جِویں سںسّارپُر نُۄں ہاکی کھِڈارِییاں دا پِںڈّ کِہا جاںدَے اُویں ڈھُڈِّیکے نُۄں لِکھارِییاں دا پِںڈّ کِہا جا سکدَے۔ اِس پِںڈّ نال سمبّںدھِّت درجن کُ لیکھک ہن جِنہاں دِییاں ڈیڈھ سَۄ تۄں ودھّ کِتاباں چھپ چُکِّییاں ہن۔ لمّا سماں ڈھُڈِّیکے رہِݨ کارن مَینُۄں وی ڈھُڈِّیکے دا ہی سمجھِیا جاںدا ہَے۔ میرِییاں لِکھتاں اُتے ڈھُڈِّیکے دے پَۄݨ پاݨی دا کھاسا پْربھاو ہَے۔ اَین اُویں جِویں رامپُری شائِراں `تے نہِر سرہںدّ دے پاݨی دا اسر ہَے۔ اِہ گلّ اُہ خُد کہِںدّے ہن۔ کہِںدّے ہن کِہ جِہڑا رامپُر دا پاݨی پی لوے اُہ شائِر بݨ ای جاںدَے۔ اِئۄں ای کہِ سکدے آں کِہ جِہڑا ڈھُڈِّیکے دی ہوا `چ ساہ لَے لوے اُہ ماڑا مۄٹا لیکھک بݨ ای جاںدَے۔

1865 وِچّ ڈھُڈِّیکے دے کچّے کۄٹھے `چ لالا لاجپت رائے دا جنم ہۄئِیا سی۔ اُس نیں راجنِیتک سرگرمِییاں دے نال کئی کِتاباں وی لِکھِییاں۔ اُس نُۄں ڈھُڈِّیکے دا پہِلا لیکھک کہِ سکدے ہاں۔ اُہ بُلارا وی بہُت تکڑا سی۔ 1919 `چ جسوںتّ سِںگھّ گِلّ دا جنم ہۄئِیا جِیہنے آپݨے ناں نال ’کںوّل‘ دا تخلّس جۄڑِیا۔ ایسے سال امّْرِتا جمّی جِیہدے ناں نال پْرِیتم جُڑِیا۔ اِںدرا وی اِسے سال جمّی سی جۄ مگرۄں اِںدرا گاںدھی بݨی۔ اُہ تاں ربّ نُۄں پِیارِییاں ہۄ گئیِیاں ہن پر کںوّل اجے کائِم ہَے۔ اُس نیں 1940 دے آس پاس لِکھݨا شُرُۄ کِیتا سی تے ہُݨ تک لِکھی جاںدا ہَے۔ اُس دِییاں کِتاباں دی گِݨتی سٹھّاں تۄں ٹپّ گئی ہَے۔ کِہا جاںدَے کِہ اُہ پںجّابی وِچّ سبھ تۄں ودھّ رائِلٹی کمائُݨ والا لیکھک ہَے۔

2007 دی گلّ ہَے۔ لاہَۄر بُکّ شاپ والے جِیون سِںگھّ دا لڑکا تیجِںدّربِیر سِںگھّ مَینُۄں کہِݨ لگّا٬ “پاپا جی نیں کںوّل ساہِب دے کُجھّ ناول چھاپے سن۔ پھِر پتا نہِیں کی گلّ ہۄئی کِہ اُنہاں نیں کۄئی ہۄر کِتاب چھپݨی نہِیں دِتّی۔ ربّ جاݨے کی رۄس سی؟ پاپا جی تاں گُذر گئے ہن۔ اسِیں چاہُنے آں کِہ کںوّل ساہِب نُۄں پھِر چھاپِیئے۔ اِس کمّ `چ تُسِیں ساڈی مدد کرۄ۔ رائِلٹی بارے جِویں اُہ کہِݨگے کر لواںگے۔”

