بچپن وِچّ رِکارڈ سُݨِیا کردے ساں-ننکاݨے ولّ نُۄں جاںدِیاں راہِییا وے٬ میرے پْرِیتم نُۄں سںدّیشا لَیںدا جا …۔ من وِیاکُل ہۄ جاںدا سی ننکاݨا ساہِب دے درشناں لئی۔ اُڈّ کے جاݨ نُۄں جِیء کردا سی۔ آخر بِدھ بݨ ہی گئی۔
گُرُۄ نانک دیو جی دے پںجّ سَۄ سالا پْرکاش دِوس دے شُبھ اوسر `تے شْرۄمݨی کمیٹی نیں سِکھّ سںگّتاں تۄں ننکاݨا ساہِب جاݨ لئی ارذِییاں مںگِّییاں۔ مَیں مۄگے دے سِںگھّ سبھا گُردُیارے `چۄں پھارم لَے کے ارذی بھر آئِیا۔ پْرکاش دِوس دی پںجّوِیں شتابدی ہۄݨ کارن پاکِستان سرکار نیں ہذاراں یاترِییاں نُۄں ننکاݨا ساہِب آئُݨ دی آگِیا دے دِتّی سی۔ تیجا سِںگھّ سمُںدّری ہال امّْرِتسر دے دفتر تۄں مَیں وِیذا لگّا پاسپۄرٹ لَے آئِیا تے پْرِںسِّیپل تۄں اِکّ ہفتا پاکِستان جاݨ دی چھُٹّی منذُۄر کروا لئی۔
تد تک کہاݨِیکار سُجان سِںگھّ ڈھُڈِّیکے دے کالج وِچّ پْرِںسِّیپل آ لگّے سن۔ پہِلاں اُہ ماتا گُجری کالج پھتِہگڑھ ساہِب وِچّ پںجّابی دے لَیکچرر سن جِتھے سںتّ سِںگھّ سیکھۄں پْرِںسِّیپل سی۔ دُۄر بَیٹھِیاں نُۄں لگّدا سی کِہ دۄویں مارکسوادی لیکھک گھِئۄ-کھِچڑی ہۄݨگے پر دۄہاں دے سُبھاء آپس وِچّ میل نہِیں سن کھاںدے۔ اُہ آپس وِچّ بہُتے بھِجّ نہِیں سن سکے۔
جدۄں سُجان سِںگھّ نیں پْرِںسِّیپل دا اہُدا سمبھّالِیا تاں اِکّ نَۄجُیان بِیردوِںدّر سِںگھّ اُنہاں نُۄں مِلݨ ڈھُڈِّیکے آئِیا۔ اُہنِیں دِنِیں اُہ سِکھّ سٹُۄڈَیںٹس پھَیڈریشن دا نیتا سی تے مَیں پھَیڈریشن تۄں پاسا وٹّ گِیا ساں۔ ایدھر بلوںتّ سِںگھّ رامُۄوالِییا سِکھّ سٹُۄڈَیںٹس پھَیڈریشن دا پْردھان بݨ کے ’سِکھّاں دی دھَۄݨ اُتے تلوار‘ ناں دا کِتابچا لِکھی پھِردا سی۔ پھَیڈریشن والے مَۄکا ویکھ کے مُڈھّ تۄں ہی سِیاسی پارٹِییاں بدلدے رہے نیں۔ مَیں وی سِیاست وِچّ پَے جاںدا تاں کۄئی پتا نہِیں اکالی ہُںدّا٬ کاںگرسی ہُںدّا جاں کامریڈاں نال رل گِیا ہُںدّا۔ کِسے پارٹی وِچّ شامل ہۄݨ دا متلب اِہ تاں نہِیں کِہ اُس نال وِیاہِیا گِئَے! پْرِںسِّیپل سُجان سِںگھّ نُۄں مِلݨ آئِیا نَۄجُیان ای ویکھ لئۄ کِنّے پاسے پلٹ چُکَّے؟ اِہ تاں آم لۄک ای نیں جِہڑے پارٹِییاں نال بجھّے رہِںدّے نیں جد کِہ وڈّے وڈّے نیتا مَۄکا ویکھ کے چھال مار جاںدے نیں۔
مَینُۄں گُرچرن سِںگھّ نِہال سِںگھّ والے دی کہی گلّ یاد آ رہی ہَے۔ اُہ اکالی دل وِچّ وی رِہا تے کَیپٹن امرِںدّر سِںگھّ واںگ کاںگرس وِچّ وی۔ سورن سِںگھّ٬ بُۄٹا سِںگھّ٬ ہُکم سِںگھّ٬ گِیانی کرتار سِںگھّ تے ہۄر بتھیرے نیتا ہن جۄ پارٹِییاں بدلدے رہے ہن۔ نِہالے والِییا کِہا کردا سی٬ “اۄسے بسّ `تے چڑھۄ جِہڑی چںڈِّیگڑھ پُچا دیوے۔ اُہ مُۄرکھ بںدّے ہُںدّے آ جِہڑے کھراب ہۄئی بسّ `چ بَیٹھے رہِںدّے آ۔ جِہڑی بسّ چںڈِّیگڑھ ناں پُچاوے اُہ بدل لَیݨ `چ ای سِیاݨپ اےَ۔” لا لچھمݨ سِںگھّ گِلّ تے بیئںتّ سِںگھّ تۄں لَے کے کَیپٹن امرِںدّر سِںگھّ تے بلوںتّ سِںگھّ رامُۄوالِییا تک درجناں سِیاستدان ہن جِہڑے وِگڑِییاں بسّاں تۄں اُتردے تے چلّدِییاں بسّاں `چ چڑھدے رہے۔ اِہ وکھّری گلّ ہَے کِہ کئی وار بدلِییاں بسّاں پہِلِییاں نالۄں وی ودھّ وِگڑِییاں نِکلِییاں!
پْرِںسِّیپل سُجان سِںگھّ نیں مَینُۄں ننکاݨا ساہِب جاݨ لگّے نُۄں آپݨے ولّۄں وی بابے نانک دے جنم ستھان نُۄں سِجدا کرن دی تاکِید کِیتی۔ ہرجِیت نیں مَینُۄں پںجِّیری دا ڈبّا بھر کے دے دِتّا تے مَیں اجِیتوال تۄں ریل گڈّی چڑھ گِیا۔ پھِرۄذپُر چھائُݨی دے سٹیشن تۄں ہُسَینی والے بارڈر تک ٹاںگے چلّ رہے سن۔ ٹاںگے `چ بَیٹھِیاں میری ہی اُمر دے دۄ بھائۄُ میرے سِیاݨُۄں ہۄ گئے تے راہ جاںدِیاں والی دۄستی ہۄ گئی۔ اسِیں من بݨا لِیا کِہ پاکِستان وِچّ `کٹھّے ہی رہاںگے۔ اُنہاں `چۄں اِکّ بَیںک وِچّ لگّا ہۄئِیا سی تے دُۄجا جںگّلات دے مہِکمے دا اِںسپَیکٹر سی۔ بَیںک والا بھائۄُ تاں اِکہِرا جِہا ہی سی پر مہِکمے جںگّتال والے دا ڈھِڈّ واہوا سی جِس تۄں اُہ کھاںدا پِیںدا لگّدا سی۔ اُہ تکڑا گالڑی سی تے ماں یا دِییاں مجھَیلی گالہاں دا پلیتھݨ وی لائی جاںدا سی۔ ملوئی مشکرِییاں کرن `چ مَیں وی گھٹّ نہِیں ساں۔ اِئۄں سمجھ لئۄ کِہ لںڈّے تے مِیݨے راہ `چ ای ٹکّر پئے!
