نِکّا ہُںدّا مَیں ڈھڈّ کھڑکدی سُݨدا تاں اُہ `چُۄہڑچکّ-ڈھُڈِّیکے٬ چُۄہڑچکّ-ڈھُڈِّیکے‘ کردی لگّدی۔ چُۄہڑچکّ تے ڈھُڈِّیکے دا ناں اِٹّ کھڑِکّے واںگ کھڑکدا۔ اسِیں مال ڈںگّر چاردے مُںڈّے آپݨِییاں کھبِّییاں مُٹھّاں مِیچ کے٬ اُہناں اُتے سجّے ہتھّ دِییاں اُںگلاں مار کے سۄہݨ سِںگھّ سِیتل دے ڈھاڈی جتھے دِییاں رِیساں کردے۔ پر مُۄںہۄں سِیتل دے پْرسںگّ دی تھاں `چُۄہڑچکّ-ڈھُڈِّیکے‘ ہی کہِںدّے۔ سِیتل دا جتھا اِکّ وار ساڈے پِںڈّ آئِیا سی تے اسِیں اُس دی رِیس نال آپݨِییاں مُٹھّاں دِییاں ڈھڈّاں وجائُݨ لگّ پئے ساں۔

اُدۄں کی پتا سی کِہ مَیں آپݨی ودھیرے اُمر ڈھُڈِّیکے کٹّاںگا۔ جۄ کُجھّ مَیں ڈھُڈِّیکے دے وِدِیارتھِییاں نُۄں سکِیا٬ ڈھُڈِّیکے نیں اُس تۄں کِتے ودھّ مۄڑ کے مَینُۄں مالامال کِیتا۔ میرے کۄل ڈھُڈِّیکے دِییاں یاداں دا امُکّ کھذانا ہَے۔ ڈھُڈِّیکے دے وَیلِّییاں٬ املِییاں٬ چھڑِیاں٬ بُڑھِیاں تے بہُبھاںتے کامریڈاں دے کِسّے مُکّݨ والے نہِیں۔ اِتھے مَیں کُجھّ اِکّ یاداں ہی ساںجھِییاں کراںگا۔ کدے ڈھُڈِّیکے وَیلِّییاں-بدماشاں تے وِہلڑاں دا پِںڈّ وجّدا سی۔ ویلے کُویلے گۄلِییاں چلّ جاںدِییاں۔ اُدۄں ناں کۄئی سڑک لگّدی سی تے ناں چَۄتھی تۄں `گاںہ سکُۄل سی۔ ڈھُڈِّیکے رِشتا کرن والے کئی وار سۄچدے کِہ مُںڈّا وَیلِّییاں نال ناں بہِںدّا اُٹھدا ہۄوے؟ ہالاں کِہ اِہ پِںڈّ گدر پارٹی دا سب سَیںٹر سی اتے گدری بابِیاں تے دیشبھگتاں دا جنمداتا سی۔ پر پُٹھّے کمّاں `چ پئے بںدِّیاں نیں اِہدی مشہُۄری کُجھّ ہۄر ترہاں دی کر دِتّی سی۔

کںوّل دے ناول ’پُۄرنماشی‘ وِچلا نواں پِںڈّ اسل وِچّ ڈھُڈِّیکے ہی ہَے۔ اُہدے پاتر دِیالا٬ جگِیر تے رُۄپ ہۄرِیں ڈھُڈِّیکے دے ہی ہڈّ ماس دے بںدّے سن۔ رُۄپ کَۄلُۄ پتّی والے گُلذارے دا دُۄجا رُۄپ سی۔ ڈھُڈِّیکے دِییاں نِیاںئیِیاں٬ پتھکݨاں٬ وگدے کھُۄہ تے آلے دُیالے دے پِںڈّاں دا کںوّل نیں خُۄب نکشا کھِچِّیا ہَے۔ نِیائیِں `چ وگدا کھُۄہ ہُݨ سُکّا پِیا ہَے تے اُہدے نال ہی کںوّل دا گھر ہَے۔ مدّۄکے دا گُردوارا اتے کپُۄرے تے کِلی چاہلاں دے میلے وِکھائے ہن۔ تکھاݨودھّ تے بُٹّر وِچّ اُس دے پاتر تُرے پھِردے رہے ہن۔ اُس سُۄئے اُتۄں دی مَیں سَیںکڑے وار لںگھِّیا ہاں جِتھۄں کںوّل دا نائِک لںگھِّیا سی۔ کںوّل دی چڑھائی مالوے دے پیںڈُۄ کِسانی جِیون نُۄں چِترن نال ہۄئی سی۔ کئی نویں لیکھک اِس لئی وی ڈھُڈِّیکے گیڑا ماردے رہے کِہ ویکھِیئے اُہ کِہۄ جِہی دھرتی ہَے جِتھے کںوّل دے پاتر وِچردے رہے۔