تیجِںدّربِیر نُۄں کِتۄں پتا لگّ چُکّا سی کِہ کںوّل نیں نوِیں پُستک ’پُنِّیا دا چانݨ’ لِکھی ہَے۔ اُہ اگائۄُں رائِلٹی دیݨ نُۄں تِیار سی۔ اسِیں ناولکار شِوچرن جگّی دی ماتا دے بھۄگ اُتے کُسّے نُۄں جاݨا سی۔ مَیں کِہا٬ “چل مُڑدے ہۄئے کںوّل ساہِب نُۄں وی مِلدے آواںگے۔” اُس نیں پَیسے جیب `چ پائے تے کار کُسّے نُۄں تۄر لئی۔ مُڑ کے ڈھُڈِّیکے آئے تاں کںوّل گھر ہی سی۔ رسمی گلّاں باتاں تۄں بائد بِیر نیں پہِلی اَیڈِیشن دا سٹھّ ہذار دیݨ دی گلّ کِیتی۔ کںوّل نیں کِہا٬ “مَیں کِسے ہۄر نُۄں ہاں کری بَیٹھاں۔ پہِلاں اُس نُۄں پُچھّݨا پئیگا۔” بِیر نیں اُدۄں ہی آپݨا سَیلّ پھۄن مِلا دِتّا پر اگّۄں اُس نال گلّ ناں ہۄ سکی۔ بِیر پیشگی وِیہ ہذار نال متھّا ٹیکݨا چاہُںدّا سی۔ کںوّل نیں سماں مںگِّیا تے کِہا٬ “مَیں کھُد لُدھِیاݨے دُکان `تے آواںگا۔” بِیر مگر پِیا رِہا تے ’پُنِّیا دا چانݨ’ پْرکاشت کر کے پِچھّۄں لِہا۔ مَیں من `چ کِہا٬ “کَۄݨ کہِںدَّے پںجّابی ساہِتکاراں نُۄں کۄلۄں پَیسے دے کے کِتاباں چھپائُݨِییاں پَیںدِیئَں؟ پر شرت اےَ کِہ کلم `چ جان ہۄوے۔”

پھِر مَیں سۄچݨ لگّا کِہ کںوّل دے ناولاں نُۄں تاں بہُت رائِلٹی مِلی ہۄویگی۔ خاس کر کے ’پُۄرنماشی‘ ’رات باکی ہَے‘ تے ’لہُۄ دی لۄء‘ ورگے ناولاں نُۄں٬ جِنہاں دِییاں کئی کئی اَیڈِیشناں چھپِییاں ہن۔ سانُۄں ڈھُڈِّیکے کالج دے پْرۄپھَیسراں نُۄں اُدۄں اِنکم ٹَیکس نہِیں سی لگّدا جدۄں کںوّل نُۄں رائِلٹی دا لگّدا سی۔ کںوّل نیں کھیتی کرنی بہُت پہِلاں چھڈّ دِتّی سی۔ اُس نیں کلم دے سِرۄں آپݨِییاں چارے لڑکِییاں نُۄں چںڈِّیگڑھ دے ہۄسٹلاں وِچّ بھیج کے اَیمّ.اَیسّ سی.تک دی پڑھائی کرائی٬ وِیاہِییاں ورِییاں تے پرِوارک ذِمّیوارِییاں نِبھائیِیاں۔ اِہ وکھّری گلّ ہَے کِہ سںتّ سِںگھّ سیکھۄں دے لڑکے واںگ کںوّل دا لڑکا سربجِیت سِںگھّ وی دسوِیں تۄں اگاںہ نہِیں لںگھّ سکِیا۔ لںگھّ جاںدا تاں بھاویں پی اَیچّ.ڈی تک پڑھی جاںدا۔

