1983-84 دی گلّ ہَے۔ اُہنِیں دِنِیں مَیں ’سچِتّر کَۄمی ایکتا‘ لئی ’کھیڈ مَیدان `چۄں‘ کالم لِکھدا ساں۔ گُردیو سِںگھّ مان ’مَۄجی ٹھاکر‘ دے ناں تھلّے ’کُںڈّا کھۄلہ بسںتّرِیئے‘ لِکھدا سی۔ اُہدے وِچّ ہاسا-کھیڈا سی۔ جِس لیکھک دِییاں لِکھتاں `چ ہاسا-کھیڈا ہۄوے پاٹھک دِلچسپی نال پڑھدے ہن۔ جدۄں مان پکّے تَۄر `تے کَینیڈا چلا گِیا تاں اُہدا کالم بںدّ ہۄ گِیا۔ کَۄمی ایکتا دے اَیڈِیٹر راجِںدّر سِںگھّ نُۄں پتا سی کِہ مَیں پِںڈّ دا جمّپل ہاں تے اُدۄں رہِںدّا وی پِںڈّ ڈھُڈِّیکے وِچّ ہی ساں۔ اُس نیں مَینُۄں پْریرِیا٬ “تُسِیں پِںڈّ دے املِییاں بارے لِکھۄ۔ سُݨِئَں اُنہاں دِییاں گلّاں باتاں دِلچسپ ہُںدِّیئَں۔”

مَیں کھیڈاں تے کھِڈارِییاں بارے لِکھدِیاں کہاݨِییاں لِکھݨِییاں چھڈّ چُکّا ساں تے میرا وی دِل کردا سی کِہ کلم کِسے ہۄر پاسے وی اذماواں۔ مَۄجی ٹھاکر دا آپݨا رںگّ سی۔ مَیں آپݨے رںگّ وِچّ ’پِںڈّ دی ستھّ `چۄں‘ کالم لِکھݨا شُرُۄ کر لِیا جۄ جنوری 1984 تۄں ’پہِریدار‘ دے ناں ہیٹھ کَۄمی ایکتا وِچّ چھپݨ لگّا۔ پہِریدار دا ناں مَینُۄں اِس لئی ورتݨا پِیا کِئُںکِہ میرے آپݨے ناں ہیٹھ اُسے ہی رسالے وِچّ اِکّ ہۄر کالم چھپدا سی۔ پہِریدار نیں میرے ناں دی دۄہر وی بچا لئی تے پاٹھکاں نُۄں جگائُںدے رہِݨ لئی پہِرا وی دُیا دِتّا۔ مَیں اِکّ پاتر جاگر املی لِیا٬ دُۄجا گھتِتّی تے تِیجا جُگتی۔ جاگر گلّ تۄردا سی٬ گھتِتّی مسلا کھڑھا کردا سی تے جُگتی مسلا ہلّ کرن دی جُگت دسّدا سی۔

مَیں وِیہ سال آپݨے پِںڈّ چکر تے وِیہ سال ڈھُڈِّیکے رِہا ہاں۔ ستّ سال بارڈر دے چھۄٹے جِہے پِںڈّ کۄٹھے وِچّ گُذارے ہن۔ اُس پِںڈّ وِچّ رائے سِکھّ ودھیرے سن۔ اِکّ سال مُکتسر تے پںجّ سال دِلّی رِہا ہاں۔ پںجّ چھے سال دُیابے دے پِںڈّ مُکںدّپُر `چ رہِ کے ہُݨ ستّ اٹھّ سالاں تۄں ذِیادا سماں کَینیڈا وِچّ گُذار رِہاں۔ سال `چ دۄ کُ مہِینے میرے تۄرے پھیرے وِچّ لںگھّ جاںدے ہن۔ اِئۄں مَیں چھۄٹے تے وڈّے پِںڈّاں تۄں لَے کے دیش وِدیش دے وڈّے شہِراں دا وسنِیک رِہا ہاں۔ کاپھی دُنِییا گھُمّ لئی ہَے۔ ہر تھاں دا آپݨا اسر پَیںدَے۔ چکر تے ڈھُڈِّیکے دا اسر میرے `تے کُجھّ ودھیرے ہی ہَے۔ اِہ پِںڈّ مالوے دے گڑھ ہن۔ ’پِںڈّ دی ستھّ `چۄں‘ کالم دا پہِلا آرٹِیکل مَیں ’پھِلم نہِیں ٹیلر‘ دے سِرلیکھ ہیٹھ اِنہاں پِںڈّاں نُۄں مُکھّ رکھّ کے ہی لِکھِیا سی۔ پُچھّ گِچھّ مَیں ڈھُڈِّیکے `چۄں کِیتی پر پِںڈّ دا ناں پائُݨ دی تھاں لِکھِیا سی:

-پںجّاب دے باراں ہذار پِںڈّاں `چۄں اِہ اِکّ نمُۄنے دا پِںڈّ ہَے۔ اِس پِںڈّ `چ ہر رۄذ سَۄ اخبار پڑھے جاںدے ہن تے سَۄ بۄتلاں ہی شراب دِییاں پِیتِییاں جاںدِییاں ہن۔ شراب `چ پچّی بۄتلاں ٹھیکے دِییاں ہُںدِّییاں ہن تے تِنّ پِیپے دیسی دارُۄ دے۔ اِںج ہی پچّی اخبار اںگّریذی دے ہُںدّے ہن تے باکی پںجّابی دے۔ پںجّاہ سال پہِلاں پِںڈّ دی پڑھن سمگّری کِسّے تے گُٹکے ہُںدّی سی۔ گُٹکے تاں ہالاں وی کائِم ہن پر کِسّے بھالِیاں وی نہِیں لبھّدے۔

-اِتھے دۄ گُردُیارے ہن٬ دۄ ڈاکٹر تے دۄ ہی جھٹکئی ہن۔ جھٹکئی ہر رۄذ دۄ بکّرے وڈھّدے ہن٬ ڈاکٹر دۄ سَۄ ٹِیکے ٹھۄکدے ہن تے گُردُیارِیاں دے بھائی جی وی سال `چ دۄ سَۄ پاٹھاں نُۄں پُجّ جاںدے ہن۔ ڈاکٹراں دے ٹِیکِیاں نال بںدّے بچدے ہن تے جِہڑے مر جاݨ بھائیِیاں دی ارداس نال اُنہاں دے بھۄگ پَیںدے ہن۔ آمدن ڈاکٹراں نُۄں وی بتھیری ہَے تے گھٹّ گُردُیارِیاں نُۄں وی نہِیں۔

-اِہ پِںڈّ ہُݨ کُکّڑاں دِییاں باںگاں تے پںچھِّییاں دی چہِچہاٹ نہِیں جاگدا۔ ہۄرناں پِںڈّاں واںگ اِہنُۄں وی گُردُیارِیاں دے لائۄُڈ سپِیکر ہی جگائُںدے ہن۔ گُردُیارے دا بھائی تڑکسار ربّ دا ناں لَے کے آکھدا ہَے٬ “اُٹھۄ بھائی٬ اںّْرِمت ویلا ہۄ گِیا۔ گھڑی اُتے چار وجّے ہن۔ ساودھان ہۄوۄ۔ اِشنان پاݨی کرۄ تے پْرماتماں دا ناں لئۄ۔”