18 نومبّر 1969 دا نِگھّا دِن سی۔ ہُسَینی والے بارڈر اُتے یاترُۄیاں دا میلا لگّا ہۄئِیا سی۔ اُدۄں سرہدّ `تے تار نہِیں سی لگّی ہۄئی۔ ککھّ-کاݨ تے کاہ دے بُۄجھِیاں نیں سُنّے پئے کھیت ملّے ہۄئے سن۔ کانِیاں دے چِٹّے بُمبّل ہوا `چ جھُۄم رہے سن جِنہاں اُتے جنَۄر اُڈّے پھِردے سن۔ اجے چار سال پہِلاں ہی ہِںدّ-پاکِہ جںگّ ہۄ کے ہٹی سی جِس نُۄں مَیں بہُت نیڑِئۄں ویکھِیا سی۔ کئی تھائیِں گۄلِیاں دے پائے ہۄئے ٹۄئے اجے پُۄرے نہِیں سن گئے۔ پر دۄہِیں پاسِیں پِیار پھِر اُمڈ آئِیا سی۔ سںگّتاں دے سواگت وِچّ سپِیکر تۄں کھُش آمدِید دے پِیارے بۄل بۄلے جا رہے سن تے رِکارڈ وجّ رہے سن-ستِگُر نانک تیری لِیلہا نِیاری اےَ …۔
پںجّابِییاں بارے کی کِہا جاوے؟ پِیار کردے کردے مرن مارن تک چلے جاںدے ہن تے مردے ماردے پِیار کرن لگّ پَیںدے ہن۔ پںجّاب دے جمِّیاں نیں اِہ کھیڈ مُڈھّ کدِیم تۄں جاری رکھّی ہۄئی ہَے۔ لمّا سماں امن امان پتا نہِیں اِنہاں نُۄں کِئۄں نہِیں پۄںہدا؟
ننکاݨا ساہِب دی یاترا کرن چلّے کاپھی سارے یاترِییاں کۄل اینا سمان سی جِویں پاکِستان `چ دُکان پائُݨی ہۄوے! اُنہاں دے بَیگاں تے اٹَیچِییاں وِچّ شال٬ کۄٹِییاں تے کمبّل تُنّے ہۄئے سن جد کِہ سردی اجے اُتّری نہِیں سی۔ کئی سمان نال لدّے اِئۄں لگّدے سن جِویں آپھرے جھۄٹے `تے جھُلّ دِتّا ہۄوے! سرہدّ دے اُرلے پاسے بی.اَیسّ.اَیپھّ.دے اُچّے لمّے جُیان تے پرلے پاسے تُرہلِیاں والے ستلُج ریںجرذ کھڑھے سن۔ پاسپۄرٹاں دی پڑتال کرن والے چار پںجّ اپھسر میذ لائی کُرسِییاں `تے بَیٹھے سن۔ لائیِن `چ لگِّیاں دی ساڈی واری نیڑے آئی تاں مَینُۄں اِمِیگریشن اپھسراں دی گلّ بات سُݨن لگّ پئی۔ دُۄجے دیش دے بںدّے بِلکُل ساڈے والی بۄلی بۄل رہے سن۔ اِہ گلّ ساڈے لئی ہَیرانی والی سی۔
مَیں اُنہاں دے لہِذے تۄں اںدّاذا لائِیا کِہ تِنّ مجھَیل سن تے اِکّ ملوئی سی۔ جدۄں کِسے دے پاسپۄرٹ دا سِرناواں اُہ مالوے دا پڑھدے تاں مجھَیل اپھسر آپݨے ملوئی ساتھی نُۄں چھیڑدے٬ “آہ اِکّ ’تھۄڈا‘ ہۄر آ گِیا ای!”
مَیں پںجّابی دا لَیکچرار ساں تے پھاذِلکا تۄں دِلّی تک دا پاݨی پِیتا سی۔ پِچھۄکڑ ماجھے دا سی جِس کرکے اُنہاں دا وِئںگّ سمجھدا ساں۔ میرے نال وی دۄ مجھَیل سن تے مَیں اُنہاں تۄں مُۄہرے ساں۔ میرے پاسپۄرٹ دا سِرناواں پڑھ کے اُنہاں نیں پھیر ملوئی ساتھی نُۄں چھیڑِیا٬ “لَے ’تھۄڈا‘ اِکّ ہۄر آ گِیا ای!” مَیں وی نال لگّدا ہی نہِلے `تے دہِلا دھر دِتّا٬ “کۄئی ناں بھاء٬ آہ ’دھاڈے‘ وی پِچھّے آئُݨ ڈہے آ!”
میری ٹکۄر نال کھُۄںجے لگّا بَیٹھا ملوئی اپھسر دُۄݨا ہۄ گِیا تے تھاپی مار کے کہِݨ لگّا٬ “لئۄ آ گِیا میرا وی بائی۔ ہُݨ کرۄ گلّ۔ تُسِیں مَینُۄں `کلّا ای سمجھ رکھِّیا سی؟” نال ہی مَینُۄں کہِݨ لگّا٬ “آ بائی سِیاں٬ بہِ جا میرے کۄل۔ لَے ہُݨ نی آپاں کِسے تۄں لئیِدے۔” اِہ دُۄجی ہَیرانی سی۔ ناں جاݨ ناں پچھاݨ۔ پرائے مُلک دا اپھسر بۄلاں دی ساںجھ نال ہی اپݨتّ جِتا کے آپݨے کۄل بِٹھا رِہا سی۔ مجھَیل اپھسر کُجھّ پلاں لئی کھُۄںجے لگّ گئے سن۔ پھِر اِکّ دۄ دیسی مذاک ہۄئے تے گلّ ہاسے پئی رہی۔ اسِیں تُرن لگّے تاں ملوئی اپھسر چاہ پِیائے بِناں جاݨ نہِیں سی دے رِہا۔ اجِیب رِشتا جُڑ گِیا سی۔
سرہدّ لںگھّے تاں کسُۄر لئی بسّاں لگِّییاں کھڑھِییاں سن۔ لںگّر ورت رِہا سی تے چاہاں اُبّل رہِییاں سن۔ سلُۄݨے پکَۄڑِیاں دی کراری واشنا ہوا `چ تاری سی۔ لگّدا سی جِویں کسُۄری میتھی پائی ہۄوے۔ بسّاں تُردِییاں نُۄں وگّاں ویلا ہۄ گِیا سی تے گںڈّا سِںگھّ والے دے ڈںگّر پشُۄ گھراں نُۄں پرت رہے سن۔ دُۄر دُۄر تک جھۄنے دے وڈھّ وِکھائی دے رہے سن۔ کۄئی کۄئی کھیت واہِیا بِیجِیا وی دِس رِہا سی۔ کݨکاں اُگّ رہِییاں تے تۄرِییا نِسّر رِہا سی۔ تۄرِیئے دے پِیلے پھُلّ ٹہِک رہے سن۔ پںچھّی آپݨے آلہݨِیاں ولّ اُڈّے جا رہے سن۔ وسدے گھراں دے چُلّہے بل رہے تے دھُۄںیاں بنیرِیاں تۄں اُچّا اُٹھّ رِہا سی۔ مَیں مہِسُۄس کِیتا کِہ اِہ تاں ناں دا ہی دُۄجا مُلک سی جد کِہ سارا کُجھّ ساڈے آپݨے پِںڈّاں ورگا ہی سی۔
