تُردا مَیں کِسے ہۄر تھاں نُۄں سی پہُںچّدا کِسے ہۄر تھاں سی۔ مہِںدّرا کالج پٹِیالے تۄں اَیمّ.اے.کرن چلِّیا مُکتسر بی.اَیڈّ کرن اُتّر گِیا ساں۔ خالسا کالج امّْرِتسر نُۄں چلِّیا تاں ٹرکّ والا مَینُۄں خالسا کالج دِلّی لَے گِیا۔ پھَۄج `چ بھرتی ہُںدّا مَیں لَیکچرار لگّا تاں دِلّی دے کالج دی نَۄکری چھڈّ کے پِںڈّ ڈھُڈِّیکے دے کالج وِچّ آ گِیا۔ 1983 وِچّ گُرُۄ نانک کالج مۄگا دی پْرِںسِّیپلی مِلی تاں جواب دے دِتّا پر 1996 وِچّ مُکںدّپُر دے امردِیپ شیرگِلّ مَیمۄرِیئل کالج دی پْرِںسِّیپلی آ کِیتی۔ امرِیکا پکّے ہۄݨ دا مَۄکا کھُںجھّا کے پِچھّۄں کَینیڈا دا پکّا وسنِیک بݨ گِیا۔ کہاݨِییاں لِکھدا کھیڈاں تے کھِڈارِییاں بارے لِکھݨ دی ڈرِبلِںگّ کر گِیا۔ کۄئی پتا نہِیں کِسے دِن ناول لِکھݨ بَیٹھ جاواں۔ کی پتا کِدھر نُۄں مُۄںہ مۄڑ لواں؟

دِلّی تۄں ڈھُڈِّیکے آئُݨ دی کہاݨی کُجھّ اِس ترہاں ہَے۔ جدۄں مَیں پھاذِلکا کالج وِچّ پڑھدا ساں تاں جسوںتّ سِںگھّ کںوّل دا ناول ’پُۄرنماشی‘ پڑھِیا۔ اُس اُمر وِچّ اُہدی لِکھت دا میرے `تے جادُۄ ہۄ گِیا۔ ہۄر وی بتھیرِیاں `تے ہۄئِیا۔ ڈا.جسوںتّ گِلّ اَیویں تاں نہِیں سی کںوّل نُۄں چِٹھِّییاں لِکھݨ لگّی۔ اسِیں کالج وِچّ کوی دربار رکھِّیا تاں کںوّل نُۄں پْردھانگی لئی سدّا پتّر دیݨ ڈھُڈِّیکے گئے۔ میرا پِںڈّ ڈھُڈِّیکے دے نیڑے ہۄݨ کارن چںگّی سِیاݨ گِیاݨ ہۄ گئی۔ ’رات باکی ہَے‘ پڑھِیا تاں کںوّل دا جادُۄ سِر چڑھ کے بۄلِیا۔ کِہا جاںدَے کِہ جِنّے مُںڈّے اُس ناول نیں کامریڈ بݨائے اُنے شائِد سمُچّی پارٹی وی ناں بݨا سکی ہۄوے۔

دِلِّیئۄں مَیں پِںڈّ آئُںدا تاں آپݨے آڑی کامریڈ مہِںدّر سِںگھّ چکر نال ڈھُڈِّیکے کںوّل نُۄں مِلݨ چلا جاںدا۔ چکرۄں ڈھُڈِّیکے باراں مِیل ہَے۔ رستے `چ لۄپۄں تے دَۄدھر دۄ ہی پِںڈّ آئُںدے ہن۔ کںوّل سانُۄں دسّدا کِہ ڈھُڈِّیکے بلراج ساہنی وی آئُںدا ہُںدَّے۔ اُس نیں آپݨے دۄویں سفرنامے ’میرا رُۄسی سفرناما‘ تے ’میرا پاکِستانی سفرناما‘ ڈھُڈِّیکے بہِ کے لِکھے ہن۔ اسِیں ہَیران ہُںدّے کِہ اَیڈا وڈّا پھِلمی اَیکٹر ڈھُڈِّیکے کی کرن آئُںدَے؟ ہَیرانی اِس گلّ دی وی سی کِہ کںوّل دے دسّݨ مُۄجب بلراج ساہنی آپݨی لِکھت سِدھّی ٹائیِپ کردا سی۔ بائد وِچّ بلراج ساہنی نیں اِہ گلّ مَینُۄں کھُد وی دسّی سی۔ اُںج اُس دی گُرمُکھی دی ہتھّلِکھت وی بڑی سۄہݨی سی جۄ اِکّ چِٹھّی دے رُۄپ وِچّ مَیں کاپھی دیر سمبھّالی رکھّی۔