-دِن بھر دی کرڑی مُشکّت مگرۄں گھُۄک سُتّے کامِیاں نُۄں تڑکسار دِییاں آواذاں آراں واںگ چُبھّدِییاں ہن تے اُہ من `چ بھائی جی نُۄں گالہاں کڈھّݨ لگّدے ہن۔ اۄدھر لائۄُڈ سپِیکر تۄں ڈھۄلکی چھَیݨِیاں دی کھڑکار اُچّی ہُںدّی ہَے تے ایدھر کچّی نِیںدے جاگے کامے بُڑبُڑ کردے ہن٬ “ادھّی رات تک مچھّر نی ٹِکݨ دِںدّا تے تڑکے ای اِہ سِری راگ لا بہِںدّے آ۔ ربّ دا ناں بھلا ہَۄلی نی لِیا جاںدا؟”

-کُجھ سالاں تۄں نشے والِییاں گۄلِییاں کھاݨ تے دوائیِیاں پِیݨ دا تۄرا تُر پِیا ہَے۔ اجِہے کمّاں وِچّ اٹھّوِیں پھیلہ ’ڈاکٹراں‘ دی پُۄری مِلورتݨ ہَے۔ نشے والِییاں گۄلِییاں کھاݨ پِچھّۄں اکھّاں مِچݨ لگّ پَیںدِییاں ہن۔ املی سڑک اُتے بلد-مُۄتݨِییاں بݨائُںدا تُردا ہَے۔ اُس ویلے ٹرکّ وی اُہدے واستے رستا چھڈّ کے لںگھّدے ہن بئی املی کِتے اَیکسِیڈَیںٹ ناں کر دیوے۔ ٹرکّ دا نُکسان ناں ہۄجے! نشا اُتۄں دی ہۄ جاوے تاں گۄلِییاں دا ڈکِّیا املی مُۄںہ بھار ڈِگّدا ہَے تے ڈِگِّیا پِیا ای نشا کھیڑدا رہِںدّا ہَے۔ جِہڑے املی گۄلِییاں کھاݨ دی تھاں شِیشی `چۄں دُیائی پِیںدے ہن اُہناں دِییاں اکھّاں مِچّدِییاں نہِیں سگۄں ہۄر ٹڈِّیدِییاں ہن۔ نشے دی چڑھائی وِچّ مُۄںہ بھار ڈِگّݨ دی تھاں اُہ اکھّاں ٹڈّی بَیک گیئر ماردے ہن تے دھَۄݨ پرنے ڈِگّدے ہن۔ بھیتی بںدّے ڈِگّے پئے املی دی ’پُذِیشن‘ ویکھ ای دسّ دِںدّے ہن کِہ مائی دے لال نیں گۄلِییاں کھادھِییاں سن جاں شِیشی `چۄں دُیائی پِیتی سی!

-پِںڈّ دے کھیتاں وِچّ بِجلی دِییاں مۄٹراں تاں سَۄ دے کرِیب لگِّییاں ہۄئیِیاں ہن پر بِجلی اُنہاں `چ لںگّے ڈںگّ ای آئُںدی ہَے۔ اِہۄ کارن ہَے کِہ جھۄنا پالݨ لئی ہریک بِجلی دی مۄٹر نال کِساناں نُۄں ڈِیذل اِںجݨ رکھّݨا پَیںدا ہَے۔ ٹِئۄُوَیلّاں دا پاݨی تھلّے ای تھلّے تُرِیا جاںدا ہَے تے پاݨی چُکّݨ والے پکھّے ہریک سال ہۄر ہِٹھاںہ کرنے پَیںدے ہن۔ اِہۄ چالا رِہا تاں ہۄر کُجھّ سالاں تک پںجّاب دِییاں اُپجائۄُ ذمِیناں دی رامستّ ہۄ جاویگی۔