جدۄں امردِیپ مَیمۄرِیئل کالج مُکںدّپُر دا پْرِںسِّیپل رکھّݨ لئی میری اِںٹروِئۄُ ہۄئی تاں پْربںدھّک کمیٹی دے چیئرمَین ڈا.جَۄہل نیں کُجھّ غَیر رسمی گلّاں وی پُچھِّییاں۔ پُچھِّیا کِہ پڑھائی لِکھائی تۄں بِناں کۄئی ہۄر یۄگتا ہۄوے تاں اُہ وی دسّۄ۔ مَیں کِہا٬ “جَۄہل ساہِب٬ سرٹِیپھِکیٹ تاں تُسِیں ویکھ ای لئے نیں۔ میرے کۄل اِکّ خاس ڈِگری وی ہَے۔” اُنہاں نیں پُچھِّیا٬ “اُہ کِہڑی؟” مَیں کِہا٬ “مَیں ڈھُڈِّیکے پاس ہاں!”

جَۄہل ساہِب سمجھ گئے کِہ جِہڑا بںدّا ڈھُڈِّیکے `چ لمّا سماں رہِ آئِئَے تے سُکھّ ساںد نال رہِ آئِئَے اُہ مُکںدّپُر وی رہِ سکیگا۔ اسل وِچّ اُہ کِسے اجِہے پْرِںسِّیپل دی ہی تلاش وِچّ سن جۄ پیںڈُۄ کالج چلا سکے۔ باکی گلّاں اُنہاں نیں کںوّل تۄں پُچھّ لئیِیاں سن۔ جے میرے کۄل پِںڈّ دے کالج دا تجربا ناں ہُںدّا تاں مَیں مُکںدّپُر کالج دے سٹاپھ نُۄں نال لَے کے وِدِیارتھِییاں دی گِݨتی تِنّ سَۄ تۄں گِیاراں سَۄ تک ناں پُچا سکدا۔ ڈھُڈِّیکے دی رہِݨی بہِݨی نیں مَینُۄں کِتے وی وسݨ رسݨ جۄگا بݨا دِتّا سی۔ اُتھۄں دے چںگّے ماڑے بںدِّیاں دی سںگّت کر کے مَیں چںگّے بںدِّیاں تۄں بِناں ماڑے بںدِّیاں نال وی نِبھݨ جۄگا ہۄ گِیا ساں۔

ڈھُڈِّیکے نُۄں پہِلاں ذِلا پھِرۄذپُر لگّدا سی٬ پھِر پھرِیدکۄٹ تے ہُݨ مۄگا لگّدا ہَے۔ اِہ مۄگا-جگرائۄں سڑک اُتے اجِیتوال تۄں چار کِلۄمِیٹر دکھّݨ ولّ ہَے۔ اِس دے آلے دُیالے چُۄہڑچکّ٬ ڈاںگِییاں٬ دَۄدھر٬ مدّۄکے٬ تکھاݨودھّ٬ نتھُّۄوالا٬ جھںڈّییاݨا٬ مٹواݨی٬ اجِیتوال تے کِلی چاہلاں پِںڈّ ہن۔ ڈھُڈِّیکے تے چُۄہڑچکّ وِچکار تاں ہُݨ اِکّ کِلۄمِیٹر دا پھاسلا ہی رہِ گِیا ہَے۔ اِنہاں پِںڈّاں وِچّ کئی دیشبھگت بابے ہۄئے جِنہاں نیں دیش دی آذادی لئی کَیداں کٹِّییاں تے پھاہے لگّے۔ اِنہاں پِںڈّاں نُۄں سذا دیݨ لئی اںگّریذ سرکار نیں تاجِیری چَۄکی بِٹھائی رکھّی جِس دا متلب سی کِہ چَۄکی دے املے پھَیلے دا کھرچا پِںڈّ واسِییاں نُۄں دیݨا پَیںدا سی۔ مُلک آذاد ہۄئِیا تاں چَۄکی دا جُرمانا بھارت سرکار نیں واپس مۄڑِیا جۄ لالا لاجپت رائے کالج `تے لگّا۔