پالی٬ پُۄرنماشی٬ رات باکی ہَے٬ جِیون کݨِییاں تے سچّ نُۄں پھاسی ورگِییاں پُستکاں دے پاتر٬ دْرِش تے بلراج ساہنی بارے گلّاں نیں میرے من `چ ڈھُڈِّیکے لئی رُماںس پَیدا کر دِتّا سی۔ جھناں دے بیلے ورگی کھِچّ پَیدا ہۄ گئی ہۄ گئی سی۔ چڑھدی اُمرے بںدّے نُۄں اِس ترہاں ہی کھِچّاں پَے جاںدِییاں ہن۔

1967 وِچّ ڈھُڈِّیکے `چ کالج کھُلّہِیا تاں پْرۄ.پْرِیتم سِںگھّ پٹِیالا نیں کںوّل ہۄراں نُۄں سلاہ دِتّی کِہ پیںڈُۄ پِچھۄکڑ دے پْرۄپھَیسر رکھِّئۄ کِئُںکِہ شہِرِییاں نیں مَۄکا مِلݨ `تے دَۄڑ جاݨا۔ ڈھُڈِّیکے دا کوی درشن گِلّ اُدۄں کِسے سرکاری کالج وِچّ اںگّریذی دا لَیکچرار سی۔ پِںڈّ والِیاں نیں اُس نُۄں آپݨے پِںڈّ وِچّ ہی لگّݨ لئی کِہا۔ پہِلاں تاں اُہ منّ گِیا پر جدۄں اُہدے گھر والی ناں منّی تاں اُس نُۄں وی ناںہ کرنی پئی۔ اُس نیں تے اجِیت سِںگھّ پںچھّی نیں کںوّل کۄل میرا ناں لَے دِتّا کِہ اُہنُۄں دِلّی تۄں ڈھُڈِّیکے لَے آئۄ۔ دِلّی والا ڈا.اجِیت سِںگھّ وی ڈھُڈِّیکے دا ہی ہَے۔ پہِلاں اُہ کہاݨِییاں لِکھدا سی تے آپݨے ناں نال پںچھّی لائُںدا سی۔ پھِر اُس نیں پںچھّی اُڈا دِتّا تے ڈا.لِکھݨ لگّ پِیا۔

اسِیں ڈھُڈِّیکے کںوّل نُۄں مِلݨ گئے تاں اُس نیں مَیتھۄں ڈھُڈِّیکے دے لاجپت رائے سَیںٹینری کالج لئی ارذی لِکھوا لئی۔ اُتھے پہِلاں پںجّاب یُۄنِیورسِٹی دے پْرۄ.رام سِںگھّ نُۄں پْرِںسِّیپل رکھِّیا جا رِہا سی پر بائد وِچّ دکھّݨی بھارت دے اَیلّ.راماچںدّرن نُۄں پْرِںسِّیپل رکھِّیا گِیا۔ لالا لاجپت رائے جنم ستھان مَیمۄرِیئل جِس نُۄں پِںڈّ والے ’لالے دی جگہا‘ کہِںدّے ہن اُتھے لَیکچراراں دی اِںٹروِئۄُ ہۄئی۔ 24 جُۄن 1967 دا دِن سی۔ چۄݨ کمیٹی وِچّ لالا جی دا ساتھی تے کالج کمیٹی دا کارجکاری پْردھان لالا مۄہن لال٬ پْرِں.راماچںدّرن٬ سکتّر ستّپال گرۄور٬ جسوںتّ سِںگھّ کںوّل تے چُۄہڑچکّ دا جتھیدار بھجن سِںگھّ سِدھُّۄ بَیٹھے سن۔ جتھیدار ہریک کَیںڈِیڈیٹ نُۄں پُچھّدا٬ “سچّۄ سچّ دسّ٬ شراب پی لَینَیں؟” ہریک ای کہِ دِںدّا٬ “نہِیں جی٬ مَیں تاں نہِیں جی پِیںدا۔” اِہۄ گلّ اِںٹروِئۄُ دے کے آئِیا اُمِیدوار ہۄرناں نُۄں آ دسّدا۔