ادھّے کُ گھںٹّے وِچّ اسِیں کسُۄر پہُںچّ گئے۔ مَینُۄں بُلّہے شاہ تۄں لَے کے سۄہݨ سِںگھّ سِیتل تک کِنّے ہی کسُۄرِیئے یاد آئے۔ سِیتل ایتھے ای کِتے ہل واہُںدّا ڈھاڈی بݨِیا سی۔ پہِلوان کِکّر سِںگھّ دا اُستاد بُۄٹا پہِلوان وی یاد آئِیا جۄ پِچھۄں کسُۄر دا سی۔ جُتّی کسُۄری٬ پَیرِیں ناں پُۄری٬ ہائے ربّا وے سانُۄں تُرنا پِیا … گائُݨ والی سُرِںدّر کَۄر یاد آئی۔ مَیں دِلّی پْرۄپھَیسر جۄگِںدّر سِںگھّ سۄڈھی دے گھر جاںدا تاں اُس دی پتنی سُرِںدّر کَۄر دی بݨائی چاہ پِیݨ نُۄں مِلدی۔ کسُۄر دی نوِیں پِیڑھی پگّ داڑھِییاں والے سِکھّ ویکھ کے ہَیران ہۄ رہی سی۔ جدۄں اسِیں اُنہاں نال پںجّابی وِچّ گلّ بات کردے تاں اُہ ہَیران ہۄ کے آںہدے٬ “اِہ `تے ساڈے واںگ ای بۄلدے نیں!” اگّۄں اسِیں وی آکھدے٬ “تُسِیں وی تے ساڈے واںگ ای بۄلدے جے۔”
کسُۄر دے ریلوے سٹیشن تۄں ننکاݨا ساہِب لئی تِنّ سپَیشل گڈِّییاں چلّݨِییاں سن۔ ودھیرے کاہلے یاتری اِکّ دُۄجے دے اگّے ہۄ کے پہِلی ریل گڈّی چڑھ رہے سن۔ بارِییاں مُۄہرے دھکّا پَے رِہا سی۔ اِکّ کھُۄںجے ریڑھی والے نیں مچھّی تلݨی شُرُۄ کر لئی سی۔ مچھّی دی مہِک آئُݨ دی دیر سی کِہ مہِکمے جںگّلات والا بیلی سانُۄں کھِچّ کے اۄدھر لَے گِیا۔ اسِیں مچھّی دے پکَۄڑِیاں دا سُیاد چکھّ رہے ساں کِہ اِکّ مُسافِر ریڑھی والے تۄں کِسے لاگلے پِںڈّ دا راہ پُچھّݨ آ گِیا۔ ریڑھی والا یُۄ.پی.دا مہاجر ہۄݨ کارن اُردُۄ رلی پںجّابی `چ پِںڈّ دا راہ دسّݨ لگّا تاں لاگے ہی کھڑھا اِکّ سِکھّ بذُرگ بۄلِیا٬ “اِہ راہ `تے بڑا لمّا اِیں۔ مَیں تَینُۄں سِدھّا راہ دسّداں۔ یُۄپی دے ایس بھئیِّئے نُۄں ایہناں پِںڈّاں دا کی پتا؟ مَیں دسّداں سِدھّا راہ۔ اَیتھۄں ریل دی پٹڑی پِیا جاوِیں۔ جِتھے پہِلا پھاٹک آئِیا اۄتھۄں سجّے ہتھّ مُڑ پئیِں۔ تھۄڑھی دُۄر ساہمݨے دِیوے جگدے ہۄݨگے۔ اۄہی پِںڈّ اےَ جِتھے تُۄں جاݨَے۔ اُںج `تے سِدھّی ڈںڈّی وی جاںدی اے پر ہنہیرے `چ سپّ سلُۄٹی دا ڈر اے۔ مَیں ایتھے ڈںگّر چاردا رِہاں تے مَینُۄں ایتھۄں دے چپّے چپّے دا پتَے۔”
کمال سی۔ بائی سالاں بائد بھارت تۄں پاکِستان آئِیا بذُرگ اِئۄں گلّاں کر رِہا سی جِویں کسُۄر اجے وی اُہدا ہی ہۄوے! بڑا ہمّا سی اُس نُۄں آپݨے کسُۄر دے اِلاکے دا۔ آپݨے اِلاکے دے نویں مالکاں نُۄں تاں اُہ سمجھدا ہی کُجھّ نہِیں سی۔ ریڑھی والے کسُۄرِیئے نُۄں اجے وی اُہ یُۄ.پی.دا بھئیِّیا کہی جاںدا سی۔ اُس نیں سانُۄں دسِّیا کِہ اُہ اُمر دے پہِلے پںتّالی سال اِسے اِلاکے `چ رِہا سی۔ اُہدا پِںڈّ سٹیشن تۄں تِنّ مِیل سی جِتھے ریل گڈّی دی چِیک سُݨ جاںدی سی۔
مہِکمے جںگّلات والا کِتۄں گھُٹّ لائُݨ نُۄں پھِردا سی پر اُس دی اِہ تلب کِتۄں پُۄری ہُںدّی نہِیں سی دِسدی۔ اُہ کئیِیاں تۄں پُچھّ بَیٹھا سی پر کسُۄر `چ کۄئی شراب دا ٹھیکا نہِیں سی۔ اُہنُۄں پچھتاوا سی کِہ اُہ پھِرۄذپُرۄں ای شِیشی کِئۄں نہِیں سی پھڑی آئِیا؟ مال ڈبّ `چ ہُںدّا تاں کۄئی پھِکر ای نہِیں سی۔ ہار کے اُس نُۄں سبر دا گھُٹّ بھرنا پِیا سی۔ تِیجی گڈّی تُری تاں اسمان وِچّ چںدّ چمک رِہا سی تے بھِنّی رَیݨ دے تارے ٹِمٹِما رہے سن۔ گڈّی لمِّییاں چِیکاں ماردی٬ چھکّ چھکّ کردی٬ واٹاں وڈھّدی٬ شردھالُۄیاں نال بھری٬ بابے نانک دے جنم ستھان ولّ دَۄڑی جا رہی سی۔ کھیتاں بنِّیاں `تے دُدھّ چِٹّی چانݨی پسری پئی سی۔ کِسے نیں باری کھۄلہ کے کِہا٬ “آہ `تے کسُۄری میتھی دی مہِک آ رہی اے۔” اِہ اُہدا بھرم سی ادھّ نومبّر `چ میتھی دی مہِک کِتھے!
