ڈھُڈِّیکے دے لالا لاجپت رائ کالج وِچّ مَیں لگبھگ تِیہ سال لائے۔ اُتھۄں ہی میرے ناں نال ڈھُڈِّیکے جُڑِیا۔ کھیڈ جگت وِچّ میری پچھاݨ ودھیرے کرکے ڈھُڈِّیکے دے سروݨ سِںگھّ وجۄں ہَے۔ اِکّ وار ساڈے پِںڈّ چکر دے ٹُۄرنامَیںٹ اُتے ہی اِکّ کُمَیںٹیٹر کہی جاوے٬ “ہُݨ ڈھُڈِّیکے دا سروݨ سِںگھّ آ گِئَے٬ اگلے مَیچ دی کُمَیںٹری اۄہی کرُۄگا۔” اُس نیں میرے پِںڈّ وِچّ ہی مَینُۄں ڈھُڈِّیکے دا بݨا دِتّا سی!

میرے چیتے `چ ڈھُڈِّیکے دے کالج دِییاں انیکاں یاداں سمائیِیاں ہۄئیِیاں ہن جِنہاں `چۄ کُجھّ اِکناں دا ذِکر کرنا دِلچسپ ہۄویگا۔ پہِلے سال کالج وِچّ 166 وِدِیارتھی داکھل ہۄئے جِنہاں وِچّ تِیہ پَیںتی کُڑِییاں سن۔ ساڈا دس جݨِیاں دا سٹاف سی جِیہدے وِچّ سِرف اِکۄ مَیڈم سی۔ ہُݨ کِتے کالج کھُلّہے تاں کُڑِییاں تے مَیڈماں دی گِݨتی مُںڈِّیاں تے مرد لَیکچراراں دے مُکابلے کِتے ودھّ ہۄویگی۔ چالی سالاں `چ اَۄرتاں نیں سِکھِّیا دے کھیتر وِچّ مرداں نُۄں کاپھی پِچھّے کر دِتّا ہَے۔ کُڑِییاں٬ مُںڈِّیاں نالۄں کِتے ودھّ مَیرِٹ سُۄچی وِچّ آ رہِییاں ہن۔

کالج دے پہِلے سال اینے اُتشاہ نال پڑھِیا پڑھائِیا گِیا کِہ لگبھگ سارے وِدِیارتھی ہی پاس ہۄ گئے۔ گُیاںڈھی کالجاں دے وِدِیارتھِییاں نُۄں لگّا کِہ ڈھُڈِّیکے نکل چلّی ہۄئۄُ۔ اگلے سال وِدِیارتھِییاں دی گِݨتی تِنّ سَۄ تۄں ٹپّ گئی جِنہاں وِچّ سٹھّ ستّر وِدِیارتھی ڈی.اَیمّ.کالج مۄگے تۄں پھیلہ ہۄئے وی آ لگّے۔ اُنہاں `چ کئی وار وار پھیلہ ہۄݨ والے خلِیفے وی سن جِنہاں دی ٹیک نکل مارن اُتے ہی سی۔ کُجھّ سِیاسی پارٹِییاں دے کارکُن وِدِیارتھی بݨ کے داکھلے لَے گئے۔ کالج نواں ہۄݨ کارن داکھلے دے بُۄہے سبھناں لئی کھُلّہے سن۔

سی.پی.آئی.نال سمبّںدھِّت سٹُۄڈَیںٹس پھَیڈریشن پںجّاب دا پْردھان بںتّ سِںگھّ مۄگے تۄں ڈھُڈِّیکے آ گِیا تے اُس نیں کالج وِچّ پھَیڈریشن دی اِکائی کھڑھی کر لئی۔ اُہدے نال ہی نواں اُٹھّ رِہا اِنکلابی کوی اۄم پْرکاش کُسّا وی ساڈے کۄل پڑھن آ لگّا۔ اُہدا جُسّا تاں املِییاں ورگا اِکہِرا جِہا ہی سی پر جدۄں سٹیج `تے کوِتا پڑھدا تاں ہیٹھلی اُتے لِیا دِںدّا۔ چکّ دِیاںگے پھُۄک دِیاںگے تۄں گھٹّ گلّ نہِیں سی کردا۔ پْرِںسِّیپل راماچںدّرن نُۄں کوِتا دی تاں سمجھ نہِیں سی آئُںدی پر اُہدی ادائِگی دی اُہ بھروِیں داد دِںدّا۔ اُس دی پْری اِںجنِیئرِںگّ وِچّ پڑھدی لڑکی اُہدی کوِتا `تے تاڑِییاں وجائُںدی۔ بائد وِچّ اۄم پْرکاش نیں ’اِک لپّ چِݨگاں دی‘ کاوِ سںگّْرہِ چھپوائِیا تے جُیان اوسّتھا وِچّ چلّ وسِیا۔ پہِلاں اُہ بںتّ سِںگھّ دے گرُپّ وِچّ ہُںدّا سی۔ پھِر نکسلباڑِییاں ولّ نُۄں اُلر گِیا۔ بںتّ سِںگھّ جدۄں بھارت-سۄوِیئت مِتّرتا سُسائِٹی سدکا رُۄس دی سدبھاونا پھیری `تے گِیا تاں اُس نیں بںتّ بارے کوِتا لِکھی-ہُݨ تُۄں بںتّ نہِیں بںتّۄو لگّدا ایں!