میری واری آئی تاں جتھیدار نیں پُچھِّیا٬ “تھۄڈے پِںڈّ سِدھُّۄ ہَیگے؟” مَیں کِہا٬ “ہاں جی ہَیگے۔” پھِر پُچھّݨ لگّا٬ “تُۄں کِنہاں `چۄں اَیں؟” کِئُںکِہ میرے ناں نال کۄئی گۄت نہِیں سی لِکھِیا ہۄئِیا٬ اِس لئی جتھیدار تسلّی کرنی چاہُںدّا سی کِہ اِہ بھائی جٹّ وی ہَے؟ مَیں آکھِیا٬ “مَیں سںدھُّۄیاں `چۄں آں۔” اُس نیں پھِر اُہی پِیݨ والا سُیال پُچھِّیا۔ مَیں کِہا٬ “مَینُۄں تُہاڈے سُیال دی سمجھ نہِیں آئی۔” مَیں پئۄُیا پی کے اِکّ مݨ دی تھاں نَۄں مݨ مَیکسِیکن کݨک دا بِیج لَے آئِیا ساں۔ پِیتی `تے پردا کِویں پائُںدا؟ کںوّل نیں وِچۄں ای کِہا٬ “چلۄ چھڈّۄ٬ کۄئی ہۄر سُیال پُچھّۄ۔”

پر جتھیدار نیں کھںگھُّۄرا مار کے پھِر اُہی سُیال کِیتا٬ “کاکا٬ تُۄں جٹّاں دا مُںڈَّیں۔ مَیں پُچھّداں٬ گھُٹّ پی وی لَینَیں؟” مَینُۄں لگّا کِہ اِہ بھائی اۄسے دے ہکّ `چ بھُگتُۄ جِہڑا اِہنُۄں پِیائۄُ۔ مَیں آکھِیا٬ “جدۄں آکھۄگے پْرۄگرام بݨا لواںگے۔ باکی کںوّل ساہِب نال سلاہ کر لِئۄ۔” کںوّل نیں تاڑی مار دِتّی٬ “کِئۄں بھجن سِیاں٬ ہۄر وی کُچھ پُچھّݨَے؟” مَیں جھُۄٹھ بۄلݨۄ وی بچ گِیا تے سچّی گلّ وی ناں دسّی۔ مَینُۄں نِیُکتی پتّر مِل گِیا۔ اُسے دِن اِکّ ہۄر نِیُکتی پتّر ڈی.آر.بھٹّی نُۄں مِلِیا جِس دا پُۄرا ناں دھنّا رام بھٹّی ہَے۔ بائد وِچّ اُہ آئی.پی.اَیسّ.اپھسر بݨ گِیا تے ڈی.جی.پی.پںجّاب دے اُچّ اہُدے تۄں رِٹائِر ہۄئِیا۔ اُہ ہر سال اُس کمرے نُۄں ویکھݨ آئُںدا جِتھے اُس نیں پھِذِکس پڑھائُݨی شُرُۄ کِیتی سی۔ اسِیں ترسیم لال دے کھۄکھے `چ جا کے چاہ پِیںدے تے گھرۄں لِیاںدی رۄٹی کھاںدے۔ اُدۄں اُس نُۄں گھۄگِیاں دی دُکان کِہا جاںدا سی۔

8 جُلائی 67 نُۄں ڈھُڈِّیکے کالج دی پڑھائی شُرُۄ ہۄئی تے اگسّت 67 وِچّ کںوّل ملائِیا سِںگھّاپُر دے ٹُۄر `تے چلا گِیا۔ مَیں دِلّی لئی اۄدر گِیا تے بِناں کِسے نُۄں دسّے ڈھُڈِّیکے کالج تۄں استِیفا دے کے کھالسا کالج دِلّی جا ہاذری دِتّی۔ مَیں آپݨے نال دے لَیکچرار جسمیل سِںگھّ٬ سُدرشن سلہۄترا٬ بھِںدّر سۄہی تے ہںسّ راج نُۄں وی ناں دسِّیا جِنہاں نال کھاݨ پِیݨ ساںجھا سی۔ کںوّل واپس آئِیا تاں مَینُۄں ڈھُڈِّیکے تۄں ٹِبھّ گِیا سُݨ کے کھِجھ گِیا۔ اُس نیں مَینُۄں مِلݨ لئی سُنیہا بھیجِیا تے مِہݨے مارن لگّا٬ “جے پِںڈّاں دے پڑھِیاں نیں پِںڈّاں `چ نہِیں پڑھائُݨا تے شہِراں دی اںگُّۄری چرنی اَیں تاں تھۄنُۄں پڑھائُݨ دا کی پھائِدا ہۄئِیا؟ میری منّے تاں اجے وی دِلّی چھڈّ کے پِںڈّ مُڑ آ۔”