دُۄر دے لۄکاں نُۄں بہُت گھٹّ پتا ہَے کِہ ڈھُڈِّیکے٬ لالا لاجپت رائے تۄں بِناں٬ گدری بابِیاں دا وی پِںڈّ ہَے۔ بابا اِیشر سِںگھّ٬ بابا رُۄڑ سِںگھّ٬ بابا پاکھر سِںگھّ٬ بابا پالا سِںگھّ وڈّا٬ بابا پالا سِںگھّ چھۄٹا٬ بابا ترلۄک سِںگھّ٬ بھائی مہِںدّر سِںگھّ تے بابا شام سِںگھّ اِتھے ہی پَیدا ہۄئے۔ ڈھُڈِّیکے تۄں لاگلے پِںڈّاں نُۄں جاںدِییاں سڑکاں دے ناں ہُݨ اِنہاں بابِیاں دے ناواں اُتے ہی ہن۔

 

لالا لاجپت رائے دا جنم بیشک 28 جنوری 1865 نُۄں ڈھُڈِّیکے دے اِکّ کچّے کۄٹھے وِچّ ہۄئِیا سی پر کھۄلا بݨے اُس کۄٹھے دا پتا 1955 وِچّ لگّا سی۔ اُسے سال کںوّل ہۄراں نیں پِںڈّ دے نَۄجُیاناں دی اِکّ کلچرل سُسائِٹی بݨائی تے سرپںچّ رام سِںگھّ نال مِل کے پِںڈّ وِکاس دے پْرۄگرام اُلِیکے۔ پھِر کںوّل وی سرپںچّ بݨِیا۔ ڈھُڈِّیکے `چ بیسِک ٹْرینِںگّ سکُۄل٬ ہائِر سَیکںڈّری سکُۄل٬ رُۄرل اِںڈسٹْرِیئل اَیسٹیٹ٬ ڈاک گھر٬ تار گھر٬ پھۄن سیوا٬ پاݨی دی ٹَیںکی تے مُڈھّلے سِہت کیںدر دِییاں سہُۄلتاں 1963 تک ہۄںد وِچّ آ گئیِیاں سن۔ رہِںدّی کسر کالج نیں کڈھّ دِتّی۔ جِہڑا پِںڈّ کدے وَیلِّییاں دا گڑھ وجّدا سی لیکھکاں تے پڑھے لِکھِیاں دا ماڈرن پِںڈّ کِہا جاݨ لگّا۔

مَیں اُدۄں ڈھُڈِّیکے لَیکچرار ساں جدۄں میرا وِیاہ ہۄئِیا۔ وِیاہ تۄں پہِلاں مَیں پِںڈّۄں سائیِکل `تے پڑھائُݨ آ جاںدا ساں۔ میری پتنی ہلوارے پڑھائُںدی سی جِس نُۄں پِںڈّۄں ہلوارے جاݨا مُشکل سی۔ اسِیں آپݨی رہائِش پہِلاں جگرائۄں تے پھِر مُلّامپُر رکھّ لئی۔ ہرجِیت ہلوارے پڑھا کے مُڑ آئُںدی تے مَیں ڈھُڈِّیکے پڑھا کے مُڑ جاںدا۔ تِنّ کُ سال اِس ترہاں ہی لںگھّے۔ 30 جُۄن 1971 نُۄں ساڈے گھر پُتّر نیں جنم لِیا۔ 1972 وِچّ ہرجِیت نیں ہلوارے دے سَیںٹرل سکُۄل دی نَۄکری چھڈّ دِتّی تے پںجّاب سرکار دی نَۄکری لَے لئی۔ بدلی وی ڈھُڈِّیکے دی کرا لئی تے اسِیں ڈھُڈِّیکے ہی رہِݨ لگّے۔

