جِویں ہاکی وِچّ بلبِیر سِںگھّ ناں نُۄں بخش ہَے تِویں اتھلَیٹِکس وِچّ مہِںدّر سِںگھّ ناں دی گُڈّی چڑھی رہی ہَے۔ تِنّ مہِںدّر سِںگھّ ٹۄکِیئۄ٬ جکارتا تے بَیںکاک دِییاں ایشِیائی کھیڈاں دے چَیمپِیئن بݨے ہن۔ 1958 وِچّ ٹۄکِیئۄ دِییاں تِیجِییاں ایشِیائی کھیڈاں `چۄں کھانکھانے دے مہِںدّر سِںگھّ نیں گۄلڈ مَیڈل جِتِّیا سی۔ چار سال بائد جکارتا دِییاں ایشِیائی کھیڈاں `چ ذِلہا جلںدھّر دا اِکّ ہۄر مہِںدّر سِںگھّ 1500 مِیٹر دی دَۄڑ نُۄں پَے گِیا سی۔ 1970 وِچّ بَیںکاک دِییاں ایشِیائی کھیڈاں `چ پھۄلڑِیوال دے مہِںدّر سِںگھّ گِلّ نیں تِیہری چھال وِچّ نواں ایشِیائی رِکارڈ رکھِّیا سی۔ اُس بارے لِکھے آرٹِیکل دا ناں پہِلاں مَیں السی دا پھُلّ رکھِّیا سی تے بائد وِچّ ہِیرا ہِرن لِکھ دِتّا۔ اِس لیکھ `چ سبھ تۄں وڈّے مہِںدّر سِںگھّ دی گلّ کردے ہاں۔

وڈّے مہِںدّر سِںگھّ نیں ٹۄکِیئۄ دِییاں ایشِیائی کھیڈاں وِچّ 15.62 مِیٹر ٹْرِپل جمپّ کر کے گۄلڈ مَیڈل جِتّݨ دے نال ایشِییا دا نواں رِکارڈ کر دِتّا سی۔ اُہ رِکارڈ پھِر ناں جکارتا وِچّ ٹُٹّا تے ناں اُس تۄں اگلِییاں ایشِیائی کھیڈاں وِچّ ٹُٹّا۔ اُہ آخر اُہدے ہی سِرناوِیئیں تے اُہدے ہی ذِلہے دے مہِںدّر سِںگھّ گِلّ نیں 1970 دِییاں ایشِیائی کھیڈاں وِچّ بِہتر کِیتا۔ وڈّا مہِںدّر سِںگھّ پھَۄج دی نَۄکری تۄں رِٹائِر ہۄ کے اَینّ.آئی.اَیسّ.دا کۄچ بݨ گِیا سی تے چھۄٹا مہِںدّر سِںگھّ چھالاں دی وِشیش سِکھلائی لَیݨ امرِیکا چلا گِیا سی۔ بائد وِچّ اُہ اُتھۄں دا ہی پکّا وسنِیک بݨ گِیا تے اجّ کلّہ کَیلیپھۄرنِییاں دے شہِر ٹرلکّ وِچّ کھیڈ سمان دا بِذنس کردا ہَے۔ وڈّا مہِںدّر سِںگھّ چھۄٹے مہِںدّر سِںگھّ کہِںدّا رہِںدّا سی٬ “چھۄٹے بھائی٬ سانُۄں وی کدے سدّ لَے امرِیکا۔”