میری مںگّیتر ہرجِیت ہلوارے ایئر پھۄرس دے سَیںٹرل سکُۄل وِچّ ادھِیاپکا سی تے مَیں اُہدی بدلی دِلّی کرائُݨ بارے سۄچِیا ہۄئِیا سی۔ پر کںوّل دے مِہݨِیاں نیں کۄئی پیش ناں جاݨ دِتّی۔ کالج دے وِدِیارتھی وی مَینُۄں واپس لِیائُݨ دی مںگّ کر رہے سن۔ مَیں مُڑ کے ڈھُڈِّیکے کالج وِچّ آئُݨ دی ہامی بھر دِتّی۔ جدۄں مَیں آپݨا استِیفا خالسا کالج دِلّی دے پْرِں.گُربچن سِںگھّ بلّ کۄل لَے کے گِیا تاں اُس نیں اجِہا کرن تۄں رۄکِیا تے آکھِیا٬ “تُۄں اجے نِیاݨَیں۔ تَینُۄں نہِیں پتا اِس کالج دی پکّی پۄسٹ تَینُۄں کِویں مِلی اےَ؟ ایتھے ترکّی کریںگا۔ مُڑ کے پِںڈّ چلا گِیا تاں ساری اُمر پچھتائیںگا۔” پر مَیں اِہۄ کہی گِیا کِہ مَیں ڈھُڈِّیکے والِیاں نُۄں ’ہاں‘ کہِ کے آئِیاں تے ہُݨ مُکّر نی سکدا۔

اخِیر پْرِں.بلّ نیں میری ہُۄڑھمتّ بارے کِہا٬ “اۄنلی اے جاٹ ار اے پھُۄل کَین ڈُۄ دِسّ۔” مَیں آکھِیا٬ “سر٬ تُہاڈا ادھّا پھِکرا بِلکُل سہی ہَے۔” تے مَیں دِلّی نُۄں پھتِہ بُلا کے ڈھُڈِّیکے آ مۄرچا ملِّیا۔ اجّ مَیں سۄچداں٬ جے پِںڈّ ناں آئُںدا تے دِلّی دی نَۄکری کری جاںدا تاں ڈا.ستِںدّر سِںگھّ نُۄر ورگِیاں دی تھاں ہُںدّا۔ دِلّی دا پاݨی پِیںدِیاں پتا نہِیں کی کُجھّ بݨدا؟ ہۄ سکدَے 1984 دے سِکھّ کتلییام `چ مارِیا جاںدا جِویں ساہِت سبھا دا پْردھان گِیانی کُلدِیپ سِںگھّ مارِیا گِیا۔ سِکھّ سٹُۄڈَیںٹس پھَیڈریشن دا پْردھان ساں٬ کی پتا سِیاست وِچّ چلا جاںدا؟

ڈھُڈِّیکے کِسے سمیں وَیلِییاں دے پِںڈّ وجۄں مشہُۄر سی۔ پھِر اِس دی مشہُۄری دیشبھگتاں٬ گدری بابِیاں٬ اکالی سُۄربِیراں٬ کامریڈاں٬ لیکھکاں تے لاجپت رائے میلے والے پِںڈّ وجۄں ہۄئی۔ ہُݨ اِہ پںجّاب دا ماڈل پِںڈّ ہَے جِس وِچّ شہِراں ورگِییاں سہُۄلتاں ہن۔ شُرُۄ وِچّ مَیں آپݨے پِںڈّۄں سائیِکل اُتے ڈھُڈِّیکے آئُݨ لگّا سی۔ کالج دِییاں اِمارتاں اُسّر رہِییاں سن جِنہاں دی نِگرانی چُۄہڑچکّ دا بلوںتّ سِںگھّ بھٹھّے والا کردا سی۔ اُہدے سپھَید وستر پائے ہُںدّے تے اُہ سپھَید داڑھی `چۄں دُدھّ چِٹّے دںدّاں نال ہسّدا۔ مدّۄکے دے بابا سُچّا سِںگھّ نیں اُہنِیں دِنِیں دس ہذار دے دان نال اِکّ کمرا پائِیا سی۔ اِکّ کمرے دی سیوا دَۄدھر والے امر سِںگھّ نیں تے اِکّ دی ڈھُڈِّیکے دے بیسی گِلّ نیں کرائی سی۔ اُدۄں دا دس ہذار رُپِیا ہُݨ دے دۄ لکھّ تۄں وی ودھّ سی۔ اِکّ لبارٹری ہال دی سیوا نِرںجّݨ سِںگھّ کَینیڈِیئن نیں آپݨے پِتا گدری بابا پاکھر سِںگھّ نمِتّ کروائی سی۔

