اُلِیک سکاںگا۔

مسلا ہُݨ رَیݨ بسیرے دا سی۔ کِسے نیں دسّ پائی٬ “نال ہی مہِںدّرا کالج دا ہۄسٹل کھالی پِئَے۔ وارڈن وِچے رہِںدَّے۔ اُس نُۄں پُچھّ کے دیکھ لَے جے کمرا دے دیوے۔” مَیں دِن چھِپدے نال وارڈن پْرۄ.گُرچرن سِںگھّ کۄل چلا گِیا۔ اُہ بڑے چںگّے رَۄںء وِچّ سی۔ اُس نُۄں ساری گلّ بات دسّی تاں اُس نیں چَۄکِیدار نُۄں کہِ کے میرے لئی گَیسّٹ رُۄم کھُلّہوا دِتّا۔ اُس دا کِرائِیا اُنہِیں دِنِیں اِکّ رات دا اِکّ رُپِیا سی۔ مَیں اُتھے وِیہ رُپِیاں `چ وِیہ راتاں رِہا تے اتھلِیٹاں دِییاں گلّاں باتاں نۄٹ کردِیاں ڈائِری بھر لئی۔ میرے اُہ وِیہ دِن تِییاں ورگے لںگھّے۔ اُہناں دِناں دِییاں یاداں ابھُلّ ہن۔ بھلا ہۄوے پْرۄ.گُرچرن سِںگھّ ہۄراں دا جۄ بائد وِچّ برجِںدّرا کالج پھرِیدکۄٹ دے پْرِںسِّیپل تے پںجّابی یُۄنِیورسِٹی پٹِیالا دے رجِسٹرار بݨ کے رِٹائِر ہۄئے۔

مَیں سویرے آرام نال اُٹھدا٬ نہا دھۄ کے شہِر دے اِکّ ڈھابے تۄں کھاݨا کھاںدا تے دس گِیاراں وجے مۄتی مہلّ دے ٹھںڈھّے کمرِیاں وِچّ اتھلِیٹاں کۄل جا بہِںدّا۔ اُدۄں تک اُہ پْرَیکٹِس کر کے٬ بْریک پھاسٹ لَے کے تے نہا دھۄ کے وِہلے ہُںدّے۔ مَیں اُنہاں دے ہاسے مکھَۄل دِییاں گلّاں نۄٹ کردا تے نِجّی سُیال پُچھّدا۔ اُنہاں دے کمرِیاں وِچّ کِلِّییاں اُتے رںگّدار دھارِییاں والے ٹرَیک سُۄٹ لٹک رہے ہُںدّے تے ٹرںکّاں اُتے بنّہِییاں ہۄئیِیاں پگّاں ٹِکائیِیاں ہُںدِّییاں۔ اُنہاں دے گِلّے کپڑے باہر تݨِییاں `تے سُکّ رہے ہُںدّے۔ اُہ کدے مَینُۄں رُۄہ اپھذا پِیائُںدے٬ کدے پِنِّییاں تے سَۄگی بدام کھاݨ نُۄں دِںدّے۔ بسّ اِکۄ گھاٹ سی کِہ اُہ مَینُۄں رۄٹی کھُیائُݨ مَیسّ وِچّ نہِیں سن لِجا سکدے۔ مَیں وی لُک چھِپ کے مِلݨ دی آپݨی چۄری نشر نہِیں سی ہۄݨ دیݨی چاہُںدّا۔