رائیوِںڈّ تک کۄلے والا اِںجݨ گڈّی کھِچّدا گِیا تے اگاںہ گڈّی بِجلی دِییاں تاراں اُتے ہۄ گئی۔ یاترُۄیاں نُۄں ہدائِت دِتّی گئی کِہ کۄئی باری `چۄں باہر ناں مُۄںہ سِر کڈھّے۔ اسِیں ادھّی رات دے کرِیب لاہَۄر پُجّے پر گڈّی اُتھے رُکی نہِیں۔ شہِر دِییاں بتِّییاں جگ رہِییاں سن پر لاہَۄرِیئے سُتّے پئے سن۔ کدے اِہ شہِر سِکھّاں دی راجدھانی سی تے مہاراجا رݨجِیت سِںگھّ دا راج اِران افگانِستان دی ہدّ تۄں لَے کے تِبّت بھُٹان تک سی۔ جمرَۄد تۄں جمنا تک دیس پںجّاب سی۔ ہنہیرے وِچّ اسِیں لاہَۄر دا کُجھّ وی ناں ویکھ سکے۔ راوی درِیا وی نہِیں دِسِیا سِرپھ پُل پار کرن دا کھڑکا ہی سُݨِیا۔
بڑا کُجھّ پڑھ سُݨ رکھِّیا سی راوی بارے۔ یملے جٹّ دا گِیت سݨِیا سی-راوی دِیا پاݨِییا٬ مار ناں تُۄں ٹھۄکہراں پںجّویں اوتار دے …۔ مَیں گُرچرن سِںگھّ ’رُۄس‘ دا ناول ’وگدی سی راوی‘ پڑھِیا ہۄئِیا سی۔ بِدھی چںدّ نیں کِلے `چۄں گھۄڑِیاں دی چھلاںگ راوی وِچّ ہی لُیائی سی تے اُنہاں نُۄں گُرُۄ ہرگۄبِںدّ ساہِب پاس لِیاںدا سی۔ لاہَۄر دے سٹیشناں اُتے پُلِس دے پہِرے لگّے ہۄئے سن متاں کۄئی چلدی گڈّی `چۄں ہی چھال ناں مار بہے!
لاہَۄر لںگھّے تاں شیکھُۄپُرا آ گِیا۔ مَیں سۄچݨ لگّا٬ ایتھے ای کِتے وارس شاہ دا پِںڈّ جںڈِّیالا ہۄویگا جِتھے اُہ کبرستان `چ سدا دی نِیںدے سُتّا پِیا ہۄویگا۔ امّْرِتا پْرِیتم اُہنُۄں کبراں `چۄں بُلائُݨ لئی `واجاں ماردی رہی۔ ہُݨ تاں اُہ وی سدا دی نِیںدے سَۄں چُکّی ہَے۔ شیکھُۄپُرا لںگھّے تاں دُۄرۄں ہی گُردوارا جنم ستھان دے اُچّے گُمبّداں اُتے گھُںدِّییاں رَۄشنِییاں دا جلَۄء دِسݨ لگّا جِس نُۄں ویکھدِیاں شردھالُۄ سِجدے کرن لگّے۔ ننکاݨا ساہِب دے سٹیشن اُتے رَۄشنی دا وِشیش پْربںدھّ سی۔ باہر نِکلے تاں ساہمݨے ہی ’ٹھیکا اپھِیم‘ دا بۄرڈ لگّا ہۄئِیا سی۔ یاترُۄیاں دی سہُۄلت لئی گُرمُکھی اکھّراں وِچّ وی ’پھِیم دا ٹھیکا‘ لِکھِیا ہۄئِیا سی جِس نُۄں ویکھ کے جتھے دے املِییاں دی رُۄہ کھِڑ گئی۔ کئی تاں اُدۄں ہی تۄلا تۄلا لَیݨ نُۄں کاہلے سن پر اُدۄں ٹھیکا بںدّ سی۔ مہِکمے جںگّلات والے ساڈے بیلی دِییاں بُجھِییاں اکھّاں جگ پئیِیاں سن۔
گُردُیارے سراں وِچّ پُجّے تاں ویکھِیا کِہ پہِلاں پہُںچّے سجّݨ اںدّرۄں کُںڈّے جِںدّے لائی کمرے ملّی پئے سن۔ پہِلی رات باہر تمبُّۄیاں وِچّ ہی کٹّݨی پئی۔ سویرے اُٹھ کے گُردوارا جنم ستھان٬ بال لِیلہا٬ پٹّی ساہِب٬ مال ساہِب٬ تمبُّۄ ساہِب تے کِیارا ساہِب گُردُیارِیاں دے درشن کِیتے۔ اُہ جںڈّ وی ویکھِیا جِس نال بنّہ کے بھائی لچھمݨ سِںگھّ نُۄں شہِید کِیتا گِیا سی۔ کئی یاتری شالاں٬ کۄٹِییاں تے کمبّل بذار وِچّ ویچدے ویکھے۔ اُتھے پتا لگّا کِہ بَیگ تے اٹَیچی اُہ ایہی کُجھّ کرن لئی بھر کے لِیائے سن۔
مہِکمے جںگّلات والا بھائۄُ اِکّ دِن ہکِیم کۄل چلا گِیا۔ کہِںدّا٬ ڈھِڈّ دُکھدَے۔ ڈھِڈّ اُہدا کاہدا دُکھݨا سی؟ ڈھِڈّ تاں سگۄں میرا دُکھدا سی جِیہدا پںجِّیری والا ڈبّا اُہنے تھلّے لا دِتّا سی۔ ہکِیم نُۄں اُہنے سچّی گلّ جا دسّی٬ “ہکِیم جی مَیں آں نِتّ دا پِیاکڑ۔ دارُۄ ایتھے مِلدی نہِیں تے مَینُۄں نِیںد نہِیں آئُںدی۔ کۄئی نشے دی دُیائی دِئۄ جِیہدے نال مَیں رجّ کے سَۄں سکاں۔” ہکِیم نیں دوائی پِلائی تاں آکھݨ لگّا٬ “اِہدا تے سُیاد ای سُںڈھّ ورگَے۔ یاد رکھّاںگے ہکِیم جی دھانُۄں وی۔”
اسِیں اُہدا ناں ہی مہِکما جںگّلات رکھّ لِیا۔ اُہدِییاں گلّاں دِلچسپ سن جِس کرکے پتا ہی ناں لگّا کدۄں ہفتا لںگھّ گِیا۔ سانُۄں اِہ وی پتا ناں لگّا کِہ کدۄں اُہ پھِیم دے ٹھیکے ولّ گیڑا مار آئِیا۔ اُہدا اُدۄں ہی پتا لگّا جدۄں اُہنے آ کے دسِّیا٬ “پاکِستان دی پھِیم کںچّ ورگی آ۔ آپݨی تاں نِرا گۄہا ہُںدّی آ!”