ڈھُڈِّیکے وِچّ لالا لاجپت رائے کالج ناں بݨدا جے لالا مۄہن لال اسلِیئت ناں دسّدے۔ پہِلاں پہِل اِہ پْرچار دِتّا گِیا سی کِہ لالا لاجپت رائے دا جنم جگرائۄں ہۄئِیا سی کِئُںکِہ اُتھے اُنہاں دے پِتا رادھا کِشن ادھِیاپک لگّے ہۄئے سن۔ پر جلںدھّر دے لالا مۄہن لال اَیمّ.اَیلّ.سی.نیں سِدھّ کِیتا کِہ لاجپت رائے دا جنم اُس دے نانکے پِںڈّ ڈھُڈِّیکے دے اِکّ کچّے کۄٹھے وِچّ 28 جنوری 1865 نُۄں ماتا گُلاب دیوی دی کُکھّۄں ہۄئِیا سی۔ پہِلاں رام سِںگھّ تے پِچھّۄں جسوںتّ سِںگھّ کںوّل پِںڈّ دے سرپںچّ سن۔ اُنہاں نیں پِںڈّ واسِییاں دے سہِیۄگ نال لالے دے ناں اُتے پِںڈّ دا وِکاس کرن دِییاں سکِیماں بݨا لئیِیاں۔ 28 جنوری 1956 نُۄں لالا جی دے جنم دِوس `تے پہِلی پبلِک کانپھرںسّ کِیتی گئی۔

جُلائی 1959 وِچّ سْری لال بہادر شاشتْری ڈھُڈِّیکے آئے۔ پِںڈّ دے لۄکاں نیں اُنہاں نُۄں کِہا کِہ لالا لاجپت رائے مَیمۄرِیئل دا نِیںہ پتھّر رکھّݨ لئی راشٹرپتی ڈا.راجِںدّر پْرشاد نُۄں بینتی کِیتی جاوے۔ راشٹرپتی ڈا.راجِںدّر پْرشاد نیں لالا جی دے جنم ستھان مَیمۄرِیئل دی بُنِیاد رکھّی تے لالا جی دی پہِلی جنم شتابدی مَۄکے 28 جنوری 1965 نُۄں اُس سمیں دے پْردھان مںتّری لال بہادر شاشتْری نیں مَیمۄرِیئل دا اُدگھاٹن کِیتا۔ اُسے دِن لاجپت رائے سَیںٹینری کالج دا نِیںہ پتھّر پْردھان مںتّری دے کر کملاں نال رکھِّیا گِیا۔ کِہا جاںدَے کِہ سِیمَیںٹ والے تسلے دی تِکھّی چُںجھّ نال شاشتْری جی دی اُںگل `تے جھرِیٹ آ گئی سی جِس نال کھُۄن دِییاں کُجھّ بُۄںداں وی نِیںہ وِچّ پَے گئیِیاں۔ اِہ ورݨنیۄگ ہَے کِہ کالج لئی ذمِین کَۄلُۄ پتّی دے اِکّ سادھارن کِسان بچن سِںگھّ نیں اِہ کہِ کے دِتّی سی کِہ مَیں تاں سکُۄل دا مُۄںہ وی نہِیں دیکھ سکِیا۔ چلۄ `گاںہ دِییاں پِیڑھِییاں تاں کالج دا مُۄںہ دیکھݨگِییاں۔