بںتّ سِںگھّ دے مُکابلے ڈھُڈِّیکے دے سرپںچّ رام سِںگھّ دے لڑکے بھُۄپِںدّر سِںگھّ ’بگُّۄ‘ نیں پْرِتھِیپال سِںگھّ رںدھّاوے والی پںجّاب سٹُۄڈَیںٹس یُۄنِیئن دا گرُپّ کھڑھا کر لِیا۔ اُہ پںجّاب سٹُۄڈَیںٹس یُۄنِیئن دا سکتّر بݨ گِیا۔ ڈھُڈِّیکے دے کالج وِچّ سٹُۄڈَیںٹس یُۄنِیئن تے پھَیڈریشن دے دھڑے لگبھگ برابر سن تے دۄہاں دے وِدِیارتھی لِیڈر وی پںجّاب پدھّر دے سن۔ کہاݨِیکار گُرپال سِںگھّ لِٹّ٬ پھِلماں والا جگجِیت چُۄہڑچکّ٬ اۄنٹارِیئۄ پْراوِںسّ پارلِیمَیںٹ دا مَیمبر رمِںدّر سِںگھّ گِلّ٬ گوالِیئر والا ڈا.تیجِںدّر سِںگھّ براڑ٬ کَینیڈا دا پارلِیمَیںٹ مَیمبر گُربخش سِںگھّ ملّہی٬ لۄک سمپّرک والا اِںدرجِیت سِںگھّ دَۄدھر٬ اَیڈوۄکیٹ سُکھدیو سِںگھّ گِلّ٬ ڈا.جۄگِںدّر سِںگھّ نہِرُۄ٬ ڈا.سُکھدیو سِںگھّ سِرسا تے کَینیڈا `چ ریڈِیئۄ ٹی.وی.دا ہۄسٹ ہرجِںدّر سِںگھّ تھِںدّ سبھ ڈھُڈِّیکے کالج دے وِدِیارتھی رہے۔ ہۄر وی کئی وِدِیارتھی وکھّ وکھّ کھیتراں `چ چںگّا چمکے۔ کھِڈاری کُجھّ ذِیادا ہی چمکے۔

کالج دا پہِلا سال تاں چُپّ چُپِیتے لںگھّ گِیا سی پر دُۄجا سال رَۄلے گَۄلے والا بݨ گِیا۔ ہر ہفتے رَیلِییاں٬ ہر مہِینے ہڑتالاں تے رۄذ دی ذِںدّاباد مُرداباد ہۄݨ لگّ پئی۔ پڑھائی دا ماہَۄل کھراب ہۄ گِیا تے ڈھُڈِّیکے کالج کھبّے پکھّی لہِراں دے وِدِیارتھِییاں دا گڑھ بݨ گِیا۔ اُہنِیں دِنِیں مائۄ دی لال کِتاب دیسی پِستَۄل واںگ لُکۄء چھپۄء کے اِکّ دُۄجے نُۄں دِتّی جاںدی سی۔ لَینِن سٹالِن دے ناں مُںڈِّیاں دے مُۄںہ چڑھ چُکّے سن تے جݨا کھݨا اِنکلاب لِیائُݨ لئی پبّاں بھار سی۔