اُتھے وِیہ کُ اتھلِیٹ سن جِنہاں دا مۄہری گُربچن سِںگھّ رںدھّاوا سی۔ اُس دے مںجّے اُتے رںگِّین بُۄٹِییاں والی چادر وِچھی ہُںدّی سی۔ اُہ پُۄرا شُکِین سی تے درشنی جُیان سی۔ مَیں اُس نُۄں کھالسا کالج دِلّی دے گیڑے ماردِیاں ویکھِیا ہۄئِیا سی۔ کُڑِییاں اُس نُۄں بارِییاں `چۄں ویکھدِییاں۔ اُہ اِکّ مَیڈم نُۄں مِلݨ آئُںدا کُڑِییاں کتّرِییاں دے جھاکے وی لَے لَیںدا۔ اِکّ دِن مَیں پُچھّ بَیٹھا٬ “بھاء جی٬ آہ تُہاڈے چِہرے دا تِل کلّہ کالا جِہا دِسّدا سی پر اجّ رںگّ بدلِیا ہۄئِئَے۔ اِہدا کارن؟” اُس دا اُتّر سی٬ “کارن اِہ آ پئی جِدّݨ پروِین کُمار ورگا متھّے لگّ جاوے تاں کالا ہۄ جاںدَے تے جِدّݨ کۄئی سۄہݨی کُڑی متھّے لگّے تاں رںگّ چِٹّا ہۄ جاںدَے!”

پروِین کُمار لٹھّا بںدّا سی۔ بائد وِچّ اُہ مہامبھارت سِیرِیئل دا بھِیم بݨِیا۔ اِکّ دِن اُس نیں کِتۄں رُۄہ اپھذے دی بۄتل کھِسکا لئی تے گھڑے `چ اُلٹاء کے `کلّے نیں ای گھڑا بنّے لا دِتّا۔ مَینُۄں یکِین ناں آوے۔ کہِݨ لگّا٬ “نہِیں یکِین تاں گھڑے دا چپّݨ چکّ کے دیکھ لَے۔” چپّݨ چکِّیا تاں اُہدا تھلّا سچّمُچّ ای نںگّا سی۔ شامی کۄچ نُۄں کہِݨ لگّا٬ “سر٬ میرا ڈھِڈّ دُکھدَے۔ آکھۄ تاں اجّ رَیسّٹ کر لواں۔” کۄچ نیں چھُٹّی دے دِتّی۔ اُس نیں کمرے دی کُںڈّی لائی تے ٹراںجِیسٹر تے گاݨے اُتے نچّݨ لگّا۔ نچاراں واںگ ہتھّ کنّاں کۄل دی گھُمائی جاوے۔ مَیں باری دِییاں وِرلاں `چۄں اںدّر جھاکِیا تاں اُہدا لکّ ہِلدا دِسِیا۔ لکّ ہِلدا ائیں لگّا جِویں بۄری ہِلدی ہۄوے۔ پروِین نیں اِںٹروِئۄُ سمیں آپݨا کدّ چھے پھُٹّ ستّ اِںچ لِکھائِیا سی تے بھار سوا کُئِںٹل دسِّیا سی۔ مَیں اُہدا کدّ کاٹھ نۄٹ کرن دے نال بۄری واںگ ہِلدا لکّ وی نۄٹ کر لِیا جۄ اُس دے ریکھا چِتّر ’دھرتِیدھکّ‘ نُۄں دِلچسپ بݨائُݨ دے کمّ آئِیا۔