شُرُۄ وِچّ جدۄں مَیں کالج پڑھائُݨ جاںدا تاں راہ `چ رۄٹی لئی جاںدِییاں بہُۄیاں میرے تۄں گھُںڈّ کڈھّدِییاں۔ اُدۄں گھُںڈّ دا رِواج ڈھُڈِّیکے ورگے اگاںہودھُۄ پِںڈّ وِچّ وی ہُںدّا سی۔ اُدۄں دِییاں گلّاں یاد کر کے اجّ وی ہاسا آئُںدا ہَے۔ اِکّ دِن مَیں کالج وِچّ پڑھا کے سائیِکل اُتے آپݨے پِںڈّ نُۄں جا رِہا ساں۔ اُدۄں ڈھُڈِّیکے تۄں دَۄدھر تک پکّا ٹۄٹا سی تے اگاںہ کچّا راہ سی۔ ٹۄٹے اُتے گھاہ کھۄتݨ والِییاں چار پںجّ جݨِییاں برۄبرابر جا رہِییاں سن۔ داتِییاں رمبّے اُنہاں دے ہتھّاں وِچّ سن٬ پلِّییاں کچھّاں وِچّ تے اُہ اِکّ دُۄجی نُۄں چھیڑدِییاں جاںدِییاں سن۔ مَیں سائیِکل دی ٹلّی وجائُںدا رِہا پر اُنہاں رکاناں نیں راہ ناں دِتّا۔ ٹلّی اُنہاں نُۄں چںگّی بھلی سُݨ رہی سی پر اُہ اِکّ دُۄجی نُۄں کُۄہݨِییاں ماردِییاں ساری سڑک ملّی گئیِیاں۔ مَیں سائیِکل کچّے لاہ کے اگّے لںگھّائُݨ وِچّ ہی سِیاݨپ سمجھی۔ جدۄں مَیں برابر دی سائیِکل لںگھّائُݨ لگّا تاں اِکّ کُڑی نیں باںہ کڈھّی تے چہِکدی ہۄئی بۄلی٬ “اِیا٬ ٹلّی تاں تیری بۄلدی ای نہِیں۔”

میری ٹلّی جِہڑی ماڑی مۄٹی بۄلدی سی کُڑِییاں دے ہاسے نیں چُپّ کرا دِتّی۔ اُنہاں دا ہاسا مَینُۄں دُۄر تک ٹلّی واںگ سُݨدا رِہا۔

بچن سِںگھّ جِس دے کھیتاں وِچّ کالج بݨِیا سی نںگّے پِںڈّے تیڑ پرنا بنّہی مِلدا سی۔ اُہدا جُسّا مُگدر ورگا سی تے سِر اُتے جٹُۄرِییاں سن۔ اُہ مُڑھکۄ مُڑھکی ہۄئِیا ہُںدّا تے اُہدا تیلِییا پِںڈّا تامبے دے بُتّ واںگ چمکدا۔ بائد وِچّ سٹیڈِیئم لئی ہۄر ذمِین چاہِیدی سی جۄ اُس نیں کھُلّہدِلی نال دے دِتّی تے آپݨے کھیتاں `چۄں مِٹّی چُکا کے بھرت وی پُیا دِتّا۔ مَیں کئی وار سۄچداں کِہ ساڈے سادھارن کِساناں دے دِل کِنّے کھُلّہے ہُںدّے نیں! بیشکّ پِںڈّ والِیاں نیں اُس نُۄں پںچّائِتی ذمِین `چۄں اِوذانا دِتّا پر گلّ تاں اُس دِن دی ہَے جِدّݨ سِکھِّیا مںتّری پْربۄدھ چںدّر نیں کِہا سی٬ “پہِلاں ذمِین دِئۄ٬ پھِر سرکار کالج دی منذُۄری دیویگی۔” اِکٹھّ `چ بَیٹھے بچن سِںگھّ نیں اُٹھّ کے ہِکّ تھاپڑی سی٬ “میری ذمِین ہاذر اےَ۔” پھِر پْربۄدھ چںدّر نیں آکھِیا سی٬ “کالج دا اَیلان مَیں مُکھّ مںتّری نُۄں پُچھّ کے کراںگا۔” بچن سِںگھّ دا کہِݨا سی٬ “مَیں کِہڑا گھر آلی نُۄں پُچھِّیا؟ جِویں مَیں ذمِین دا الاݨ کرداں اۄویں تُۄں وی کالج دا کر۔” تے سِکھِّیا مںتّری نُۄں کھڑھے پَیر کالج منذُۄر کرن دا اَیلان کرنا پِیا سی۔

سُرگاں وِچّ واسا ہۄوے اُس بھلے پُرش دا۔ بچن سِںگھّ دے ناں دا کالج دی کِسے کںدھّ جاں اِمارت اُتے کۄئی پتھّر نہِیں لگّا۔ جیکر اُہ مَۄکے `تے ذمِین ناں دِںدّا تاں سمبھّو سی کِہ ڈھُڈِّیکے دا کالج ہۄرناں پِںڈّاں واںگ پچھڑ کے ہۄںد وِچّ آئُںدا۔ اِہ وی سمبھّو سی کِہ تد تک مَیں پکّا دِلّی والا بݨ گِیا ہُںدّا تے کںوّل دے مِہݨے میرے `تے کۄئی اسر ناں کر سکدے۔