-پِںڈّ `چ پںجّاہ دے کرِیب ماسٹر تے مُلاذم ہن۔ ڈرائیِور وی ہن تے کںڈّکّٹر وی ہن جۄ آتھݨ دی بسّ ’ڈکّے‘ ای آئُںدے ہن۔ اُنہاں نیں راہ وِچلے ٹھیکے ہی بسّ اڈّے بݨا دھرے ہن۔ جِدّݨ تنکھاہ مِلی ہۄوے اُدّݨ ٹھیکے دا ہاتا ماسٹراں نال بھر جاںدا ہَے تے اُہ ماڑی شراب بدلے ٹھیکیدار نُۄں سلۄک سُݨائُںدے ہن۔ پھِر سرکار نُۄں گالہاں کڈھّدے ہن کِہ اُہ شراب تاں مہِںگّی کری جاںدی ہَے پر تنکھاہ اۄنی نہِیں ودھائُںدی۔

-تںگّی کارن نِتّ پںجّاہ مݨ دُدھّ پِںڈّۄں شہِر جاںدا ہَے تے دُدھّ ویچݨ والے گھر پاݨی پی کے ڈںگّ ساردے ہن۔ کئی دُدھّ دا ڈۄلݨا ڈیئری لِجاںدے ہن تے ٹھیکے تۄں ادھِییا ڈبّ `چ ٹُںگّ لِیائُںدے ہن۔ بچی ہۄئی بھان دِییاں پکَۄڑِییاں لَے لَیںدے ہن۔ سبھ تۄں اَۄکھا چھۄٹا کِسان ہَے۔ اُس تۄں گھٹّ اَۄکھے ساںجھی تے دِہاڑِیئے ہن۔ سبھ تۄں سَۄکھا ڈیرے دا سادھ ہَے۔ سبھ تۄں ہَۄلے وذن دے بںدّے املی ہن تے سبھ تۄں بھارے گُردُیارِیاں دے گرںتھّی۔ سبھ تۄں بہُتے نِیاݨے وِہڑے والِیاں دے ہن جِنہاں دی سِیاݨ ای نہِیں آئُںدی بئی کِہڑا کَۄݨ اَیں؟ سارے اِکۄ جِہے ہی لگّدے ہن۔ سِیاݨ تاں تد آوے جے دۄںہ چہُں سالاں دی وِتھّ ہۄوے! پرِوار نِیۄجن والے آپݨا ذۄر لائی جادے ہن تے جمّݨ والے آپݨا۔ شرِیںہ دے پہِلے پتّے سُکّݨ نہِیں دِںدّے کِہ اُتۄں دی ہۄر بنّہا دِںدّے ہن۔

-جدۄں دِییاں لِںکّ سڑکاں بݨِییاں ہن٬ سَۄ سَۄ سواری اِکّ اِک بسّ اُتے چڑھدی ہَے۔ کہِںدّے نیں بسّاں پھِر وی گھاٹے `چ چلدِییاں ہن۔ ڈۄڈے پی کے ستھّ `چ آئِیا جاگر املی اِکّ دِن نشا کھِڑے تۄں کہِݨ لگّا٬ “آہ رۄڈویذ دِییاں بسّاں نُۄں ہیٹھاں تۄں `تاںہ تک وِیہ جݨے کھاݨ آلے آ۔ اِہ تاں پہِیئے لگّے کرکے ماڑی مۄٹی رُڑھی پھِردی آ نہِیں تاں کدۄں دی کھادھی پِیتی جاںدی!”