اُتھے گۄلے والا جۄگِںدّر سِںگھّ٬ ہَیمر والا نِرمل سِںگھّ٬ ڈِسکس والے بلکار سِںگھّ تے بلدیو سِںگھّ اتے دَۄڑن والے جرنَیل سِںگھّ تے سردارے ہۄرِیں سن۔ اجمیر سِںگھّ تے لابھ سِںگھّ اِکّ کمرے وِچّ رہِںدّے سن۔ اُتھے ہرڈلاں والا بلوںتّ سِںگھّ٬ چھالاں والا مہِںدّر سِںگھّ گِلّ٬ گۄلے والا بابا گُردِیپ تے ہَیمر والے اجمیر سِںگھّ مست ہۄراں دِییاں رَۄݨکاں سن۔ کُجھّ کُڑِییاں وی سن جِنہاں دِییاں ٹرَیک سُۄٹ لاہُݨ پِچھّۄں نںگِّییاں ہۄئیِیاں لتّاں اُہ نِیوِیںیاں پا کے ویکھدے تے پھِر سُیاد لَے کے گلّاں کردے۔ اِکّ شام مَیں ٹرَیک دِییاں پَۄڑِییاں `تے بَیٹھا اتھلِیٹاں دے اَیکشن نۄٹ کر رِہا ساں۔ جمپِّںگّ پِچّ `چ کُڑِییاں دِییاں چھالاں لگّ رہِییاں سن۔ ہنہیرا ہۄئِیا تاں لائیِٹ جگا دِتّی گئی۔ بال بچّیدار بلکار سِںگھّ اُہلے ہنہیرے وِچّ بَیٹھا سی۔ اُس ادھکھڑھ اُمر دے اتھلِیٹ نیں کُڑِییاں دے پٹّ ویکھے تے تھۄڑھا دُۄر جا کے سُکھن الائِیا٬ “کُڑِییاں دے پٹّ دیکھ لۄ٬ لَیٹ جگاتی مُںڈِّئۄ!” اُتھے مُںڈّا کۄئی نہِیں سی۔ اِہ سُیادی پھِکرا تاں اُس نیں آپݨے اںدّر چھُپے بَیٹھے مُںڈّے نُۄں ہی سُݨائِیا سی جۄ مَینُۄں وی سُݨ گِیا تے مَیں ڈائِری وِچّ نۄٹ کر لِیا۔

ریلوے٬ پُلِس تے ہۄر مہِکمِیاں دے اتھلِیٹ مۄتی مہلّ دے ٹھںڈھّے کمرِیاں وِچّ ٹھہِرے ہۄئے سن پر پھَۄجی اتھلِیٹ مِیل کُ دُۄر پھَۄجی بَیرکاں وِچّ ٹھہِرائے گئے سن۔ اِکّ دِن مَیں بَیرکاں وِچّ وی گِیا۔ اُتھے جا کے ویکھِیا کِہ اُہ بھُںجّے ترپال وِچھائی تاش کھیڈ رہے سن۔ ایشِییا دے چَیمپِیئن بلکار سِںگھّ نیں پھِپھٹی لا کے کیسری پگّ بدھّی تے کھاکی پَیںٹ پائی ہۄئی سی۔ نَیشنل چَیمپِیئن سردارا سِںگھّ `کلّی کچھّی پائی پَیراں بھار بَیٹھا سی جِویں شکّ `چ پھڑ کے ٹھاݨے بِٹھائِیا ہۄوے۔ جکارتا دِییاں ایشِیائی کھیڈاں `چۄں دۄ مَیڈل جِتّݨ والے امّْرِت پال دا بۄدا جھُکِیا ہۄئِیا سی جِویں اُہ وی باذی ویکھدا ہۄوے۔ ہائی جمپّر بھِیم سِںگھّ پبّاں بھار اۄکڑُۄ جِہا بَیٹھا سی جِویں چھال لائُݨ دی واری اُڈِیک رِہا ہۄوے۔

تاش کھیڈدی ڈھاݨی نُۄں بُلائُݨا مَیں مُناسِب ناں سمجھِیا تے چُپّچاپ ڈھاݨی دا اںگّ بݨ کے باذی ویکھݨ لگّا۔ پںجّی دسی دی چال سی۔ چلدی کھیڈ `چ کِسے گلّۄں رَۄلا پَے گِیا۔ بلکار سِںگھّ نںگّ دھڑںگّے سردارے نُۄں کہِݨ لگّا٬ “تُۄں اۄئے مائۄُیاں جِیا٬ چُیانی کڈھّ پہِلاں۔ بھلا کچھّی جی پا کے شُکِین بݨِیا پھِردا ہۄویں۔ کڈھّ چُیانی٬ نہِیں تاں لاہُنے آں تیری کچھّی۔”