پہِلاں اسِیں سرپںچّ رام سِںگھّ دے بھرا دے گھر `چ رہے۔ اُنہاں دا وِہڑا ساںجھا سی تے اُپر چُبارے نُۄں چڑھدِییاں پَۄڑِییاں بِناں جںگّلے دے سن۔ پڑھائُݨ جاݨ لگِّیاں سانُۄں ڈر لگِّیا کرے کِہ ساڈا سال کُ دا پُتّر پَۄڑِییاں تۄں ناں رُڑھ جاوے۔ اِکّ دِن اِہ ڈر مَیں سرپںچّ دی پتنی کۄل پرگٹ کر بَیٹھا جِس نُۄں اسِیں ماتا جی کہِںدّے ساں۔ ماتا کہِݨ لگّی٬ “وے بھائی سروݨ سِیاں٬ اَیویں ناں پھِکر کری جاہ۔ میرے تاں اٹھّے پُتّ اینہاں پَۄڑِییاں `تے ای چڑھدے رہے آ۔ وِچے آہ شِںدّر٬ وِچے بگُّۄ تے وِچے دھِیدۄ۔ وِیہ آرِیں ڈِگّے ہۄݨگے پر کِسے دا وال وِںگّا نی ہۄئِیا۔” مَیں من `چ سۄچِیا٬ “ماتا کہِںدّی تاں سچّ اےَ۔ پر کِتھے اٹھّ تے کِتھے اِک؟ اُہدے تاں اِکّ دے رُڑھن پِچھّۄں وی ستّاں نیں رہِ جاݨا سی پر ساڈا تاں اِکۄ رُڑھن نال ہی کمّ تمام ہۄ جاݨا سی!”

پھِر اسِیں اِکّ کَینیڈِیئن پرِوار دے گھر رہِݨ لگّے۔ گھر دے مالک دا ناں سردارا سِںگھّ گِلّ سی پر پتنی پِچھّے پِںڈّ رہِںدّی رہی ہۄݨ کارن گھر دا ناں ’سۄدھاں کا گھر‘ وجّدا سی۔ اِکّ وار میرا ماسڑ مَینُۄں مِلݨ آئِیا۔ اُس نُۄں دسِّیا ہۄئِیا سی کِہ ڈھُڈِّیکے آ کے سۄدھاں کا گھر پُچھّ لوے۔ اُس نیں سۄدھاں دا ناں اِذّت ماݨ نال لَیںدِیاں ستھّ `چ بَیٹھے بںدِّیاں تۄں پُچھِّیا٬ “سۄدھاں باہمݨی کا گھر کِدھر اےَ؟” بںدِّیاں `چ ہاسا چھِڑ پِیا بئی اِہنے سۄدھاں جٹّی آپݨے کۄلۄں ای سۄدھاں باہمݨی بݨا دھری اےَ! اِہ گلّ اُویں ہی سی جِویں ساڈے پِںڈّ جُیالے دا ناں جُلّی پَے گِیا سی تے نمبّرداری مِلݨ پِچھّۄں وی جُلّی نمبّردار ہی پکِّیا رِہا۔ باہرۄں آئے کِسے بںدّے نیں ادب نال اُس نُۄں ’جُلّ سِیاں‘ کہِ کے ساسری کال بُلائی تاں اُہ کہِݨ لگّا٬ “ساسری کال تاں ساسری کال۔ پر اِہ دسّ جُلّی دا جُلّ تَیں آودے کۄلۄں جۄڑِیا جاں پِںڈّ دے کِسے بںدّے نیں دسِّئَے؟”