ننکاݨے وِچّ اسِیں ستّ دِن رہے۔ 18 نومبّر تۄں 25 نومبّر تک۔ وکھّ وکھّ مُلکاں تۄں لگبھگ وِیہ ہذار شردھالُۄ ننکاݨا ساہِب پُجّے سن۔ 1947 تۄں بائد اِہ پہِلا مَۄکا سی کِہ ننکاݨے دا شہِر پگّاں داڑھِییاں والے لۄکاں نال بھرِیا بھرِیا لگّ رِہا سی۔ اِکّ شام اسِیں ننکاݨے دے میلے وِچّ گیڑا کڈھِّیا۔ ڈھۄل وجّ رہے سن تے جاںگلی جھُمّر پا رہے سن۔ اِکّ ہلوائی دی دُکان اُتے دۄ پہِلوان بِٹھائے ہۄئے سن۔ اُہ تکّڑی `چ مٹھِیائی پائُںدے تے تۄل تۄں جِنّی ودھدی پلڑے `چۄں چُکّ کے نال دی نال کھائی جاںدے۔ اِکّ دُکان `چ چار کھُسرے بَیٹھے سن۔ سُرکھی بِںدّی تے پائۄُڈر کرِیماں نال شِںگّارے ہۄئے۔ گَیس دے چانݨ وِچّ اُنہاں دے مُۄںہ بلباں واںگ جگ رہے سن۔ اُہ مسالا لا کے پان پتّے دےئی جاںدے تے لکّ لِچکا کے اکھّ مٹکّا کری جاںدے۔ اسِیں کھڑھ کے اُنہاں دے نکھرے ویکھݨ لگّے تاں کہِںدّے٬ “سردار جی ویںہدے کی اۄ؟ سانُۄں وی آپݨے نال اِںڈِییا لَے چلّۄ۔” مہِکما جںگّلات تاں تِیار سی پر اسِیں کۄئی لڑ ناں پھڑائِیا۔
گُردوارا جنم ستھان دے باہرلے در مُۄہرے مِلݨ گِلݨ والِیاں دے دْرِش دِل ٹُمبّویں سن۔ چڑھدے تے لہِںدّے پںجّاب دے چِرِیں وِچھُنّے پِیارِیاں دِییاں جپھِّییاں دیر تک پئیِیاں رہِںدِّییاں تے اُنہاں دِییاں داڑھِییاں ہںجھُّۄیاں نال بھر جاںدِییاں۔ پُلِس اُنہاں نُۄں چَۄںک `چۄں لامبھے کردی تاں اُہ کہِںدّے٬ “مسِیں مُدّتاں بائد مِلے آں۔ ہُݨ دُنِییا دی کۄئی تاکت سانُۄں جُدا نہِیں کر سکدی۔” مَیں اجِہے دْرِش ویکھ کے ہَیران ہُںدّا کِہ بںدّا وی کِیا شَیء ہَے! اِہ جِہڑے اِکّ دُۄجے دے دُشمݨ بݨا دِتّے گئے سن اںدّرۄں اِکّ دُۄجے دے کِنّے مِتّر پِیارے سن؟
اُدّݨ ننکاݨا ساہِب دا جلَۄء ویکھݨ والا سی جِدّݨ گُردوارا جنم ستھان تۄں نگر کِیرتن آرمبھّ ہۄئِیا۔ اِہ گُردوارا کِیارا ساہِب تک گِیا۔ گُردوارے تۄں ریلوے سٹیشن تک سِدھّی سڑک جاںدی ہَے۔ اِہۄ ننکاݨا ساہِب دا مُکھّ بذار ہَے۔ سڑک تے دُکاناں نُۄں رںگّ برںگِّییاں جھںڈِّییاں نال سجائِیا ہۄئِیا سی جِس نال سارا بذار لِشکِیا پُشکِیا پِیا سی۔
نگر کِیرتن تۄں پہِلاں لاگلے شہِر جڑھاں والے دے کالج تۄں آئے کُجھّ لَیکچرار مِلے۔ جد اُنہاں نُۄں پتا لگّا کِہ مَیں وی کالج دا لَیکچرار ہاں تاں ساڈی سِیاݨ گُۄڑھی ہۄ گئی۔ اسِیں چڑھدے تے لہِںدّے پںجّاب دے کالجاں دی پڑھائی بارے اِکّ دُۄجے نُۄں پُچھّݨ لگّے۔ اُنہاں نیں دسِّیا کِہ اسِیں پڑھائُںدے تاں اُردُۄ `چ ہاں پر سمجھائُنے پںجّابی وِچّ آں۔ مَیں وی دسّ دِتّا کِہ ساڈے بہُت سارے کالجاں وِچّ اںگّریذی پڑھائی تاں اںگّریذی پڑھ کے ہی جاںدی ہَے پر سمجھائی پںجّابی بۄل کے جاںدی ہَے! گلّاں گلّاں وِچّ اسِیں سہِمت ہۄئے کِہ سمجھݨ سمجھائُݨ لئی ماں بۄلی ہی سبھ تۄں سَۄکھا سادھن ہَے۔
جڑھاں والے دے سٹاف وِچّ اِکّ جݨا ننکاݨا ساہِب دے رہِݨ والا سی۔ اُسے نیں آپݨے ساتھِییاں نُۄں میلا تے نگر کِیرتن ویکھݨ لئی سدِّیا سی۔ اُس نیں آپݨے ساتھِییاں نال سانُۄں آپݨے گھر ولّ تۄر لِیا۔ رستے وِچّ گۄشت دِییاں دُکاناں ویکھِییاں جِتھے ہلال ہۄئے وڈّے جانور لٹک رہے سن۔ اِکّ شِکںجّے جِہے وِچّ تاں پُۄرا جھۄٹا ہی نرڑِیا ہۄئِیا سی۔ ایڈے وڈّے جانور مَیں جھٹکئیِیاں دِییاں دُکاناں وِچّ پہِلاں نہِیں سن ویکھے۔
کُجھ مۄڑ مُڑ کے اسِیں گھر اںدّر گئے تاں لاںگری کھاݨا تِیار کر رِہا سی۔ گھر وِچّ کۄئی ہۄر جِیء نہِیں سی۔ سارے جݨے اِکّ میذ دُیالے مُۄڑھِیاں اُتے جا بَیٹھے۔ بُڈھّے لاںگری نیں اِکّ پراںت گۄشت والے پلائۄ دی وِچالے لِیا رکھّی تے نال ہی وڈِّییاں وڈِّییاں رۄٹِییاں والا چھابا رکھّ گِیا۔ سارے جݨے اِکۄ بھاںڈے `چۄں کھاݨا کھاݨ لگّے۔ اِکۄ گلاس پاݨی پِیݨ لئی سی۔ اسِیں تھۄڑھی جھِجک پِچھّۄں ٹھُۄںگا ٹھاںگی کرن لگّے۔ مہِکمے جںگّلات والا بھائۄُ آلِیاں تے المارِییاں اُتے نذراں گھُمّا رِہا سی متاں کِتے بۄتل پئی ہۄوے! دارُۄ بِناں دائہوت اُہنُۄں پھِکّی لگّ رہی سی۔ تدے بُڈھّے لاںگری نیں ساڈے کنّ `چ کِہا کِہ اِہ گۄشت تُہاڈے کھاݨ والا نہِیں۔ پر اسِیں تاں کھا بَیٹھے ساں تے وِچے چھڈّدے چںگّے نہِیں ساں لگّدے۔ اُہ ہَیران سی کِہ جِس جھٹکے تے ہلال پِچھّے مرن مارن ہۄ جاںدا سی اِہ نویں سردار کُجھّ سمجھدے ہی نہِیں سن!