لَیری اُمر دے مُںڈِّیاں نُۄں آپۄ آپݨے دھڑے نال جۄڑن لئی تتّے نائہرے لگّدے تے جۄڑ تۄڑ ہُںدّے۔ کالج دِییاں کںدھّاں گرم نائہرِیاں نال رںگِّییاں جاݨ لگِّییاں۔ اِکّ نائہرا بڑا مکبُۄل ہۄئِیا-جِتھے لہُۄ لۄکاں دا ڈُلُّۄ اۄتھے لال ہنہیری جھُلُۄ۔ کِتے ’دُنِییا بھر دے کِرتِیئۄ اِکّ ہۄ جائۄ‘ لِکھِیا ہُںدّا تے کِتے ’جماتی دُشمݨاں دا سپھائِیا‘ کرن دِییاں دھمکِییاں لِکھِییاں ہُںدِّییاں۔ کھبّے پکھّی دھڑے اِکّ دُۄجے دے نائہرِیاں دا سپھائِیا کر کے آپۄ آپݨی ’جمات‘ دے نائہرے ہۄر وی پکّی سِیاہی نال لِکھدے تے آپۄ آپݨا اِنکلاب لِیائی جاںدے۔ کئی کُۄچی پھیر کے تے کُۄچی نُۄں ہی بںدُّۄک بݨائی لِکھی جاںدے-اِنکلاب بںدُّۄک دی نالی `چۄں نِکلدَے۔ میرا نہِیں خِیال کِہ پھِرنی اُتلی کۄئی کںدھّ کۄئی نائہرا لِکھے جاݨۄ بچی ہۄوے۔ لۄک ستھّاں `چ گلّاں کردے٬ “آہ کالج کھۄلہ کے نواں ای سِیاپا گل پا لِئَے! اِہ کِدھرلی پڑھائی ہۄئی بئی؟”

اِک دِن اُہی مُںڈّا میرے کۄل آئِیا جِیہنے جمات `چ بَیٹھِیاں ذردے دی چُۄںڈھی لا لئی سی۔ مَیں کِتاب `چۄں کہاݨی پڑھائُںدِیاں کِتے بلوںتّ گارگی دی سُݨائی کہاݨی سُݨائُݨ لگّ پِیا جۄ گارگی نیں سانُۄں دِلّی دے کاپھی ہائۄُس `چ سُݨائی سی۔ اکھے اِکّ بُڑھی نَیݨ ہُںدّی سی جِہڑی کِسے دی مَۄت اُتے اینے رُدنمئی وَیݨ پائُںدی سی کِہ بںدّے بُڑھِییاں تاں کی اُہ کںدھّاں کۄٹھے وی رُیا دِںدّی سی۔ اِکّ دِن اُہدا آپ دا پُتّ مر گِیا …۔

گارگی دی کہاݨی تاں مَیں پُۄری سُݨائُݨی سی پر مَینُۄں پِچھلے بَیںچ `تے بَیٹھا اِکّ مُںڈّا ذردا لائُںدا دِس پِیا۔ اُہ بدھّنی رائۄُکے ولّ دا سی۔ اُہناں پِںڈّاں `چ ذردا لائُݨ نُۄں بِیڑا لائُݨا جاں لَیںٹر لائُݨا کہِںدّے سن۔ وِدِیارتھی دی اِس ہرکت نُۄں ویکھدِیاں مَیں گارگی دی کہاݨی وِچے چھڈّ دِتّی تے اُس نُۄں اُٹھّݨ لئی کِہا۔ اُہ بُلّہاں اُتے جِیبھ پھیردا اُٹھّ کھڑھا ہۄئِیا۔ مَیں پُچھِّیا٬ “تُۄں مُۄںہ وِچّ کی پائِئَے؟” اُس نیں پھِر بُلّہاں `تے جِیبھ پھیری تے کِہا٬ “کُچھ وی نہِیں جی۔” مَیں پُچھِّیا٬ “جۄ کُجھّ مَیں دسّ رِہا سی٬ تُۄں سُݨِیا سی؟” اُس نیں پھِر بُلّہاں `تے جِیبھ پھیری٬ “پُۄرے دھِیان نال سُݨِیا جی۔” مَیں کِہا٬ “دسّ پھیر مَیں کی دسّ رِہا سی؟”

اُس نیں بُلّہاں `تے جِیبھ پھیر کے پھِر ذردا ٹِکاݨے سِر کِیتا تے بݨا سںوّار کے کہِݨ لگّا٬ “تُسِیں دسّدے سی بئی اِکّ بُڑھی ہُںدّی سی جِہڑی بںدّے بُڑھِییاں تاں کی٬ کںدھّاں کۄٹھے وی ٹپّ جاںدی سی!”