آرٹِیکل دے اخِیر `چ مَیں لِکھِیا سی-اِہ ٹیلر ہَے٬ پھِلم پھیر سہی۔ پھِر مَیں پھِلم دِییاں رِیلہاں وِکھائُݨ لگّا۔ پیںڈُۄ ورتارے دِییاں کئی پرتاں سن۔ کِدھرے گائُݨ والی دا شرہییام لگِّیا `کھاڑا سی تے کِدھرے مُخبر دی گُجھّی مُخبری سی۔ کِدھرے بابے رۄڈُۄ دے ڈیرے کھُلّہا ورتدا شراب دا لںگّر سی تے کِدھرے مںڈّ `چ جھلّاں اُہلے کشِید کِیتی جاںدی رُۄڑی مارکا دا چھیواں درِیا سی۔ وِچے پھِیم دِییاں گلّاں سن٬ وِچے ڈۄڈِیاں دِییاں تے وِچے اکھںڈّ پاٹھاں دِییاں۔ کِتے مںڈّی دی لُٹّ سی٬ کِتے پُلِس دی تے کِتے چۄراں دے یار سن۔ جٹّاں دی اَۄکھی جُۄن دِییاں بہُڑِییاں تے بھںڈّاں دا ہاسا تماشا سی۔ بھانِیماراں دی کرتُۄت تۄں لَے کے کلجُگی ادالتاں دے کلجُگی پھَیسلے سن۔ وِچے ذردے دا ہملا سی٬ وِچے نشے دِییاں گۄلِییاں تے وِچے کمبّائیِناں دی واڈھی سی۔ ہاڑھی سَۄݨی کھیتاں دے کامِیاں `چ مݨاں مُۄںہ پھِیم لگّ جاݨ دا ویروا سی۔ کِدھرے تںگّی دِییاں گلّاں سن تے کِدھرے ذۄراوراں دا ستِّیں وِیہِیں سَۄ سی۔ جاگر املی آپݨِییاں چھڈّی جاںدا سی تے گِیانا جُگتی آپݨِییاں۔ پڑھے لِکھے بںدّے دھُۄݨی دُیالے وکھّ دھُکھدے سن۔ کِہرے کَینیڈِیئن دا آپݨا دُکھّ سی تے مہِںگّے کارِیگر دا آپݨا۔ پِںڈّ دی ستھّ `چ املِییاں تے کھاڑکُۄیاں دِییاں بھاںت سُبھاںتِییاں گلّاں ہُںدِّییاں سن۔

مَیں پںجّاب دا پیںڈُۄ جنجِیون جھِیتاں وِچّ دی وِکھائُݨ دی کۄشِش کِیتی سی۔ جھِیتاں `چۄں سبھ کُجھّ تاں نہِیں دِسدا پر جۄ دِس پَیںدَے اُہدا آپݨا ’نذارا‘ ہُںدَّے۔ میلِیاں وِچّ جِںدّا ڈانس دے پںڈّالاں دِییاں وِرلاں وِچۄں نچّݨ والِییاں دِییاں لتّاں تے گُتّاں دے جھاکے لَیںدے درشک اَیویں تاں نہِیں پُلسِییاں تۄں ڈںڈّے کھاںدے پھِردے۔ اسِیں خُد بی.اَیڈّ.`چ پڑھدِیاں مُکتسر دے میلے `چ کھادھے سن۔ اِہ وکھّری گلّ ہَے کِہ مگرۄں کہِںدّے رہے٬ “لَے ہُݨ اِمتِہاناں تک نی ڈۄلدے!”

’جٹّ دی جُۄن‘ والے لیکھ `چ مَیں اِکّ ڈائِری دا ذِکر کِیتا سی۔ اُہدے `چ جٹّ دے کھرچے لِکھے ہۄئے سن۔ کھیتاں وِچّ کھاد٬ ندِین ناشک دوائی٬ ڈںگّراں دے مُۄںہ-کھُر دا اِلاج٬ پِںڈّ دی ڈھال٬ کھُسرِیاں دا لاگ تے سرکاری ’سہُۄلتاں‘ لَیݨ لئی وڈھّی دیݨ دے کھرچے تاں ہۄݨے ہی ہۄئے۔ دِہاڑِییاں نُۄں پھسے پھسائے پھِیم وی کھُیائُݨی ہۄئی تے سرکار دا ماملا وی تارنا ہۄئِیا۔ مہاراج نُۄں متھّا ٹیکݨ تے گائُݨ والی تۄں نۄٹ وارن دی گلّ وی سمجھ آئی۔ پر ’ڈھٹّے دی چڑھائی پںدّراں رُپئے‘ دا کھرچا سمجھ ناں آئِیا۔ اُہناں دِناں `چ پںدّراں رُپئے اجّ دے ڈُۄڈھ سَۄ ورگے سن۔