دُپہِر نُۄں نگر کِیرتن روانا ہۄئِیا تاں بُرکِیاں والِییاں اَۄرتاں چھتّاں `تے چڑھ کے سِںگھّاں دا جلَۄء ویکھݨ لگِّییاں۔ اگّے اگّے سِںگھّاں دے نِشان ساہِب جھُۄل رہے سن تے پِچھّے پالکی وِچّ شْری گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب سُبھائِمان سن۔ سںگّتاں دا ٹھاٹھاں ماردا `کٹھّ سی تے اُہ دھنّ گُرُۄ نانک دا جاپ کردِییاں جا رہِییاں سن۔ ساڈِییاں بِیبِییاں نُۄں نںگّے مُۄںہ جاںدِییاں نُۄں ویکھ کے اِکّ پْرۄپھَیسر تۄں کہِݨۄں ناں رِہا گِیا٬ “تُہاڈِییاں تْرِیمتاں ودھیرے آذاد٬ سِہتمںدّ تے سۄہݨِییاں نیں۔” ساڈا بھائۄُ کہِݨ لگّا٬ “چھتّاں `تے کھڑھِییاں دھاڈِییاں بیگماں وی تاں بَیٹرِییاں واںگ جگ رہِییاں نیں۔ اِہناں نُۄں ساڈِییاں ذنانِییاں واںگ باہرلی ہوا تاں لُیائۄ۔ بُرکِیاں `چۄں تاں کڈھّۄ۔” دۄ کُ گھںٹِّیاں دے میل مِلاپ نال اسِیں اینے کُ گھُل مِل گئے ساں کِہ اِکّ دُۄجے دا ہاسا مذاک سہِݨ لگّ پئے ساں۔
نگر کِیرتن نال اسِیں گُردوارا کِیارا ساہِب تک گئے جِتھے بچپن وِچّ گُرُۄ نانک نیں مجھّاں چارِییاں سن۔ ساکھی پْرچلّت ہَے کِہ دھُپّے سُتّے پئے بالک نانک دے مُکھّ `تے سپّ نیں سِری پھَیلاء کے چھاں کِیتی سی۔ نانک دِییاں مجھّاں نیں رائے بُلار دِییاں پھسلاں اُجاڑِییاں نہِیں سن سگۄں اُہ ہۄر ہرِییاں بھرِییاں ہۄ گئیِیاں سن۔ رائے بُلار اِہ کْرِشما ویکھ کے اچمبھِّت رہِ گِیا سی۔ بال لِیلہا والی جگہا بالک نانک تے اُہدے ساتھی بچِّیاں والِییاں کھیڈاں کھیڈدے رہے سن تے پٹّی ساہِب والی جگہا اُتے پاںدھے نُۄں پٹّی پڑھائی سی۔ ننکاݨے دے کݨ کݨ نُۄں گُرُۄ نانک دے مُکدّس کدماں دی چھۄہ پْراپت سی تے شردھالُۄ اُتھۄں دی پوِتّر مِٹّی نُۄں پۄٹلِییاں وِچّ بنّہ رہے سن۔
مَیں کھیتِیباڑی یُۄنِیورسِٹی لُدھِیاݨے وِچّ ہاکی دے کھِڈاری پْرِتھِیپال سِںگھّ نُۄں مِل کے گِیا ساں جِس بارے آرٹِیکل لِکھِیا سی-گُرُۄ نانک دا گراںئیِں۔ اُہ ننکاݨے دا جمّپل سی۔ اُس نیں مَینُۄں کِہا سی کِہ اُہدے ولّۄں مَیں اُس گرائۄُںڈ نُۄں سِجدا کر کے آواں جِتھۄں اُس نُۄں کھیڈݨ دی جاگ لگّی سی۔ پْرِتھِیپال دے پِتا جی ننکاݨے دے گُرُۄ نانک سکُۄل وِچّ ادھِیاپک سن تے کھیڈاں دے اِنچارج سن۔
اِک شام سڑک کِنارے کالا چۄلا پہِنی اِکّ سائیِں سُۄفِییانا کلام گا رِہا سی۔ سِرۄں دھڑۄں نںگّا اِکّ جاںگلی اُہدے کلام اُتے نچّی جا رِہا سی۔ کدے کدے اُہ یۄگا کرن والِیاں واںگ ڈھِڈّ ہِلائُںدا۔ تدے اِکّ سردار وی جۄ وِرک ٹپّے دا لگّدا سی اُس جاںگلی نال نچّݨ لگّا۔ نالے نچّی جاوے نالے رُپئے واری جاوے۔ اُدۄں اِکّ بھارتی یاتری تِیہ رُپئے ہی آپݨے نال لِجا سکدا سی جِس دے پاکِستان وِچّ بتّی تیتی رُپئے بݨدے سن۔ اُہ وجد وِچّ میلہ رِہا سی تے بدھّے رُدھے رُپئیِیاں دے مُکّ جاݨ دی اُہنُۄں کۄئی چِںتّا نہِیں سی۔ مساں اُہنُۄں ’آپݨی بھۄئِں‘ اُتے نچّݨا نسِیب ہۄئِیا سی تے اُہدی یاترا سپھل ہۄ گئی سی۔
اسِیں سویر ویلے گُردُیارے جا کے متھّا ٹیکدے٬ لںگّر `چۄں پرشادا چھکدے تے گُرُۄ گھراں دی پرِکرما کردے ہۄئے باذار وِچّ گھُمّݨ لگّدے۔ سویر ویلے ٹائِلٹاں ولّ لائیِن لائی کھڑھے یاترُۄیاں دی بھِیڑ ہُںدّی سی۔ اِکّ دِن ائیں لگّا جِویں گِیانی کرتار سِںگھّ وی لۄٹا لئی کھڑھا ہۄوے۔ کی اُہ اُہی سی؟ مَیں اُس نُۄں اِکۄ وار ہُشِیارپُر ویکھِیا سی۔ اُس نُۄں سِکھّاں دا دِماگ کِہا جاںدا سی۔ اُس نیں پاکِستان بݨن ویلے سِکھّ ہِتاں دی راکھی لئی ہال پاہرِیا کِیتی سی۔ ننکاݨا ساہِب سِکھّاں کۄل رکھّݨا چاہِیا سی۔ اِس تۄں پہِلاں کِہ مَیں اُس نال گلّ بات کردا اُہدی اںدّر جاݨ دی واری آ گئی سی۔