سِیاݨے کہِںدّے ہن کِہ سںگّت دا بںدّے `تے بڑا پْربھاو پَیںدَے۔ ڈھُڈِّیکے رہِںدِّیاں میرے اُتے کئی لیکھکاں دی سںگّت دا پْربھاو پِیا۔ ڈھُڈِّیکے دی ساہِت سبھا کاپھی سرگرم سی۔ اُس دِییاں مہِینیوار بَیٹھکاں وِچّ ستھانک لیکھکاں دے نال اُگھّے لیکھک وی آئُںدے سن۔ کںوّل ہر سال کِتاب چھپوائُںدا سی اتے کِتاب دے مُکھ بںدّ تھلّے لِکھدا سی تُہاڈا بائی-جسوںتّ سِںگھّ کںوّل٬ پِںڈّ تے ڈاک گھر ڈھُڈِّیکے٬ تہِسِیل مۄگا٬ ذِلا پھِرۄذپُر۔ اُس دے سِرناویں `تے اُس نُۄں چِٹھِّییاں وی بہُت آئُںدِییاں۔ اُہ وی پۄسٹ کارڈ اُتے کُجھّ ستراں وِچّ اُتّر دِںدّا۔ اِئۄں اُس دا پاٹھکاں نال سمپّرک ودھدا رہِںدّا۔ پاٹھک تے لیکھک کںوّل نُۄں مِلݨ ڈھُڈِّیکے آئُںدے رہِںدّے۔ اُنہاں `چۄں کئیِیاں نال میرا وی میل ہۄ جاںدا۔ ڈھُڈِّیکے اِکّ ترہاں لیکھکاں دا سکُۄل بݨِیا رِہا تے لیکھک ودھدے گئے۔

کںوّل تۄں بِناں ڈا.جسوںتّ گِلّ٬ کوی درشن گِلّ٬ ڈا.اجِیت سِںگھّ دِلّی٬ ہری سِںگھّ ڈھُڈِّیکے٬ نرِںدّرپال شرما٬ جۄگِںدّر نہِرُۄ٬ پْرۄ.کںوّلجِیت سِںگھّ٬ ماسٹر گُرچرن سِںگھّ٬ اچھّر سِںگھّ تے سںدّیشی سبھ ڈھُڈِّیکے دے ہن۔ ’ڈھُڈِّیکے دے گدری بابے‘ لِکھݨ والا پْرِں.دھرم سِںگھّ سہۄتا تے مارکسوادی لیکھک پْرۄ.گُرمِیت سِںگھّ ٹِواݨا وی ڈھُڈِّیکے دے آکھے جاںدے ہن۔ کُجھّ نویں اُٹھدے لیکھک وی ہن۔ کہاݨِیکار سُجان سِںگھّ ساہِت سبھا ڈھُڈِّیکے وِچّ آئُںدا رِہا تے پھِر لاجپت رائے کالج دا پْرِںسِّیپل لگّا رِہا۔ اُہدے ویلے ڈھُڈِّیکے `چ لیکھکاں دا آئُݨ جاݨ ہۄر وی ودھ گِیا سی۔ سںتّۄکھ سِںگھّ دھِیر تۄں لَے کے جگجِیت سِںگھّ انںدّ تک سبھ آئُںدے جاںدے سن۔ گُرشرن سِںگھّ نیں کئی ڈرامے ڈھُڈِّیکے `چ سٹیج کِیتے۔ اُتھے کوی دربار لگّدے تے گۄشٹِییاں ہُںدِّییاں۔ کہِںدّے کہائُںدے لیکھک تے پْرکاشک کںوّل نُۄں مِلݨ آئُںدے۔