’ڈھٹّے دی چڑھائی‘ والے اکھّر اُٹھال کے پہِلاں تاں مَینُۄں جٹّ دی سادا بِیانی اُتے ہاسا آئِیا۔ پھِر مَیں سۄچِیا کِہ اِہ کۄئی دۄگلی نسل دا ڈھٹّا ہۄویگا٬ ذرائِتی یُۄنِیورسِٹی دا۔ اۄتھۄں دے دۄگلے ڈھٹّے مَیں وی ویکھے ہۄئے سن پر اِہ تاں ریٹ ای بہُت ذِیادا سی۔ مَیں پُچھِّیا٬ “بائی جی٬ کِہڑے ڈھٹّے تۄں گئۄُ ہری کرائی سی؟” اُہنے کِہا٬ “کِسے تۄں وی نی۔ آپݨے کۄل تاں گاں ای کۄئی نی تے ہری کِتھۄں کرائُݨی سی؟” “پھیر آہ ڈھٹّے دی چڑھائی والا کھرچا کاہدا ہۄئِیا؟” مَیں ہَیران ہۄ کے پُچھِّیا سی۔

اُہنے گھرۄڑ کے دسِّیا سی٬ “اِہ ڈھٹّا آپݨی پَیلی دا اُجاڑا کردا سی۔ اسِیں دس باراں گھر تاں باہلے ای اَۄکھے سی۔ سہُرے نُۄں بتھیرا بھجائِیا پر اِہ اجِہا گِجھِّیا کِہ مُڑ مُڑ کے کھیتاں `چ آ جاںدا۔ ہار کے اِکّ ٹرکّ `چ چڑھائِیا تے ڈرائیِور نُۄں آکھِیا بئی سَۄ مِیل دُۄر جا کے لاہِیں۔ رُپئیِیا تاں ڈُۄڈھ سَۄ لگّ گِیا پر مُڑ کے اُہ ڈھٹّا نی دیکھِیا۔ ہِسّے بہِںدّے سانُۄں پںدّراں پںدّراں رُپئے آئے۔ تاں ہی تاں لِکھِئَے بئی ڈھٹّے دی چڑھائی پںدّراں رُپئے۔”

اگّے جا کے مَیں لِکھِیا سی-تِکھّے سِیاستدان کہِںدّے ہن کِہ پںجّاب دے کِسان کݨک٬ جھۄنے تے نرمے دے کرۄڑاں ارباں رُپئے وٹّدے ہن۔ پر اُہ اِہ نہِیں دسّدے کِہ پںجّاب دے کِسان اُہی کرۄڑاں ارباں رُپئے تیل٬ کھاد٬ بِجلی٬ مشِینری٬ کِیڑیمار تے ندِین ناشک دوائیِیاں کھرِیددِیاں کھرچدے ہن۔ اُہ ارباں رُپئے آئُںدے جاںدے ہی ویکھدے ہن تے وِچۄں اُنہاں دی ہالت اُس مراسی ورگی ہَے جِیہنے تِیہاں رُپئیِیاں دی ٹَیر لئی سی۔ اُہ ہذار دا وچھیرا لَیݨ لئی آپݨی ٹَیر نُۄں اِلاکے دے سبھ تۄں ودھِییا گھۄڑے نال مِلائُݨ لَے گِیا۔ گھۄڑے نال مِلا کے تُرن لگّا تاں گھۄڑے دے مالک نیں تِیہ رُپئے مںگّے۔ مراسی نیں کِہا٬ “مۄتِییاں آلِیا٬ پلّے تاں دھیلا نی۔ اِہ ٹَیر تِیہاں دی لئی سی۔ جے پَیسے لئے بِناں تیرا اُکّا نی سردا تاں ایہۄ ٹَیر کِلّے بنّہ لَے۔”