یاترا بھاویں ستّ دِناں دی سی پر کائِدے کانُۄن مُتابِک اسِیں ننکاݨا ساہِب دی جُۄہ تۄں باہر نہِیں ساں جا سکدے۔ اِکّ دِن اسِیں ریل دی لائیِن پَے کے لاگلے پِںڈّ ویکھݨ چلّے ساں پر پہِرے `تے بَیٹھی پُلِس نیں سانُۄں واپس مۄڑ دِتّا سی۔ بہُت سارے یاترُۄیاں دِییاں آپۄ آپݨے پِںڈّ ویکھݨ دِییاں رِیجھاں من دِییاں من وِچّ رہِ گئیِیاں سن۔ مہِکمے جںگّلات والا بیلی اکسر کہِںدّا رہِںدّا سی٬ “کِسے پِںڈّ چلِّیئے٬ اۄتھۄں دیسی دارُۄ ذرُۄر مِل-جُۄ!” اُہدی ہر پںجّوِیں ستّوِیں گلّ پِیݨ `تے جا مُکّدی سی۔ جدۄں دارُۄ دی گلّ اُہ بھُلّ جاںدا سی تاں اسِیں چیتا کرا کے چِتّ پرچا لَیںدے ساں۔
ننکاݨے دِییاں اسِیں گلِییاں چھاݨ مارِییاں سن۔ وِچے سِںدھّ دے سہِجدھاری سِکھّ تُرے پھِردے سن تے وِچے افغانِستان دے پٹھاݨاں ورگے سِکھّ سن۔ اُنہاں دے پگّڑ وڈّے سن تے رںگّ گۄرے سن۔ وِچے پچھّمی مُلکاں دے سُۄٹِڈ بُۄٹِڈ سِکھّ سن۔ اِکّ دِن اسِیں ڈھابے تۄں چاہ پی رہے ساں کِہ ساڈے کۄل چںڈِّیگڑھ ہائی کۄرٹ دا اُہی اَیڈوۄکیٹ آ بَیٹھا جۄ پہِلاں وی مِلِیا سی۔ اُس نیں داڑھی دِییاں مُشکاں کس کے کالا کۄٹ پائِیا ہۄئِیا سی جِویں اۄتھے وی کۄرٹ جاݨا ہۄوے۔ اسِیں چاہ دے کپّ دی پیشکش کِیتی تاں اُس نیں نکّ بُلّہ مار کے کپّ پھڑِیا۔ پھِر چاہ دے نُکس کڈھّݨ لگّ پِیا تے کپّ نُۄں نِںدّی جاوے۔ پہِلاں وی اُہ نُکتاچِینی کردا ہی مِلِیا سی۔ ناں تاں اُہدا کاپھی لمّا سی پر اسِیں اُہدے سُبھاء مُتابِک اُس دا ناں ’کھُشکی‘ رکھّ لِیا۔
اِک شام کوی دربار ہۄئِیا۔ شائِر ہمدم٬ راہی تے بھٹّی ہۄراں نیں پںجّابی دِییاں بڑِییاں ودھِییا کوِتاواں پیش کِیتِییاں۔ چںڈِّیگڑھ والا وکِیل وی سٹیج `تے جا چڑھِیا تے پھارسی دے شیئر بۄلݨ لگّا۔ پھِر اُردُۄ دا کُترا کرن لگّ پِیا۔ پِچھّۄں ہمدم سانُۄں پُچھّݨ لگّا٬ “اِہ کالا کُکّڑ کِتھۄں لِیاںدا جے؟” اسِیں کِہا٬ “تُسِیں کالا کُکّڑ کہِ لئۄ پر اسِیں تاں اِہدا ناں کھُشکی رکھِّیا ہۄئِئَے۔”
اِک دِن بذار وِچّ جا رہے ساں کِہ اِکّ نَۄجُیان سانُۄں کہِݨ لگّا٬ “سردار جی٬ مَیں تُہاڈے نال پھۄٹۄ کھِچوائُݨی ایں۔” اسِیں پھۄٹۄ سٹُۄڈِیئۄ وِچّ چل گئے۔ پھۄٹۄ کھِچّی گئی تاں اُس نیں میری جَیکٹ پا کے پھۄٹۄ کھِچواݨی چاہی۔ اُہ شُکِیناں والی جَیکٹ مَیں دِلّی اجمل کھاں رۄڈ تۄں کھرِیدی سی۔ جد مَیں جَیکٹ پا کے کالج گِیا ساں تاں ڈا.گُربھگت سِںگھّ نیں وِئںگّ نال اُس نُۄں ’کُتّے جھگّی‘ دا ناں دے دِتّا سی۔ اُدۄں اُہ وی کھالسا کالج دِلّی `چ لَیکچرار سی۔ اُہ جد تُردا سی تاں لگّدا سی جِویں گڈِیرا رِڑِیا جاںدا ہۄوے پر جدۄں لَیکچر کردا سی تاں کۄئی پَیغمبّر پروچن کردا جاپدا سی۔ اݨداڑھِیئے مُۄںہ تے گۄل پگّ نال کاشی دا پاںڈا لگّدا سی۔ میری ڈبّکھڑبّی جھگّی نُۄں اُہنے سہی ناں دِتّا سی۔
پاکِستانی نَۄجُیان دی رِیجھ پُۄری کردِیاں مَیں آپݨی جھگّی لاہ کے اُس نُۄں پُیا دِتّی تے نال ہی کہِ دِتّا٬ “اِہ ساڈے ولّۄں تَینُۄں پِیار نِشانی ایں۔ اِہنُۄں پائِیا کرِیں تے سانُۄں یاد کر لِیا کرِیں۔” اُہ بہُت جذباتی ہۄ گِیا تے سانُۄں ملّۄملّی کپڑِیاں دی دُکان `تے لَے گِیا۔ اُہ ساڈے سبھ لئی کپڑے لَے کے دیݨا چاہُںدّا سی پر اسِیں اِکۄ کمِیذ سوِیکار کِیتی۔ اُہ کمِیذ مَیں کئی سال پائی تے مَینُۄں نہِیں پتا کِہ میری ادھّۄراݨی جَیکٹ اُہدے کِنّا چِر ہںڈھّی ہۄویگی؟
25 نومبّر نُۄں اسِیں واپسی لئی چالے پائے۔ دِن چھِپے لارِییاں تے ٹاںگے یاترِییاں نُۄں ریلوے سٹیشن `تے لِجاݨ لئی چلّݨ لگّے۔ جِہڑے ٹاںگے `چ اسِیں بَیٹھے پتا نہِیں کِتھۄں ’کھُشکی‘ وی اُہدے اُتے آ چڑھِیا۔ اِہ شُکرِییا ادا کرن دا سماں سی پر اُہ ٹاںگے دِییاں پھِسِّییاں گدِّییاں نُۄں نِںدّݨ لگّ پِیا۔ نالے آکھی جاوے٬ “گھۄڑی نُۄں پاں پئی لگّدی اے۔” کۄئی پُچھّے٬ “کالِیا کُکّڑا٬ تُۄں ایہدے `تے مُکلاوا لَیݨ چلِّئَں؟” اسِیں ہسّݨ لگّے کِہ ستّ دِن گُردُیارے دی دیگ کھا کے وی اُہدی کھُشکی دُۄر نہِیں سی ہۄئی!