جدۄں آتم ہمراہی نتھُّۄوالے رہِںدّا سی تاں ڈھُڈِّیکے اُس دا پکّا اڈّا ہُںدّا سی۔ گۄل مۄل جُسّے نال اُہ تُردا نہِیں رُڑھدا لگّدا سی۔ مۄگے دا دیس راج مۄگے دی لِکھاری سبھا دے مَیمبر آپݨے نال لِیائُںدا۔ جگرائۄں تۄں کیسر سِںگھّ نِیر آپݨے ساتھِییاں نُۄں لَے آئُںدا۔ دَۄدھر دا بھاگ سِںگھّ اُپاشک تاں سی ہی گُیاںڈھی۔ کرمجِیت کُسّا ڈھُڈِّیکے دے گیڑے کڈھّدا رہِںدّا۔ جگتار پپِیہا٬ شِو کُمار٬ ترسیم پُریوال٬ شیر جںگّ جاںگلی٬ نِرںجّݨ تسنِیم٬ جگتار سِںگھّ برنالا تے ہر ویلے ای اِکّ اکھّ مِیچی رکھّݨ والا پھۄٹۄگراپھر ہربھجن بٹالوی شَۄک نال کںوّل نُۄں مِلݨ آئُںدے۔ بلراج ساہنی دا ذِکر مَیں کر ای چُکّاں۔ کںوّل نیں اِکّ وار ڈھُڈِّیکے `چ لیکھکاں دی کانپھرںسّ کِیتی سی جِس وِچّ گِیانی ہِیرا سِںگھّ درد تے سںتّ سِںگھّ سیکھۄں تۄں لَے کے پںجّابی دے اُگھّے لیکھک ڈھُڈِّیکے دی اِکّ دھرمشالا `چ `کٹھّے ہۄئے سن۔ اُنہاں نیں پںجّابی سُۄبے دا متا پاس کِیتا سی۔ کںوّل کرکے ڈھُڈِّیکے ساہِتک سرگرمِییاں دا گڑھ رِہا جِس نال نویں لیکھکاں نُۄں کاپھی کُجھّ سِکھّݨ دا مَۄکا مِلِیا۔

ہُݨ جدۄں مَیں ڈھُڈِّیکے تۄں دُۄر ٹۄراںٹۄ `چ بَیٹھا ہاں تاں مَینُۄں ناول ’لہُۄ دی لۄء‘ یاد آ رِہَے۔ کںوّل نیں ناول ’لہُۄ دی لۄء‘ لِکھِیا تاں دیش وِچّ اَیمرجَیںسی لگّ گئی سی تے کۄئی پْرکاشک اُس نُۄں چھاپݨ دا جیرا نہِیں سی کر رِہا۔ کںوّل نیں اِکّ چھاپیکھانے `چ چۄری چھِپے کُجھّ سفے کمپّۄذ کرائُݨے تے پرُۄپھ سامبھ لَیݨے۔ پھِر سارے ناول دے پرُۄپھ دۄ تِنّ پھائیِلاں `چ لُکۄ کے ملائِیا نُۄں چالے پا دِتّے۔ ملائِیا وِچّ اِکّ چِینے دے چھاپیکھانے تۄں پرُۄپھاں دِییاں پلیٹاں نال ’لہُۄ دی لۄء‘ چھاپی گئی۔ گِݨتی دِییاں کُجھّ کِتاباں بھارت وِچّ سمگّل ہۄئیِیاں پر بہُتِییاں وِدیشاں وِچّ بھیجِییاں گئیِیاں۔ کںوّل نیں گھر دِیاں نُۄں کہِ رکھِّیا سی کِہ اُس نُۄں کِسے ویلے وی جیلہ جاݨا پَے سکدَے۔ پر اُس دے جیلہ جاݨ تۄں پہِلاں ہی اَیمرجَیںسی چُکّی گئی۔

اَیمرجَیںسی ہٹی تاں آرسی پبلِشرذ نیں ’لہُۄ دی لۄء‘ پْرکاشِت کِیتی جِس دی رِکارڈ تۄڑ وِکری ہۄئی۔ ملائِیا والی چھاپ دا مُلّ تِیہ رُپئے سی جد کِہ آرسی نیں کِیمت پںدّراں رُپئے رکھّی سی۔ مَینُۄں اُہ دْرِش یاد ہَے جدۄں پںجّاب کھیتِیباڑی یُۄنِیورسِٹی دے کِسان میلے وِچّ ’لہُۄ دی لۄء‘ لَیݨ والِیاں دا دھکّا پَے رِہا سی۔ کئیِیاں نیں تِیہ تِیہ رُپئے ہتھّاں `چ پھڑے ہۄئے سن۔ جدۄں سٹال والے تِیہاں دی تھاں پںدّراں رُپِیاں `چ کِتاب دِںدّے تاں اُہ پُچھّدے٬ “اِہ اسلی ’لہُۄ دی لۄء‘ اےَ؟” اُنہاں بھاݨے اسلی دا مُلّ تاں تِیہ رُپئے سی۔ اِہ پںدّراں والی کِتے نکلی ناں ہۄوے!