اُس دے اِس لاجواب جُیاب نال مَیں اُس دا ودھیرے دھِیان رکھّݨ لگّ پِیا بئی مُںڈّے `چ کۄئی گلّ ہَے۔ دُۄجے چَۄتھے دِن مَیں اُہدا ہال چال پُچھّدا۔ اُہ دسّدا کِہ ہُݨ اُہ ذردا نہِیں لائُںدا۔ پھِر اُہ آپݨِییاں اِنکلابی سرگرمِییاں دسّݨ لگّ پِیا۔ اُہ دسِّیا کرے کِہ اسِیں راتاں نُۄں ’سکُۄل‘ لائُنے ہُنّے آں۔ میری وی راتاں دے سکُۄل لائُݨ والی لہِر نال ماڑی مۄٹی ہمدردی سی۔ اِکّ دِن اُس نیں مَینُۄں بھیت بھری گلّ دسّی۔ اُہ بُلّہاں `تے جِیبھ پھیر کے دسّݨ لگّا٬ “ساڈی پارٹی نیں لِسٹاں بݨا لئیِیاں بئی کِیہنُۄں کِیہنُۄں گڈّی چڑھائُݨا تے کِیہنُۄں کِیہنُۄں کِتھے لائُݨَے؟ جماتی دُشمݨاں دا سپھائِیا سمجھۄ۔ جِنہاں نُۄں ذِلہِیاں دے ڈِپٹی کمِشنر لائُݨا اُہناں دِییاں لِسٹاں وی تِیار آ۔ بسّ مکِّییاں وڈِّییاں ہۄݨ دی دیر اےَ۔ جدۄں مکِّییاں لُکݨ جۄگِییاں ہۄ-گِییاں اۄدۄں ای اَیکشن کر کے مکِّییاں `چ لُک جاݨا!” گلّ دسّ کے اُہنے پھِر بُلّہاں `تے جِیبھ پھیری تے کہِݨ لگّا٬ “اِہ گلّ `گاںہ ناں کِسے نُۄں دسِّئۄ۔”

اینی بھیتبھری گلّ مَیں ڈھِڈّ `چ مساں ہذم کِیتی۔ مکِّییاں وڈِّییاں وی ہۄ گئیِیاں تے وڈھِّییاں وی گئیِیاں۔ پر ہۄئِیا کُچھ ناں۔ مَینُۄں پتا لگّ گِیا کِہ راتاں نُۄں کِہۄ جِہے ’سکُۄل‘ لگّدے ہن؟ ایدھر وِدِیارتھی اِنکلاب لِیائُݨ لگّے ہۄئے سن تے اۄدھر پْرِںسِّیپل رامچںدّرن نُۄں کڈھّݨ دا رپھّڑ پَے گِیا۔ اُہ راشٹرپتی ڈا.رادھاکْرِشنن دے نیڑِئۄں سی تے کَیمِسٹری دا اَیمّ.اَیسّ سی.سی۔ پہِلاں اُہ کِسے ہۄر کالج دا پْرِںسِّیپل تے پںجّاب کھیتِیباڑی یُۄنِیورسِٹی `چ اسِسٹَیںٹ رجِسٹرار رِہا سی۔ اسل وِچّ اُہ کِتے وی ٹِک کے رہِݨ والا نہِیں سی تے چار پںجّ تھاں بدل چُکّا سی۔ اُس نُۄں لالا لاجپت رائے دے ناں اُتے بݨے کالج دا پْرِںسِّیپل تاں لا لِیا گِیا سی پر اُہ پںجّاب دے پیںڈُۄ کالج دے پھِٹّ نہِیں سی۔ جدۄں اُہ وِدِیارتھِییاں نُۄں بھاشن دِںدّا تاں اںگّریذی بۄلدا کہِںدّا کِہ مَیں اُس بھاشا `چ بۄل رِہاں جۄ ناں تُہاڈی ہَے تے ناں میری ہَے۔ اُس نُۄں بہُتے وِدِیارتھی سمجھ ناں سکدے تے رَۄلا پائُںدے رہِںدّے۔