ریلوے سٹیشن `تے پُلِس گشت کر رہی سی۔ وڈیری اُمر دا اِکّ ٹھاݨیدار ساڈے کۄل آئِیا تے ادب اداب تۄں بائد آپݨے پِچھلے پِںڈّ دا ہال چال پُچھّݨ لگّا۔ اُہ پِچھّۄں پْرسِدھّ پِںڈّ رۄڈے تۄں سی جِتھۄں دے اِکّ بذُرگ دی داڑھی پںجّ پھُٹّ تۄں لمّی سی۔ مَیں رۄڈِیاں دے ٹُۄرنامَیںٹ وِچّ اُس دے درشن کِیتے سن۔ اُتھۄں دا کوِیشر مۄہن سِںگھّ بڑا مشہُۄر سی۔ پھِر سںتّ جرنَیل سِںگھّ بھِںڈّراںوالِیاں دا جدّی پِںڈّ ہۄݨ کارن رۄڈے ہۄر وی پْرسِدھّ ہۄ گِیا۔ مَیں مُسلمان ٹھاݨیدار نُۄں دسِّیا کِہ رۄڈے کالج بݨ گِیا ہَے تے پَۄلِیٹَیکنِک کھُلّہ گِیا ہَے۔ اُہ بڑا کھُش ہۄئِیا تے آکھݨ لگّا٬ “پھیر تاں ساڈا پِںڈّ وی بہُت ترکّی کر گِیا ہَے۔ ساڈے ویلے تاں بربر اُڈدی سی۔” اُہ اجے وی رۄڈِیاں نُۄں ساڈا پِںڈّ کہِ رِہا سی۔
مَیں دسِّیا٬ “مَیں وی اۄتھے نیڑے ای ڈھُڈِّیکے دے کالج وِچّ پڑھائُناں۔” اُہ ہَیران ہۄئِیا کہِݨ لگّا٬ “ڈھُڈِّیکے تاں وَیلِّییاں دا پِںڈّ سی۔ اۄتھے کالج کِویں کھُلّہ گِیا؟” پھِر اُہ دَۄدھر دے ارجن وَیلّی دا ذِکر کرن لگّا تے پہِلوان گُربکھش سِںگھّ دا ہال چال پُچھّݨ لگّا۔ مَینُۄں لگّا کِتے بۄلِییاں وِچلی دھنّ کُر بارے ناں پُچھّ لوے پر اُہدا اُہنے ناں ناں لِیا۔ پُلِس دی نَۄکری کردا رِہا ہۄݨ کارن اُہ اِلاکے دے سارے وَیلِّییاں بدماشاں نُۄں جاݨدا سی۔ مہِکمے جںگّلات والے بھائۄُ نیں پاکِستان `چ ماݨی پْراہُݨچاری دا شُکرِییا ادا کِیتا۔ پر اُہ دِل دی گلّ کرنۄں پھِر وی ناں رہِ سکِیا تے مجھَیل لہِجے `چ کہِݨ لگّا٬ “ٹھاݨیدار ساہِب٬ دھاڈے ایتھے پھِیم کھری مِلدی جے٬ جِہڑی ساڈے ولّ نہِیں جے لبھّدی۔ پر دھاڈے دیش `چ دارُۄ دا کال پِیا ہۄئِیا جے۔ کدے ساڈے ولّ آئۄ تاں دارُۄ `چ نُہا کے تۄراںگے۔” ساڈے بیلی نیں دھارمِک یاترا کر کے وی دارُۄ نہِیں سی بھُلائی۔ مَیں ہی اُہنُۄں کِہا٬ “اِک رات ہۄر اَۄکھی سُکھالی کٹّ لَے۔ جا کے نہا لئیِں مہِکمے جںگّلات `چ۔
کسُۄر واںگ ہی سپَیشل ریل گڈِّییاں ننکاݨا سہِب تۄں چلِّییاں۔ رات دے سفر وِچّ باہر تاں کُجھّ دِسݨا نہِیں سی اِس لئی اسِیں کمبّل تاݨ کے سَۄں گئے۔ سانُۄں نہِیں پتا کِہ کدۄں شیکھُۄپُرا لںگھّے٬ کدۄں راوی دا پُل٬ کدۄں لاہَۄر تے کدۄں رائیوِںڈّ۔ راوِیئۄں پار بار دے چکّ تے اُرار ماجھے دے مشہُۄر پِںڈّ گُۄڑھِییاں نِیںداں وِچّ سُتّے پئے سن۔ وڈّے تڑکے اسِیں کسُۄر پُجّے۔ باہر نِکلے تاں ٹھںڈھّ وِچّ جھُݨجھُݨِییاں چھِڑ پئیِیاں۔ کسُۄر اجے وی سُتّا پِیا سی۔ بُلّہے شاہ دے کہِݨ انُسار بںدّے سُتّے پئے سن پر کُتّے جاگ رہے سن۔ اُہ لںگھّدِییاں لارِییاں نُۄں بھَۄںک رہے سن۔ کسُۄر وِچّ دی جاںدِیاں تے آئُںدِیاں اسِیں آپݨے مہان سُۄفی شائِر بُلّہے شاہ دے مجار اُتے سِجدا نہِیں ساں کر سکے جِس دا جھۄرا اجّ وی ہَے۔
پہُپھُٹالے نال اسِیں گںڈّا سِںگھّ والے بارڈر اُتے جا پہُںچّے۔ ستھِتی دا وِئںگّ ویکھۄ کِہ مُسلمان دیش نیں آپݨے بارڈر دا ناں گںڈّا سِںگھّ والا رکھِّیا ہۄئِئَے تے سِکھّ وسۄں والے بھارت ولّ اِس دا ناں ہُسَینی والا ہَے۔ اُس ویلے سرہدّ سُنّی پئی سی تے ستلُج دے کںڈھّے دی ٹھںڈھّی ہوا کمبّݨِییاں چھیڑی جاںدی سی۔ تاہِیئۄں کِسے نُۄں سُجھّ پئی کِہ بُۄجھِیاں نُۄں اگّ لا کے دھُۄݨِییاں سیکِییاں جاݨ۔ ککھّ کاݨ `کٹھّا کر کے اگّ بالی گئی تے دھُۄݨِییاں دھُکھائیِیاں گئیِیاں۔ سںگّتاں دھُۄݨِییاں دُیالے جُڑ گئیِیاں۔ مہِکمے جںگّلات والے نیں کۄلۄں ہی چھُرلہی چھڈّ دِتّی کِہ بارڈر اُتے تلاشی ہۄئۄُ۔ جِیہدے کۄلۄں پھِیم پھڑی گئی اُہ اںدّر ہۄئۄُ۔
اِس گلّ نیں بٹھِںڈّے ولّ دے اِکّ املی نُۄں وکھت پا دِتّا۔ اُہنے کھِیسے `چۄں ڈبّی کڈھّی۔ مَیں سۄچِیا اگّ `چ سُٹّیگا۔ پر اُہ پْرشاد واںگ بھۄرا بھۄرا سبھ نُۄں ورتائُݨ لگّا۔ مہِکمے جںگّلات نیں تاں مۄٹا ماوا لَے لِیا پر اسِیں اِنکار کری گئے۔ ملوئی املی نیں مَینُۄں ملّۄملّی ماوا پھڑائُںدِیاں کِہا٬ “کھا لَے ملّا٬ کھا لَے۔ اِہ کِہڑا ڈھِڈّ `چ بۄلدی اےَ؟”
اخِیر اُہ پھِیم دا پْرشاد مَینُۄں وی لَیݨا پِیا۔ ساڈے ساتھی دی چھڈّی چھُرلہی دے کُجھّ ناں کُجھّ چںگِّیاڑے تاں ساڈے اُتے وی ڈِگّݨے سن۔