مہِںدّر سِںگھّ سِینِیئر دا جنم 30 جنوری 1933 نُۄں پِںڈّ کھانکھانا جِلہا جلںدھّر وِچّ ہۄئِیا سی۔ اِہ پِںڈّ ہُݨ ذِلہا نواںشہِر وِچّ ہَے۔ اُس نیں کھالسا ہائی سکُۄل چرن کںوّل بںگّا تۄں دسوِیں پاس کِیتی سی۔ اُدۄں نَۄجُیاناں نُۄں سِہت بݨائُݨ دا شَۄک سی تے ہُݨ واںگ نشے پتِّیاں وِچّ نہِیں سن پئے۔ مہِںدّر سِںگھّ کدّ کاٹھ دا چںگّا جُیان ہۄݨ کارن 1951 وِچّ سِکھّ رجمَیںٹ `چ بھرتی ہۄ گِیا۔ بھرتی ہۄݨ ویلے اُس دا کدّ 5 پھُٹّ ساڈھے گِیاراں اِںچ مِݨِیا گِیا سی۔ سکُۄل وِچّ اُہ ہاکی کھیڈدا سی۔ امبّالے رکرُۄٹی کردِیاں اُس نُۄں اتھلَیٹِکس کرن دا شَۄک ہۄ گِیا تے اُہ اُچّی چھال لائُݨ لگّ پِیا۔ سال کُ پِچھّۄں اُس نیں ساری پھَۄج دی اتھلَیٹِک مِیٹ وِچّ بھاگ لِیا تے اُچّی چھال لائُݨ `چ دُۄجے نمبّر `تے آئِیا۔

پھِر برگیڈِیئر کرنَیل سِںگھّ نیں اُس نُۄں سمبھّال لِیا تے اُچّی چھال دی تھاں لمّی چھال لائُݨ دی پْرَیکٹِس کروائی۔ 1954 وِچّ اُس نیں لمّی چھال لائُںدِیاں وِیہ سال پہِلاں دا رکھِّیا نَیشنل رِکارڈ تۄڑ دِتّا۔ 12 اگسّت 1908 نُۄں پِںڈّ مذارا ڈِیںگرِییاں ذِلہا ہُشِیارپُر وِچّ جمّے کَیپٹن نِرںجّݨ سِںگھّ نیں 1934 وِچّ 22 پھُٹّ ساڈھے دس اِںچ لمّی چھال لائی سی۔ وِیہ سال کۄئی ہۄر بھارتی اتھلِیٹ اینی لمّی چھال ناں لا سکِیا۔ آخر مہِںدّر سِںگھّ نیں 22 پھُٹّ ساڈھے گِیاراں اِںچ لمّی چھال لا کے نَیشنل رِکارڈ بِہتر کِیتا۔ اِس چھال نیں اُس نُۄں سِپاہی تۄں لَیس نَیک بݨا دِتّا۔ 1955 وِچّ اُس نیں 23 پھُٹّ ساڈھے ستّ اِںچ لمّی چھال لائی۔ پھِر لمّی چھال دے پُراݨے ایشِیائی چَیمپِیئن بلدیو سِںگھّ نیں اُس نُۄں تِیہری چھال لائُݨ لئی پْریرِیا تے اُس نیں کئی سال پہِلاں دا رکھِّیا ربَیلۄ دا نَیشنل رِکارڈ تۄڑ دِتّا۔

1955 وِچّ اُہ لمّی چھال دے نال ہاپ سٹَیپّ جمپّ وی لائُݨ لگّا تے پٹِیالے دِییاں نَیشنل کھیڈاں وِچّ دُۄجے ستھان اُتے آئِیا۔ 1956 وِچّ اُس نیں اِںڈۄ-پاکِہ مِیٹ وِچّ ہِسّا لِیا تے مَیلّبَۄرن دِییاں اۄلمپِّک کھیڈاں لئی بھارتی ٹِیم وِچّ چُݨِیا گِیا۔ آسٹْریلِییا دے شہِر بَیںڈِیگۄ وِچّ ہۄئیِیاں پْری اۄلمپِّک کھیڈاں وِچّ اُس نیں 50 پھُٹّ پَۄݨے چھے اِںچ تِیہری چھال لا کے چںگّی ہۄݨہاری وِکھائی۔ اُس نیں 1958 وِچّ کارڈِف دِییاں کامنوَیلّتھ کھیڈاں وِچّ وی بھاگ لِیا پر کۄئی مَیڈل ناں جِتّ سکِیا۔ اُس دی اسلی بلّے بلّے ٹۄکِیئۄ دِییاں ایشِیائی کھیڈاں وِچّ ہۄئی جِتھے اُہ نویں رِکارڈ نال ایشِییا دا چَیمپِیئن بݨِیا۔ ٹۄکِیئۄ وِچّ بھارت نیں کُل پںجّ سۄن تمغے جِتّے۔ اِہ سِکھّاں لئی ماݨ دی گلّ ہَے کِہ پںجّے سۄن تمغے سِکھّ کھِڈارِییاں راہِیں جِتّے گئے۔ جِویں سُتںتّرتا سںگّرام وِچّ سِکھّ سبھ تۄں ودھّ پھاںسی چڑھے اُویں کھیڈ کھیتر وِچّ وی سِکھّ کھِڈارِییاں نیں بھارت لئی سبھ تۄں بہُتے تمغے جِتّے ہن۔