لہُۄ دی لۄء نُۄں بھاشا وِبھاگ پںجّاب نیں اِنام اَیلانِیا تاں خبر پڑھ کے کالج دے پْرۄپھَیسر کںوّل کۄلۄں پارٹی لَیݨ گئے۔ پر اُہ تاں اِنام سوِیکار کرن تۄں اِنکار کرن دا پْرَیسّ نۄٹ لِکھی بَیٹھا سی۔ اُس نیں ساپھ کِہا کِہ جِہڑی سرکار نَۄجُیاناں دی کاتل ہَے مَیں اُس دا اِنام کِویں لَے سکداں؟ بھاشا مںتّری سُکھدیو سِںگھّ ڈھِیںڈسا دے کہِݨ `تے وی اُہ اِنام لَیݨ لئی ناں منِّیا۔ اِس بارے اخباراں `چ بہِس چلدی رہی۔ کئیِیاں نیں کںوّل دے سٹَیںڈ نُۄں ٹھِیک کِہا تے کئیِیاں نیں غلت۔ اِکّ لیکھ مَیں وی لِکھِیا ’لہُۄ دی لۄء کۄلۄں‘ جۄ نواں ذمانا وِچّ چھپݨ نال بہِس مُکّی۔

پںجّابی ساہِتّ اکاڈمی نیں کںوّل نُۄں کرتار سِںگھّ دھالِیوال پُرسکار دیݨ دا پھَیسلا کر لِیا پر اَیلان اِس لئی ناں کِیتا کِتے بھاشا وِبھاگ دے اِنام واںگ ٹھُکرا ناں دیوے۔ اکاڈمی دے سکتّر پْرۄ.پرمِںدّر سِںگھّ تے گُربھجن گِلّ سوکھّتے ای میرے کۄل ڈھُڈِّیکے آئے کِہ چلۄ کںوّل نُۄں مِلݨَے۔ کںوّل دے گھر گئے تاں اُہ گھر نہِیں سی۔ اگلے دِن پُرسکار بھیٹا کِیتے جاݨے سن۔ میری ڈِئۄُٹی لگّی کِہ کںوّل نُۄں لَے کے لُدھِیاݨے پُجّݨا ہَے۔ کںوّل٬ ڈا.جسوںتّ گِلّ تے مَیں سمیں سِر اکاڈمی دے دپھتر وِچّ جا پُجّے۔ جدۄں پتا لگّا کِہ پُرسکار پںجّاب دے گورنر ہتھّۄں دُیائے جاݨے ہن تاں کںوّل پھِر وِٹر گِیا کِہ اُہ وی سرکار دا مُکھی ہَے۔ اُدۄں پْرۄ.پْرِیتم سِںگھّ اکاڈمی دے پْردھان سن۔ کںوّل نُۄں مساں منائِیا گِیا کِہ اِنام لَے لئۄ٬ گورنر سرکار دا مُکھی نہِیں ہُںدّا٬ سںوِّدھانک مُکھی ہُںدَّے۔