اِہ اُہ دِن سن جدۄں چُۄہڑچکّ دا لچھمݨ سِںگھّ گِلّ مُکھّ مںتّری جسٹِس گُرنام سِںگھّ نُۄں پلٹی مار کے کاںگرس دی مدد نال پںجّاب دا مُکھّ مںتّری بݨِیا سی۔ اُس نیں پںجّابی نُۄں راج بھاشا بݨائِیا تے ذۄر نال سرکارے دربارے پںجّابی لاگُۄ کِیتی۔ دِناں وِچّ ہی اپھسر پںجّابی وِچّ کمّ کرن لگّ پئے۔ لۄکاں نیں آپݨے واہݨاں اُتے وی رجِسٹْریشن نمبّر پںجّابی وِچّ لِکھݨے شُرُۄ کر لئے۔ دُکاناں دے بۄرڈ وی پںجّابی وِچّ لِکھے دِسݨ لگّے۔ سرکار نال سارا چِٹھّی پتّر پںجّابی وِچّ ہۄݨ لگّا۔ راماچںدّرن نُۄں تاں پںجّابی دی پَیںتی وی نہِیں سی آئُںدی۔ اُہ اکسر مَیتھۄں چِٹھّی پتّر لِکھوائُںدا تے آکھدا٬ “لۄ بھئی سروݨ سِںگھّ مَیں تۄ پںجّاب میں انپڑھ ہۄ گِیا ہُۄں۔”

کالج دی پْربںدھّک کمیٹی نُۄُۄں پْرِںسِّیپل کالج اُتے بۄجھ مہِسُۄس ہۄݨ لگّ پِیا۔ بںدّا اُہ سُۄجھوان سی پر پںجّاب دے پِںڈّ وِچّ سِدھرا سابت ہۄ رِہا سی۔ اِکّ دِن مَینُۄں کہِݨ لگّا٬ “مَیں تۄ بھئی پںجّاب میں خُۄب دُۄدھ پِینے آئِیا ہُۄں۔ کِسی اچھّی بہَیںس کے دُۄدھ کا پْربںدھّ کرۄ۔” مَیں اُس دی رہائِش دے نیڑے ہی اِکّ کِسان دے گھرۄں دُدھّ لُیائُݨ دی گلّ کر لئی۔ پھِر اُہ کہِݨ لگّا٬ “مَیں وۄہ بہَیںس دیکھݨا چاہتا ہُۄں جِس کا دُۄدھ مُجھے پِلانا ہَے۔”

مَیں جِنہاں دے گھرۄں دُدھّ لُیائُݨا سی مدراسی پْرِںسِّیپل نُۄں اُنہاں دے گھر لَے گِیا۔ مجھّاں کھُرلی `تے کھڑھِییاں سن۔ گھر دے بذُرگ نیں کۄل آ کے پھتِہ بُلائی۔ پْرِںسِّیپل پُچھّݨ لگّا٬ “سردار جی٬ اِن میں کَۄݨ سی بہَیںس ہَے جِس کا دُۄدھ مُجھے پِلانا ہَے؟” مَیں بذُرگ نُۄں سمجھا دِتّا تے اُس نیں اِکّ مجھّ نُۄں تھاپی دے کے کِہا٬ “اَیس مہِں دا۔” راماچںدّرن نیں اُس مجھّ نُۄں ہیٹھۄں اُتۄں تے آسِئۄں پاسِئۄں اِئۄں ویکھِیا جِویں مجھّاں دے وپاری ویکھدے ہن۔ ویکھ وُۄکھ کے پُچھّݨ لگّا٬ “سردار جی٬ ییہ بہَیںس کِتنی بار بِیائی ہُۄئی ہَے؟” بابے نیں بِیائی نُۄں وِیاہی سمجھ لِیا تے ہسّݨ لگّا۔ ہاسا مَینُۄں وی آ گِیا پر پْرِںسِّیپل بِٹ بِٹ ویکھی جاوے۔ مَیں بابے نُۄں کِہا٬ “اِہ وِیاہ نہِیں سُۄیا پُچھّدے اےَ!”