ٹۄکِیئۄ دِییاں ایشِیائی کھیڈاں تک مہِںدّر سِںگھّ کئی مُلکاں وِچّ چھالاں لا آئِیا سی تے تجربیکار اتھلِیٹ بݨ گِیا سی۔ اِہدے نال اُہدے وِشواس وِچّ وادھا ہۄ گِیا سی۔ ٹۄکِیئۄ وِچّ 51 پھُٹّ ساڈھے چار اِںچ تِیہری چھال لا کے اُس نیں سہِج نال ہی سۄن تمغا جِتّ لِیا۔ اُںج اُس دا کہِݨا سی کِہ اُہدی ودھِییا چھال پْری اۄلمپِّک کھیڈاں وِچّ 52 پھُٹّ ساڈھے چھے اِںچ لگّی سی۔ رۄم دِییاں اۄلمپِّک کھیڈاں وِچّ بھاگ لَیݨ لئی 52 پھُٹّ دا سٹَیںڈرڈ مِتھِیا گِیا سی۔ پر ٹرائِلاں وِچّ ادھّی اِںچ پِچھّے رہِ جاݨ کارن اُہ رۄم ناں جا سکِیا۔ اُہ 1962 تک نَیشنل چَیمپِیئن بݨدا رِہا۔

1962 وِچّ اُہ 25 پھُٹّ لمّی تے 51 پھُٹّ تِیہری چھال لا رِہا سی کِہ اُس دا کھبّا گۄڈا مرۄڑا کھا گِیا۔ گۄڈے دی سٹّ اُہدِییاں چھالاں نُۄں ہمیشاں لئی لَے بَیٹھی۔ پھِر اُس نیں پٹِیالے دے اَینّ.آئی.اَیسّ.تۄں اتھلَیٹِکس دا کۄچِںگّ کۄرس کر لِیا تے پھَۄجی اتھلِیٹاں نُۄں کۄچِںگّ دیݨ لگّا۔ 1974 وِچّ اُہ پھَۄج تۄں رِٹائِر ہۄئِیا۔ پھِر اُس نیں اَینّ.آئی.اَیسّ.دی کۄچِںگّ سکِیم ادھِین کُجھّ سماں بںگّلَۄر تے رِٹائِرمَیںٹ تک دا باکی سماں جلںدھّر وِچّ کۄچِںگّ دِتّی۔

1982 وِچّ دِلّی دِییاں نَۄوِییاں ایشِیائی کھیڈاں سمیں ٹْرِپل جمپّ دا مُکابلا مَیں دۄہاں مہِںدّر سِںگھّاں دے وِچکار بہِ کے ویکھِیا سی۔ ایشِییاں دے سابکا چَیمپِیئناں نال اُنہاں دے اِیوَیںٹ نُۄں ویکھݨ دا آپݨا انںدّ سی۔ درشکاں نال جواہر لال سٹیڈِیئم بھرِیا ہۄئِیا سی۔ مہِںدّر سِںگھّ گِلّ سانُۄں گھیر کے چھالاں دے اکھاڑے کۄل لَے گِیا سی اکھے کۄل بہِ کے ویکھݨ دا ودھّ نذارا آویگا۔ سچّمُچّ نذارا آئِیا وی ودھّ۔ اُتھے بَیںکاک دِییاں ایشِیائی کھیڈاں `چۄں سۄنے دے دۄ تمغے جِتّݨ والا ہری چںدّ وی بَیٹھا سی۔ اُہدا کدّ نِکّا سی تے مُچھّاں لمِّییاں سن۔ بَیںکاک وِچّ باذِیگراں دے پُتّر نیں کمال کر وِکھائی سی۔ پہِلوان مادھۄ سِںگھّ وی ہاذر سی تے لمّی چھال والا یۄہانن وی پبّاں بھار ہۄئِیا پھِردا سی۔ بِشن سِںگھّ بیدی ارجن اوارڈِییاں نُۄں مِیٹِںگّ لئی سدّا پتّر دے رِہا سی۔ پگّ ہیٹھاں اُہدی پھِپھٹی چمک رہی سی۔ کھیڈݨ سمیں اُہ پٹکا بنّہدا سی جِس کرکے پٹکے والا سردار وجّݨ لگّ پِیا سی۔ چار سَۄ مِیٹر والا اجمیر سِںگھّ مذاک کردا ہسّ رِہا سی۔