مَینُۄں ڈا.جسوںتّ گِلّ وی یاد آ رہی ہَے۔ اُہ وِیہ سال دے کرِیب ڈھُڈِّیکے رہی۔ اُہ چںڈِّیگڑھ لاگے سرکاری ڈِسپَیںسری وِچّ ڈاکٹر سی۔ پںجّاہوِیاں سٹھّوِیاں وِچّ کِسے لڑکی دا اَیمّ.بی.بی.اَیسّ.ہۄݨا مہِݨے رکھّدا سی۔ سرکاری نَۄکری `چ آ کے وی اُس نیں وِیاہ نہِیں سی کروائِیا تے ناول ’رات باکی ہَے‘ پڑھ کے کںوّل نال چِٹھّی پتّر شُرُۄ کر لِیا سی۔ کُجھّ سالاں بائد نَۄکری چھڈّ کے اُہ کںوّل کۄل ہی ڈھُڈِّیکے رہِݨ لگّ پئی سی۔ اُس نیں سِہت بارے انیکاں کِتاباں لِکھِییاں جۄ بڑِییاں مکبُۄل ہۄئیِیاں۔ اُہ سالاں بدھّی ’پْرِیت لڑی‘ وِچّ لِکھدی رہی سی۔ اُس دا رںگّ گۄرا سی٬ کدّ سمدھّر سی تے بۄل باݨی بڑی مِٹھّی سی۔ کںوّل دی کِتاب ’پُنِّیا دا چانݨ’ ڈا.جسوںتّ گِلّ بارے ہی ہَے جِس وِچّ اُنہاں دے آپسی سمبّںدھّاں دا وِستھار ہَے۔

اِک دِن کہاݨِیکار گُردیو رُپاݨا دِلّی تۄں ڈھُڈِّیکے مِلݨ آ گِیا۔ اُس نیں کئی کہاݨِییاں کمال دِییاں لِکھِییاں ہن۔ جدۄں مَیں دِلّی ساں تاں اُہدے نال میری چںگّی آڑی سی۔ اسِیں اِکّ دُۄجے دِییاں لِکھتاں پڑھدے سُݨدے ساں تے ہسّدے کھیڈدے ساں۔ اُہدے کۄل ہاسے مذاک دا بیئںتّ مسالا سی جِس نال جِتھے جاںدا چھہِبر لا دِںدّا۔ ہسدے ہسائُںدے دِییاں اکھّاں مِچ جاںدِییاں۔ ادھِّییاں گلّاں تاں اُہ کردا ہی ادھِّییاں اکھّاں مِیچ کے سی۔ دارُۄ پی کے سُۄٹا لائُںدا تاں دھُۄںئیں دے کُںڈّل بݨا دِںدّا۔ تُردا تاں اِئۄں لگّدا جِویں کھِڈَۄݨا چابی دے کے چھڈِّیا ہۄوے۔ نِکّے نِکّے پَیر تے نِکّے نِکّے کدم۔ سُݨِئَں ہُݨ بُڈھّے بارے مُڑ کے رُپاݨے آ گِئَے۔ جِدّݨ ڈھُڈِّیکے آئِیا سی تاں آئُںدا ای پُچھّݨ لگّ پِیا سی٬ “ہَیگی آ گھُٹّ؟” گھُٹّ پِیݨ دی دیر سی کِہ ترارے `چ ہۄ کے کہِݨ لگّا٬ “چل وِکھا ہُݨ لیکھکاں دا پِںڈّ۔”

مَیں سکُۄٹر `تے بِٹھا کے ڈھُڈِّیکے دا گیڑا کڈھِّیا۔ پھِر آپݨے پِںڈّ چکر نُۄں لَے تُرِیا۔ جِتھے کِتے نلکا آئُںدا اُتھے گھُٹّ ہۄر لگّ جاںدی۔ چکر دا نِشان ساہِب ویکھ کے آکھی جاوے٬ “بلّے بلّے کِنّا اُچّا!” مَیں سۄچاں٬ “مُۄڈ `چ اےَ٬ کِتے اُتے چڑھن نُۄں ناں آکھ دیوے!” پِںڈّۄں مُڑدِیاں ملّہے آئے تاں کرمجِیت کُسّا مِل گِیا۔ اُہ وی اگّۄں ٹلّی سی۔ ہۄر پی کے جدۄں اُہ گھِلبِلِّییاں بُلائُݨ لگّے تاں رُپاݨے نُۄں مَیں سکُۄٹر `تے بِٹھال لِیا۔ رسُۄلپُر تے دَۄدھر وِچالے بہُت بھارا بۄہڑ آئُںدَے۔ رُپاݨا آکھے٬ “سکُۄٹر رۄک٬ مَیں اِہنُۄں جپھّی پائُݨی اَیں۔ اِہۄ جِہا بۄہڑ دیکھے نُۄں تاں مُدّتاں ای ہۄ گئیِیاں۔ مَیں بۄہڑ نُۄں جپھّی پائُناں تُۄں پھۄٹۄ کھِچّ۔”