جدۄں اسِیں پہِلی وار ڈھُڈِّیکے گئے ساں تاں کںوّل نِیائیِں والے کھیت `چ بݨائی بَیٹھک وِچّ مِلِیا سی۔ اُہدے اگّے اِکّ سِیمَیںٹ دا بݨِیا بَیںچ ہُںدّا سی جِس دی ہُݨ کۄئی نِشانی نہِیں۔ آلے دُیالے کھیت سن تے رُکھّ سن۔ اُتھے مۄر پَیلاں پائُںدے تے مۄرنِییاں تُرِییاں پھِردِییاں۔ رُکھّاں اُتے پںچھّی چہِکدے۔ اُس ماہَۄل `چ کںوّل تاں لِکھدا ہی سی٬ بلراج ساہنی وی بمبّئی تۄں ڈھُڈِّیکے آ کے آپݨے سفرنامے سِدھّے ٹائیِپ کردا۔ اِکّ وار میرے مُۄںہۄں لفذ ’بٹھّل‘ نِکلِیا تاں بلراج ساہنی نیں اُہ لفذ تِنّ چار وار بۄل کے آپݨے ٹیپ رِکارڈ وِچّ بھر لِیا۔ کںوّل جدۄں کِتے بَیٹھک `چ بَیٹھا اکّ جاںدا سی تاں باہر وٹّاں اتے اِتھۄں تک کِہ سِوِیاں دے شاںت ماہَۄل `چ لِکھݨ جا بَیٹھدا سی۔ بلراج ساہنی گلِییاں `چ گیڑے دِںدّا سی تے ستھّاں `چ املِییاں دِییاں گلّاں شَۄک نال سُݨدا ہُںگھّارے بھردا سی۔

کںوّل کۄل اِکّ کُرسی تے میذ سٹھّ ستّر سال پُراݨے ہن۔ اُہ پِںڈّ دے اِکّ کارِیگر نیں بݨا کے دِتّے سن۔ کںوّل نُۄں وہِم ورگا وِشواس ہَے کِہ اُہ اُسے میذ-کُرسی `تے ہی چجّ نال لِکھ سکدَے۔ اِکّ وار مَیں اُس کُرسی `تے بَیٹھا تاں پُراݨی ڈھِچکُۄں ڈھِچکُۄں کردی کُرسی دا میرے بھار نال جڑاکا پَے چلِّیا سی۔ اِہ تاں پتلا پتںگّ کںوّل ہی ہَے جِہڑا پھالاں پھُۄلاں لا کے آپݨا ڈںگّ ساری جاںدَے۔ آتم ہمراہی ورگے لیکھک ہیٹھاں اِس کُرسی نیں دۄ سال نہِیں سی کڈھّݨے تے گُربھجن گِلّ تاں بہِݨ سار ہی لَے بہِںدّا! اُہ کُرسی تے میذ ہالے وی براںڈے وِچّ جاں ٹاہلی ہیٹھاں پئے ہُںدّے ہن۔ کںوّل اُنہاں اُتے ہذاراں گھںٹّے بَیٹھِیا ہَے تے ہذاراں سفے لِکھے ہن۔ پںجّاہ تۄں ودھّ کِتاباں لِکھ دِتِّییاں ہن۔ اُۄدھم سِںگھّ٬ پْرِتھِیپال تے سُرجِیت ہۄراں دِییاں سَیںکڑے گۄل کرن والِییاں ہاکِییاں تاں پںجّابی سمبھّال نہِیں سکے٬ کی پتا کںوّل دی کُرسی کۄئی پںجّابی سمبھّال ہی لوے۔ اُںج پںجّابِییاں `چ اجِہِییاں یادگاری وستاں سمبھّالݨ دی اجے رِیت نہِیں تُری۔

پُۄرنماشی دِییاں راتاں نُۄں کُجھّ لَیکچرر سَیر سپاٹا کرن نِکل تُردے سی۔ کدے کدے کںوّل وی نال ہُںدّا سی۔ اِکّ وار اسِیں ٹاںگا کِرائے `تے کِیتا تے ڈھلدی رات تک سڑکاں `تے گھُمّدے رہے۔ پُنِّیا دے چنّ دی چانݨی پَیلِییاں٬ وٹّاں بنِّیاں٬ واہے سُہاگے کھیتاں تے چھپّڑاں ٹۄبھِیاں `تے ڈُلّہدی رہی۔ کںوّل آپݨِییاں جِیون-یاداں سُݨائُںدا گِیا۔ کںوّل دِییاں لِکھتاں وِچّ ہی رُماںس نہِیں اُہدِییاں گلّاں وِچّ وی رُماںس ہَے۔