کالج دی پْربںدھّک کمیٹی نیں اِکّ دِن پھَیسلا لَے لِیا کِہ اَیلّ.راماچںدّرن نُۄں نَۄکری تۄں ہٹا دِتّا جاوے تے نواں پْرِںسِّیپل رکھِّیا جاوے۔ سِیال دے دِن سن۔ مَیں آپݨے پِںڈّۄں کالج پُجّا تاں کمیٹی دے مَیمبر دپھتر وِچّ بَیٹھے مَینُۄں اُڈِیک رہے سن۔ مَیں سبھ تۄں سِینِیئر لَیکچرار ساں اِس لئی مَینُۄں کارجکاری پْرِںسِّیپل وجۄں کُرسی `تے بِٹھا دِتّا گِیا۔ پْرِںسِّیپل راماچںدّرن مۄگے چلا گِیا تے اگلے دِن ادالت تۄں سٹیء آرڈر لَے آئِیا۔ اُہدے آئُںدے نُۄں مَیں کُرسی `تے بَیٹھا ساں۔ اُہ میرے ساہمݨے آ کے بہِ گِیا جِتھے دۄ دِن پہِلاں مَیں بَیٹھِیا کردا ساں۔ اُس نیں مَینُۄں ادالتی ہُکم وِکھائِیا تے آکھِیا کِہ اُہ اجے وی پْرِںسِّیپل ہَے۔ اُںج سٹیء آرڈر دے دُۄہرے ارتھ نِکلدے سن۔ میرا اُس نال کۄئی رَۄلا نہِیں سی۔ مَیں کُرسی چھڈّ دِتّی تے اُہ کُرسی `تے بہِ گِیا۔

دپھتر دے باہر مُںڈِّیاں دی بھِیڑ جُڑ گئی سی۔ اُنہاں دے دۄ گرُپّ سن۔ پھَیڈریشن والے راماچںدّرن دے ہکّ وِچّ نائہرے لائی جاݨ تے یُۄنِیئن والے اُہناں دے اُلٹ بۄلی جاݨ۔ مَیں ساری خبرسار کمیٹی مَیمبراں تک پُچا دِتّی۔ پِںڈّ وِچۄں سرپںچّ رام سِںگھّ٬ جسوںتّ سِںگھّ کںوّل٬ ستّپال گرۄور تے کُجھّ ہۄر بںدّے کالج پہُںچّ گئے۔ اُنہاں نیں بھلماݨسی نال پْرِںسِّیپل نُۄں کُرسی چھڈّݨ لئی کِہا۔ جدۄں اُہ مَیں ناں مانُۄں مَیں ناں مانُۄں کری گِیا تاں کمیٹی مَیمبراں نیں اُہنُۄں باہۄں پھڑ کے کُرسی تۄں اُٹھا دِتّا۔ باہر کھڑھے آپݨے ہمائِتی مُںڈِّیاں نُۄں ویکھ کے راماچںدّرن بُۄہے `چ اڑ گِیا تے جاںدا جاںدا مُںڈِّیاں دے اِکّ دُۄجے نال سِںگّ پھسا گِیا۔ دۄویں دھڑے آپس وِچّ اُلجھ گئے۔ مَینُۄں پُلِس سدّݨی پئی پر پلِس دے پہُںچّݨ تۄں پہِلاں ہی ٹِک ٹِکاء ہۄ گِیا۔ اِکّ دۄ ترِیکاں وِچّ ہی ادالت نیں پھَیسلا دے دِتّا جِس نال راماچںدّرن ڈھُڈِّیکے چھڈّ گِیا تے راجپُرے کالج دا پْرِںسِّیپل جا لگّا۔ اُتھے وی اُہ ٹِک ناں سکِیا تے ہرِیاݨے وِچّ بھوانی دے کالج دا پْرِںسِّیپل جا بݨِیا۔