مَیں مادھۄ سِںگھّ نال ہتھّ مِلائِیا تاں اُہدے ہتھّاں دے رٹّݨ مَینُۄں رڑکے۔ وڈّا مہِںدّر سِںگھّ وی اُہدے نال ہی بَیٹھا سی جۄ کہِݨ لگّا٬ “اِس بھلے لۄک دی وی سُݨ لئۄ۔ اِہ رۄم دِییاں اۄلمپِّک کھیڈاں وِچّ سَیمی پھائیِنل تک پُجّ چلِّیا سی۔ مِلکھا سِںگھّ چَۄتھے نمبّر `تے آئِیا تاں اُہدی گُڈّی اسمانی چڑھ گئی پر مادھۄ سِںگھّ نُۄں پںجّواں نمبّر لَیݨ دے باوجُۄد کِسے نیں پُچھِّیا ای نہِیں۔ ہُݨ کِتھے مِلکھا سِںگھّ تے کِتھے مادھۄ سِںگھّ؟ اُہ ڈائِرَیکٹر ہَے تے اِہ وِچارا ہل واہ کے مسِیں گُذارا کردَے۔”

مہِںدّر سِںگھّ نُۄں خُد رںجّ سی کِہ بھارتی اتھلِیٹاں نُۄں پِچھلے ڈیڈھ سال تۄں کۄچِںگّ اُہ دِںدّا آ رِہا سی پر ایشِیائی کھیڈاں ویلے ٹِیم نال آپھِیشل کۄچ کِسے ہۄر نُۄں لا دِتّا گِیا سی۔ سِرپھ اِس لئی کِہ اُس نیں ادھِکارِییاں دی چمچاگِیری نہِیں سی کِیتی۔ مہِںدّر سِںگھّ گِلّ نیں غِلا پْرگٹ کِیتا کِہ اُہ امرِیکا تۄں ایشِیئن کھیڈاں ویکھݨ دِلّی آئِیا سی پر اِتھے اُس نُۄں کۄئی سِیاݨدا ای نہِیں۔ پُراݨے چَیمپِیئناں دی کۄئی پُچھّ گِچھّ نہِیں۔ ایدُۄں تاں مَیں ناں آئُںدا تاں چںگّا رہِںدّا۔ اُس نیں ہۄر کِہا٬ “اِہ کِہۄ جِہا مُلک آ جِتھے مامُۄلی پالیٹِیشن ٹِیسی `تے چڑھائے آ تے اۄلمپِّیئناں تے ایشِییا دے چَیمپِیئناں نُۄں گیٹ وی نہِیں لںگھّݨ دِتّا جاںدا۔”