کںوّل نیں شراب پِیݨی چھڈّ دِتّی سی۔ کئی سالاں بائد اُہ بِیئر دی گھُٹّ بھرن لگّا تاں اسِیں اسُّۄ کتّے دی پُۄرنماشی منائُݨ لگّے۔ اِکّ وار اسِیں کھاݨ پِیݨ دا سمان لَے کے چُۄہڑچکّ ولّ نُۄں نِکلے۔ سُۄئے دے پُل `تے بہِ کے نُکل پاݨی کرن لگّے تاں کںوّل نیں کِہا٬ “ایتھے نی ٹھِیک۔ ایتھے لۄکاں دا آئُݨ جاݨ اَیں۔ نالے وارس شاہ نیں وی کِہَے-وارس شاہ لُکائیِئے جگّ کۄلۄں بھاویں آپݨا ہی گُڑ کھائیِئے سی۔”

اسِیں سُۄئے پَے کے کَۄںکِیاں ولّ نُۄں چلّ پئے۔ کںوّل کہے٬ “اۄتھے مہِفل لاواںگے جِتھے سُۄئے دے پاݨی `چ چںدّ دا مُۄںہ دِسے۔” اسِیں کاپھی دُۄر تک تُردے گئے پر چںدّ دا مُۄںہ پاݨی وِچّ ناں دِسِیا۔ سُۄئے دی اۄدھرلی بنّی `تے تاں بھاویں اسِیں جگرائۄں تک تُرے جاںدے چںدّ نیں پاݨی `چ وِکھائی نہِیں سی دیݨا۔ ہار کے ڈاںگِییاں نُۄں جاںدی کسّی مُڑے تاں چَۄڑے پاٹ وِچّ چںدّ دا مُۄںہ پاݨی وِچّ وِکھائی دیݨ لگّا۔ اِہ مہِفل لائُݨ لئی کںوّل دی منپسںدّ تھاں سی۔ پھِر مۄمبتِّییاں جگِییاں تے واری سِر آپۄ آپݨِییاں رچناواں سُݨائُݨ دا گیڑ تُرِیا۔ بہِس ہۄݨ لگّی جۄ دۄ پْرۄپھَیسراں `چ اینی بھکھ گئی کِہ اُہ اُلجھݨ والے ہۄ گئے۔ جدۄں نَۄبت گل پَیݨ دی آئی تاں کںوّل کسّی دی پُلی اُتے جا چڑھِیا تے دُہائی پائُݨ لگّا٬ “کر جائۄ چُپّ٬ نہِیں مَے لگّاں پاݨی `چ چھال مارن!” شُکر ہَے کںوّل اجے ذِںدّا ہَے تے ڈھُڈِّیکے دِییاں یاداں وی ذِںدّا ہن۔ اُنہاں یاداں دی ڈھڈّ اجے وی کھڑکدی ہَے۔

ہُݨ وی کدے کدے ڈھُڈِّیکے وِچّ دی تے کالج دے اگِّئۄں لںگھّݨ دا سببّ بݨ جاںدَے۔ پِچھلے سِیال مَیں پںجّاب گِیا تاں سویرے سویرے ڈھُڈِّیکے کالج اگِّئۄں لںگھّݨ دا مَۄکا مِلِیا۔ ساڈی کار دے سٹِیرِیئۄ `تے گِیت گُۄںج رِہا سی-دھُںدّ پَیںدی لۄہڑے دی٬ میرا اںگّ اںگّ جاںدا ٹھردا٬ سِیٹی مار ارجنا وے٬ بھُلّگی مۄڑ گُلابۄ گھر دا …۔ باہر دھُںدّ سی تے پۄہ ماگھ دی ٹھںڈھّ وِچّ اںگّ سچّمُچّ ٹھری جاںدے سن۔ گِلّ ہردِیپ دی آواذ وِچّ لۄہڑے دا درد سی۔ ہاݨی نُۄں مِلݨ دی وِیاکُلتا سی۔ میرے لئی سمیں ستھان دا میل وی کمال دا سی۔ اسِیں مدّۄکے تۄں ڈھُڈِّیکے وِچّ دی مُکںدّپُر جاݨا سی۔ مَیں کار کالج دے مُکھّ دُیار اگّے رُکوا لئی۔ کَیسٹ وجّی جا رہی سی-سِیٹی مار ارجنا وے …۔