کچھّی تاں خَیر اُہدی کِیہنے لاہُݨی سی پر چُیانی وی اُہدے کۄل کۄئی نہِیں سی۔ اُہنے امّْرِت پال دی دسی چُکّ کے بلکار سِںگھّ نُۄں دے دِتّی۔ امّْرِت پال دُہائیِیاں پائُݨ لگّا٬ “لُٹّے گئے اۄئے لۄکۄ٬ دِن دِہاڑے لُٹّے گئے۔” اُہ کۄئی جُۄیا نہِیں سن کھیڈ رہے بسّ ماڑا مۄٹا شُگل کردِیاں ٹائیِم پاس کر رہے سن۔ بائد وِچّ اُنہاں دے شبد چِتّر اُلِیکدِیاں اِہۄ جِہا مسالا میرے بڑا کمّ آئِیا۔

پٹِیالے دی اُہ بَیرک کِسے سمیں مہاراجے دے گھۄڑِیاں دا تبیلا ہُںدّی سی۔ مَینُۄں لگّا جِویں اجے وی اُہدے `چۄں لِدّ دی بۄء آ رہی ہۄوے۔ اُہدِییاں تںگّ بارِییاں `چۄں چانݨ مسِیں لںگھّ رِہا سی پر مچھّر کھُلّہا اُڈِیا پھِردا سی۔ مکھِّییاں جِڈّا مچھّر جدۄں کِسے دے لڑدا تاں اُہ پھَۄجی گالہاں سُݨدا-تیری اۄ کںجّر دی …۔ ہُݨ ایس دُشمݨ نُۄں وی گۄلی مارنی پئۄُ! پر اُہ گۄلی دی تھاں ڈںگّ اُتے دھپھّا ماردے تے اگلا پتّا سُٹّدے۔

رات نُۄں مَیں دِن بھر دِییاں گلّاں آپݨی ڈائِری اُتے نۄٹ کردا۔ سُنّے پئے ہۄسٹل وِچّ مچھّر مَینُۄں بِںدّے جھٹّے لڑدا۔ پِیا پِیا مَیں کھِڈارِییاں بارے لِکھݨ والے پھِکرے تے ریکھا چِتّراں دے سِرلیکھ سۄچی جاںدا۔ دِلّی پرت کے مَیں پہِلا ریکھا چِتّر ایشِییا دے ڈِیکَیتھلۄن چَیمپِیئن تے ٹۄکِیئۄ اۄلمپِّکس دے پھائیِنلِسٹ گُربچن سِںگھّ رںدھّاوے دا اُلِیکِیا۔ اُہدا سِرلیکھ ’مُڑھکے دا مۄتی‘ رکھِّیا۔ اُہ ’آرسی‘ وِچّ چھپِیا جِس نُۄں کئیِیاں نیں سلاہِیا۔ بھاپا پْرِیتم سِںگھّ نیں کِہا کِہ اِہۄ جِہے ریکھا چِتّر ہۄر وی لِکھۄ۔ دُۄجا ریکھا چِتّر پروِین کُمار دا سی جۄ آرسی وِچّ ’دھرتِیدھکّ‘ دے ناں ہیٹھ مُۄہرے کر کے چھاپِیا گِیا۔ پھِر تاں چلّ سۄ چلّ ہۄ گئی۔ سردارا سِںگھّ بارے ’اگّ دی نال‘ اجمیر سِںگھّ بارے ’شہِد دا گھُٹّ‘ مہِںدّر گِلّ بارے ’السی دا پھُلّ‘ جرنَیل بارے ’کلہِری مۄر‘ بلبِیر بارے ’پَۄݨ دا ہاݨی‘ پْرِتھِیپال بارے ’گُرُۄ نانک دا گرائیِں‘ بلدیو بارے ’پتّۄ والا‘ تے جۄگِںدّر بارے ’جںگّلی مۄر‘ چھپے۔

1966-67 وِچّ میرے درجن تۄں ودھّ ریکھا چِتّر آرسی وِچّ پْرکاشِت ہۄئے۔ بائد وِچّ اُہ میری پہِلی پُستک ’پںجّاب دے اُگھّے کھِڈاری‘ وِچّ سمبھّالے گئے جۄ نویُگ پبلِشرذ دِلّی نیں پْرکاشِت کِیتی تے مَیں کھیڈ لیکھک بݨ گِیا۔