جدۄں ٹْرِپل جمپّ دا مُکابلا شُرُۄ ہۄئِیا تاں دۄویں مہِںدّر سِںگھّ غِلے شِکوے بھُلّ گئے تے لگّ رہِییاں چھالاں اُتے تبسرا کرن لگّے۔ کِسے دا سٹَیپّ سلاہِیا جاݨ لگّا٬ کِسے دا ہاپ تے کِسے دا جمپّ۔ کِسے دی نُکتاچِینی ہُںدّی کِہ پھلاݨے دی باڈی سٹِفّ ہَے جِس کرکے اُس تۄں ہائیِٹ ای نہِیں لئی گئی۔ پھلاݨے دا پَیر ای پھٹّی `تے ٹھِیک نہِیں آ رِہا۔ وڈّے مہِںدّر سِںگھّ نیں دکھّݨی بھارت دے اِکّ جمپّر دا بھیت کھۄلہِیا٬ “ناں اِہ شراب چھڈّے٬ ناں تِیوِیں۔ اِہدا وی کِہرے آلا کمّ آں۔ جے اِہ سہی رہِںدّا تاں ہُݨ نُۄں کِتھے دا کِتھے پہُںچِّیا ہُںدّا۔ چِینے جپانِییاں نُۄں اِہ کِتھے دِوال سی؟”

اِک ہۄر نیں بَیٹھے بَیٹھے تۄپا بھر دِتّا٬ “سَیݨی دِییاں لتّاں تاں سِدھِّییاں نہِیں ہُںدِّییاں تے اُۄں چِیپھ کۄچ بݨِیا پھِردا!” “لتّاں تاں اُہۄ جِییاں ای رہِݨِییاں بھاویں چِیپھ منِسٹر بݨ جے۔ جماںدرُۄ وِںگِّییاں لتّاں وی کدے سِدھِّییاں ہۄئیِیاں؟” کۄل بَیٹھے گۄلے دے ایشِییا چَیمپِیئن جۄگِںدّر سِںگھّ نیں تۄڑا جھاڑِیا۔

مہِںدّر گِلّ نیں چَیمپِیئن بݨن والے چِینے جمپّر نُۄں پںجّابی وِچّ اُچّی دیݨی کِہا٬ “ہُݨ دیکھدا کی آں؟ ہوا پِچھلی آ٬ چھیتی جمپّ لا جا۔” چِینے نُۄں پںجّابی تاں کی سمجھ آئُݨی سی پر اُہنے ٹیک آف بۄرڈ کۄل ٹںگّی گُتھلی اگّے نُۄں جھُۄلدی ویکھ کے تُرت چھال لائی تے ایشِییا دا نواں رکھّ گِیا۔ بۄرڈ اُتے اُہدی چھال دی دُۄری اںکِّت ہۄئی تاں درشکاں نیں تاڑِییاں مار کے اُہدا ہَۄںسلا ودھائِیا۔

مَیں دۄ ڈھائی گھںٹّے دۄہاں مہِںدّر سِںگھّاں سںگّ بِتائے تے پْربھاو لِیا کِہ اُنہاں نُۄں بِیت گئے دِناں دا جھۄرا ہَے۔ اُہ شِکوے شِکائِتاں نال بھرے پئے ہن۔ وڈّے مہِںدّر سِںگھّ دی چھۄٹے مہِںدّر سِںگھّ نُۄں کہی گلّ مَینُۄں ہُݨ تک یاد ہَے٬ “تُۄں تاں امرِیکا وِچّ مَۄجاں کردا ہۄویںگا۔ مَینُۄں وی کِسے ترہاں سدّ لَے۔ اُتھے کِسے پھَیکٹری وِچّ ای لُیا دئیِں٬ تیرا جس گائِیا کراںگے۔ اَیتھے ساڈی جُۄن بڑی ماڑی آ۔”

مَیں اِہ وی نۄٹ کِیتا کِہ نویں جیتُۄیاں دُیالے پھۄٹۄگراپھراں دِییاں بھِیڑاں سن تے پتّر پْریرکاں دے جھُرمٹ سن جد کِہ پُراݨے جیتُۄ اݨگَۄلے پھِردے سن۔ سچّی گلّ ہَے کھیڈاں دے پِڑ وِچّ وی راجنِیتی دے کھیتر واںگ چڑھدے سُۄرج نُۄں ہی سلاماں ہُںدِّییاں ہن تے ڈھل گئے سُۄرجاں نُۄں کۄئی نہِیں پُچھّدا۔