مَینُۄں ارجن وی یاد آ گِیا تے ہردِیپ وی۔ اُہ دۄویں ڈھُڈِّیکے کالج دے وِدِیارتھی سن۔ کَۄںکِیاں دا ارجن کبڈّی دا تکڑا کھِڈاری سی جِیہدِییاں دھُمّاں دُۄر ولائِتاں تک پئیِیاں رہِییاں۔ کۄکری دا گِلّ ہردِیپ وی پںجّ سال ڈھُڈِّیکے کالج وِچّ پڑھِیا تے ڈھُڈِّیکے ہی وِیاہِیا گِیا سی۔ اُہ پڑھائی وِچّ ہُشِیار وِدِیارتھی سی تے مُۄںہ نال مۄگا رۄڈویذ دی لاری سٹارٹ کرن دی نکل لائِیا کردی سی۔ اُہ مُۄںہ دی آواذ نال ہی ریس ودھائُںدا گھٹائُںدا تے کںڈّکٹر دی سِیٹی ماردا۔ سارے ہسّ ہسّ لۄٹ پۄٹ ہُںدّے۔ وِیاہ کروا کے اُس نیں کَینیڈا جاݨا سی اِس لئی مَیں اُس نُۄں ہجامت سِکھّݨ دی سلاہ دِتّی سی۔ مَینُۄں پتا سی کِہ کَینیڈا وِچّ سَیلُۄن والے ہۄرناں نالۄں ودھّ ڈالر کمائُںدے ہن۔

کَینیڈا جا کے اُس نیں سچّمُچّ ہی سَیلُۄن کھۄلہ لِیا تے پرِوار دے سارے جِییاں نُۄں آہرے لا دِتّا۔ جٹّاں نیں پِیݨی دارُۄ والے گِیت نال اُس نیں بتھیرے جٹّاں دے سِر مُنّے تے کرِیں کِتے میل ربّا دِلّی تے لاہَۄر دا گِیت نال٬ دِلّی دکھّݨ تک مشہُۄر ہۄ گِیا۔ اُہدی گدّر تے گڑھکوِیں آواذ وِچّ مالوا کُۄکدا لگّدا ہَے۔

کالج دے گیٹ اگّے رُکے نُۄں مَینُۄں انیکاں یاداں آئیِیاں تے میرا سِر سِجدے وِچّ جھُک گِیا۔ اِہ اُہ جگہا سی جِتھے میرِییاں ہذاراں پَیڑاں ہۄئیِیاں سن۔ جِتھے مَیں بڑے چںگّے دِن ماݨے سن۔ جِتھۄں دے کݨ کݨ نال میری ساںجھ پَے گئی سی۔ جِیء کِیتا اُتھۄں دی مِٹّی نُۄں چُمّاں۔ مَینُۄں یاد آئِیا میرا وِدِیارتھی جگجِیت چُۄہڑچکّ جِس نیں کہاݨِییاں لِکھِییاں٬ پھِلماں `چ پاپڑ ویلے تے جدۄں کُجھّ سَۄکھا ہۄئِیا تاں کَینیڈا تۄں چُۄہڑچکّ مُڑدِیاں راہ وِچّ ہی پْراݨ تِیاگ گِیا۔ جگجِیت دے نال شمشیر سںدھُّۄ وی ڈھُڈِّیکے آئُںدا۔ اِکّ وار اسِیں تِنّاں نیں آپݨِییاں پںجّ پںجّ کہاݨِییاں چُݨ کے ساںجھی کِتاب چھپائُݨ دی سکِیم بݨائی سی پر اُہ سِرے نہِیں چڑھی۔ مَیں ڈھُڈِّیکے دِییاں یاداں وِچّ کھۄ گِیا ساں تے بھُلّ گِیا ساں کِہ اگّے مُکںدّپُر وی جاݨا ہَے۔