اُہنِیں دِنِیں پْرائیِویٹ کالجاں دے لَیکچرار نویں گریڈ تے سیوا سُرکھِّیا اَیکٹ دی مںگّ کر رہے سن۔ لَیکچرار دھرنے دے رہے سن تے نَۄبت جیلہ جاݨ تک دی آ گئی سی۔ اِکّ دِن ساڈا ڈھُڈِّیکے کالج دے لَیکچراراں دا جتھا وی لُدھِیاݨے دھرنا دیݨ گِیا تے کچہِری `چ نائہرے ماردا گْرِپھتار کر لِیا گِیا۔ مَیں سبھ دے مُۄہرے لگّ کے سیوا سُرکھِّیا اَیکٹ پاس کرن دے نائہرے لا رِہا ساں ہالاں کِہ میری سیوا سُرکھِّیا نُۄں کۄئی خترا نہِیں سی۔ مَینُۄں تاں اگلے دِلّی تۄں لِیائے سن۔ پر یُۄنِیئن٬ یُۄنِیئن ہی ہُںدّی ہَے۔ سانُۄں گْرِپھتار کر کے سِول لائیِنذ دے ٹھاݨے جا بِٹھائِیا۔ جدۄں وِیہ پچّی جݨے گْرِپھتار ہۄ گئے تاں ٹرکّ `چ بِٹھا کے جگرائۄں ولّ نُۄں لَے تُرے۔ اگّے جا کے ٹرکّ گُڑِیاں ولّ نُۄں مۄڑ لِیا تے سودّی تۄں اگاںہ سِدھواں نہِر اُتے لَے گئے۔ تد تک ہنہیرا اُتّر آئِیا سی۔ سُنّسان وِچّ سانُۄں ٹرکّ تۄں لاہ دِتّا تے ٹرکّ واپس مُڑ گِیا۔ بھلا ہۄوے اِکّ ٹَیمپُۄ والے دا جۄ سانُۄں جی.ٹی.رۄڈ `تے لِیائِیا تے ڈُۄںگھی رات پئے اسِیں آپۄ آپݨے گھرِیں پہُںچّ سکے۔

کالج دے مُڈھّلے دِناں دی اِکّ ہۄر گلّ وی مَینُۄں نہِیں بھُلّدی۔ کمرِیاں دی گھاٹ تے بِجلی دی اݨہۄںد کارن مَیں آپݨِییاں کلاساں باہر رُکھّاں تھلّے لا لَیںدا ساں۔ بچن سِںگھّ دے بۄر اُتے ڈیکاں دی سںگھّݨی چھاں سی۔ مَیں اِکّ کُرسی اُتھے جا ڈہائُںدا تے مُںڈّے کُڑِییاں نُۄں کوِتاواں کہاݨِییاں پڑھائُںدا۔ کُدرت دی گۄد وِچّ پڑھائُݨ دا بڑا انںدّ آئُںدا سی۔ مَینُۄں دِلّی تۄں ڈھُڈِّیکے آئُݨا چںگّا چںگّا لگّݨ لگّ پِیا سی۔

پںجّابی دی پاٹھ پُستک `چۄں ہاشم دی سسّی تے وارس دی ہِیر پڑھائُݨ دی واری وی آ گئی۔ جد مَیں کِسِّیاں دے ہِسّے پڑھائُںدا تاں اِکّ بذُرگ ڈںگّر چاردا نیڑے آ کے وٹّ `تے بہِ جاںدا۔ مَیں سمجھ گِیا کِہ بابا وی کِسِّیاں دا سُیاد لَیںدَے۔ جماتاں وِچّ مُںڈّے وی سن تے کُڑِییاں وی سن۔ اِکّ دِن ٹلّی وجّݨ اُتے جمات اُٹھّ کے چلی گئی پر مَیں دُۄجی جمات آئُݨ دی اُڈِیک وِچّ اُتھے ہی کُرسی اُتے بَیٹھا رِہا۔

اُہی بذُرگ جِہڑا تِنّاں چہُں دِناں تۄں مَینُۄں کِسّے پڑھائُںدے نُۄں سُݨی جاںدا سی٬ ڈُڈّ ماردا میرے کۄل آئِیا۔ اُہ بھیتبھری سُر `چ کہِݨ لگّا٬ “جُیاناں آہ جِہڑے آشکاں مشُۄکاں دے چِٹھّے تُۄں کُڑِییاں مُںڈِّیاں نُۄں پڑھائی جانَیں مَیں نال دی نال سُݨی جاناں۔ مَیں تاں اِہ ڈھِڈّ `چ لئی پھِرداں۔ جے پِںڈّ `چ پتا لگّ گِیا٬ پھیر؟” مَیں کِہا٬ “بابا٬ مَیں کِہڑا آپݨے کۄلۄں پڑھائُناں؟ سرکار نیں کِتاب `چ چھاپے اےَ جِس کرکے پڑھائُݨے پَیںدے آ۔ ناں پڑاواں تاں تھۄڈے نِیاݨے پھیلہ ہۄ جاݨگے۔” بذُرگ نیں ہَیران ہُںدِّیاں کِہا٬ “ہچھّا! سرکار ہُݨ اِہ کںجّرکھانا وی کرن لگّ-پی؟”