پھۄٹۄیاں کھِچّدے کھِچائُںدے جدۄں نہِر `تے آئے تاں کہِںدّا٬ “نہِر `چ چھالاں لائیِئے۔” نہِر اُتے رُکݨا مَیں خترے تۄں کھالی ناں سمجھِیا۔ ماردھاڑ دا دَۄر سی۔ کۄئی سکُۄٹر کھۄہ کے نہِر `چ رۄڑھ سکدا سی۔ ڈھُڈِّیکے پہُںچّے تاں رۄٹی ٹُکّ تِیار سی۔ پر اُہ کُجھّ وی کھاݨ پِیݨ جۄگا نہِیں سی رِہا۔

کرمجِیت کُسّا بڑا ہۄݨہار ناولکار سی۔ اُہ اکسر میرے کۄل ڈھُڈِّیکے آئُںدا سی تے مَیں وی کُسّے جا آئُںدا ساں۔ جدۄں مَیں چکر رہِݨ لگّا تاں گُیاںڈھی پِںڈّ دا ہۄݨ کارن آئُݨا جاݨا ہۄر وی سُکھالا ہۄ گِیا۔ اُہدی پِیݨی کھراب سی جۄ اُس نُۄں چھیتی ہی لَے بَیٹھی۔ اِکّ شام مَیں سَیر نُۄں نِکلِیا تاں کِسے نیں دسِّیا کِہ کُسّا کھالے `چ ٹیڈھا ہۄئِیا پِئَے۔ مَیں تُرت اُہدے کۄل پُجّا۔ اُہدا سکُۄٹر اِکّ پاسے سٹَیںڈ `تے کھڑھا سی تے آپ اُہ سُکّے کھالے `چ مُۄدھے مُۄںہ پِیا سی۔ ہِلائِیا جُلائِیا تاں اُس نیں ادھِّییاں کُ اکھّاں پُٹِّییاں پر مَینُۄں سِیاݨن تۄں سِر پھیر دِتّا۔ اُسے مَۄکے ہٹھُۄر چَۄکی دی پُلِس پارٹی آ گئی۔ ٹھاݨیدار نیں پُچھّگِچھّ کِیتی تاں اُہ کہِݨ لگّا٬ “مَیں کرمجِیت کُسّاں!” ٹھاݨیدار ٹھاݨِیداری `تے آئِیا تاں کُسّے نیں ہَۄلی دیݨے مَینُۄں کِہا٬ “ایس بلاء تۄں بچاء۔” مَیں ٹھاݨیدار نُۄں آکھِیا٬ “اِہنُۄں مںدّے بۄل ناں بۄلۄ۔ اِہ ساڈا بہُت وڈّا ناولکار اےَ۔ اِہدے ناول اَیمّ.اے.`چ پڑھائے جاںدے آ۔ تُسِیں جائۄ٬ مَیں اِہنُۄں سمبھّال لواںگا۔”

اُدّݨ تاں مَیں اُہنُۄں سمبھّال لِیا پر اُہ آپݨے آپ نُۄں سمبھّالݨ جۄگا ناں ہۄ سکِیا تے چھیتی ہی کُۄچ کر گِیا۔ بائد وِچّ اُہدی پتنی ستوِںدّر کُسّا نیں اُہدے بارے اِکّ کِتاب لِکھی جِس دا ناں `چارے کُۄںڈاں ڈھُۄںڈِییاں‘ رکھِّیا۔