گھۄڑے دے مالک نیں ٹَیر آپݨے کِلّے بنّہ لئی۔ مراسی نِمّۄجھُۄݨا ہۄ کے تُرن لگّا تاں مالک نیں پُچھِّیا٬ “تِیہاں دی تیری ٹَیر سی۔ ہری کرا کے تِیہاں `چ ای تُۄں دے چلِّئَں۔ تَینُۄں وِچۄں کی بچِیا؟”

مراسی نیں بڑی بیپرواہی نال کِہا٬ “سردارا بچݨا بچائُݨا کی آ؟ تیرے بچّے جِیںدے رہِݨ۔ چل مَیں اِئۄں سمجھ-لُۄں بئی تِیہاں `چ ہری ہُںدّی دیکھ-لی!”

سجّݨاں مِتّراں دی فرمائِش اُتے مَیں 1984 تۄں 86 تک لِکھے تِیہ کُ آرٹِیکل چھاںٹے جِنہاں نُۄں لاہَۄر بُکّ شاپ والے جِیون سِںگھّ نیں ’پِںڈّ دی ستھّ `چۄں‘ ناں دی پُستک وِچّ پْرکاشت کِیتا۔ اُس کِتاب دی ہُݨ کۄئی کاپی مارکِٹ وِچّ نہِیں مِلدی۔ مَیں وی اُس دی سۄدھ سُدھائی کرنۄں سُستی کردا آ رِہاں تے ہۄر اَیڈِیشن نہِیں چھپوا رِہا۔ اُس وِچّ املِییاں دِییاں گلّاں دا کۄئی اںتّ نہِیں سی۔ مَیں ’ستھّ وِچّ ڈرامے‘ ناں دے لیکھ `چ لِکھِیا سی:

-جاگر املی ہۄرِیں کںڈّے `چ ہۄئے `کٹھّ `چ بَیٹھے سن۔ اُنہاں نیں ڈبل ماوے چھکے ہۄئے سن۔ ڈرامے شُرُۄ ہۄݨ تۄں پہِلاں جاگر نیں آپݨا ٹْریلر چاڑھ رکھِّیا سی٬ “مَیں پھَۄجی تۄں اخبار سُݨ کے آئِیاں۔ اُہدے `چ لِکھِئَے بئی `مرِیکا آلے اَیہۄ جِیا بمبّ بݨائی جاںدے آ جِہڑا کُل کھلکت دا ناش کر-دُۄ۔ بسّ املی ای بچݨگے۔ اُۄں تاں چںگّا ای ہۄئۄُ٬ سۄپھِییاں تۄں کِسے نیں لَیݨا وی کی آ؟ اُہ تاں ہُݨ وی مرِیاں ارگے ای آ۔”

-کۄلۄں اِکّ سۄپھی گلّ کٹّ کے بۄلِیا٬ “جاگرا کِئۄں پھکّڑ تۄلی جانَیں؟ جدۄں بمبّ چلِّیا تاں وِچے سۄپھی مرنگے تے وِچے املی۔ بھلا اِئۄں وی کدے ہۄئِیا بئی بمبّ چلّے تۄں ادھّے مر جاݨ تے ادھّے بچ جاݨ?” جاگر پبّاں بھار ہُںدِّیاں آکھݨ لگّا٬ “ہُںدّا کِئۄں نی؟ آپاں جدۄں کݨک `تے سپریء کردے آں تاں ندِین مر جاںدا تے کݨک بچی رہِںدّی آ۔ جدۄں بمبّ چلِّیا٬ سۄپھِییاں نیں گُلّی ڈںڈّے اںگُّۄں سِر سِٹّ جاݨا۔ آہ جِہڑے اِنکلاب جِںدّاباد کری جاںدے آ وِچے اِہ جاݨگے!”